5 -^

■yjnrf-

^^

^x

v^.

l

Ji

Francisci Ivnii F. F.
D E

P I C T V R A

V E T E R V M

L I B R I T R E S.

AMSTELiEDAMI,
Apud lOHANNEM BLAEV
cId Io c xxxtii.

SereniflimOj Potentiflimo ,

Invidtiffimoque
MONARCH^

C A R O L O,

DEIGRATIA

MAGNiE BRITANNIiE,
F R A N C I yE,

E T
H I B E R N I ^

R E G I,

FIDEI DEFENSORI, &c.

E R*''^ P R I N C I P V M,

Annus nunc agitur fex-
tus decimus ^ quod in ca-
lamitofo concufli Orbis
motu inclytum Britan-
ni^ vefbr^ regnum , veluti intimum
quendam fefta^ pacis recefTum ac fi-
num , ingreflus , & in nobilifllmam fa-
miliam Arundellianam , commendanti-
bus Lanceloto Wintonienfi olim epifco-
po , & Guilielmo tunc epifcopo Mene-
venfi , nunc archiepifcopo Lantuarienfi,
adfcitus , ex voluntatei]iufl:riflimiArun-
dellise & Surri^ Comitis , omnibus fere
probatiflimorum audtorum fcriniis ex-
cuflis , non Artificum modb hifl:oriam,
fed & Artium imitatricium naturam , pe-
nitius infpicere atque annotare coepi.
Quamvis autem non tam me vinceret
pra^ft^andi quod exigebatur fiducia.quam
negandi verecundia j latius fe tamen ape-
riente materia , plus quam imponebatur
oneris fpontb fufcepi : fimul , ut pleniori
obfequio demererer tantumHeroem,qui

hunc

hunc minimb ingratum laborem injun-
xifle videbatur : fimul , ne vulgarem viam
ingreflus, alienis demum veftigiis iniifte-
rem. Duminhis fum,nonpotuinon fub-
inde grato erga Deum opt. max. ac ve-
ftram Majeftatem animo recolere , quan-
tumfit illud , quod Majeftate veftra pu-
bhc^ pacis gubernaculis admota , cui-
vis detur altum acpingue otium jucun-
diffima quiete in Uterarum ftudiis collo-
care. quamobrem etiam non annorum ,
fed f^culorum prorogatione Majeftatem
veftram dignam judicant , quotquot ido-
neaftudiis fuis obfequendi temporapor-
ro exoptant. Omnes virtutes Veftras e-
numerare nunc locus non eft , nec Maje-
ftas Veftra fplendida elogia Ubenter au-
dit. idpropter, ut certa qusedam facra
non nifi filentio peraguntur, itafincero
quodam animi affedtu tacitas laudes Ve-
ftras admirari malo.qu^m divinum iftum
coeleftium virtutum confenfum impari
praedicatione devenuftare. fiquidem in
una Majeftate veftra^vel ipfa fatentelnvi-
dia y praeter caeteros Reges illa res clarior

. 3 ^ft>

I

eft , quam in lulio C^fare extoUit Salu-
ftius , quod prius defefli fint homines lau-
dando atque admirando animi magnitu-
dinem, clementiam, & benignitatemye-
ftram, quam Vos faciendo, quas gloria
fempiterna digna funt. neque deerunt,
qui animumhuncVeftrumlerispandant
nepotibus. ibit in faecula Veftrum no-
men , fuumque ei decus conftabit, quam-
diuufpiam Virtuti locus habebitur. utta-
ceam (fi tacere hceat.quod imprimis huc
facit ) fummum erga omnes bonas Artes
ftudium : quo fulgentiflimo infigni , tan-
quam fakitari quodam fidere , confpicua
Majeftas veftra caHginem fuperioris ^vi
feUciter disjicit, pacificiftatus ornamen-
tis undique conquifitis. Hinc ifta orbi
Britannico circumfufa ferenitas : hinc
priftina decoraubique revirefcunt : hinc
eft , quod undequaque fseculum aurefcit.
Artes paflim reftituis ^ confervas , auges ,
cumulas , velut unicus difpenfator fehci-
tatis , juftitise norma, optimorum Princi-
pum exemplar. Artificum dele6liflimos
luculentis honorariis ornatos & novis

com-

fcommodis au6los ad arduam generofifli-
maeArtis curam fedulb obeundam invi-
tas atque excitas. Non eft itaque , quod
Antiquitatem , foecundiflimam bonarum
Artium nutricem , f^culo huic noftro
quidquaminvidifleputemus. rarus qui-
dem eft Apelles , rarus Phidias : fateor :
quia non inveniunt fautores fuos , ciim
rari fint rerum Domini , qui tam exceifas
mentes foveant atque in aulas fuas beni-
gne evocent. nafcuntur quidem etiam
nunc innumeri Artifices : neque enim eft,
quod fola Arte fieri putemus , aut voto ,
aut fuffxagiis , ut Confules : fed non fti-
mulantur ad majora , non peUiciuntur ad
Virtutumfaftigiahoneftis ftipendiis. ex-
citarentur dubio procul magn^ ac coele-
ftes animse^fiPrincipum cordatiores Vos
tanta Majeftate circumfufos atque acri-
bus pubhc^ pacis curis intentos , Hteras
pariter atque omnes humaniores Artes
efHi6tim amare ac fovere , non audirent
modb , fed re ipfa nobifcum quotidie ex-
perirentur. Veftro certe exemplo docen-
tur omneSjquamnon injucundum,nec in-

utile

utile oculorum atque animi delinimen^
tum otii fuavitas poft feria ac fevera ne-
gotia humanis mentibus commendet.
Advertit ea res exteri quoque hominis
animum : neque putavi diutius mihi fafti-
diendas aut negUgendas Artes illas , quas
non Regia modbMajeftas veftra , fed tot
ac tales florehtiflimi Regni proceres uf-
que adeb ftudiose colunt atque fufpi-
ciunt. Qioniam tamen nuUas egohic vo-
luptates ocuUs , quos eruditos & bene
exercitatos efle oportet, ufurparepote-
ram; animxO, quidquidilludeft,perfpi-
ciendum duxi , illuftriflimo prsefertim
Comite celeufma pr^bente. altior ita-
que cupido invafit pr^cepta a proprio
corpore veluti fejun6ta & minutatim
fparfimque in veterum monumentis dif-
cerpta congerendi , &injuftasArtis for-
mam digerendi,ut aliquam PicStur^ vete-
ris imaginem , vel faltem qualemcunque
imaginis vimbram , animo complexus,
commendatiflimarum Artium amoenita-
tempernofcerem.Nefcio.anbenignaho-
minum judicia mihi debeam poUiceri;

abunde

iabunde felix , fi tenuem quandam rei to-
tius imaginem conformafle exiftimer:
nampolit^ & confummatse gloriam.nec
fpero.nec affedro. Quum verb magni in-
terefle arbitrentur omnes, taiia ut lcripta
virisPrincipibusfintcommendata , & a
benigno illorum judicio gratiam ali-
quam atque aditum commodum, ubi ubi
opus efl:, aflequantur : timidfe aggrefliis
fum negotium.quo facilius efficitur,ut ii,
qui nobile aliquodMagn^ dedicationis
patrocinium afFec5tant , moleft:i magis ,
qu^m officiofi/uifle videantur. Gefliiebat
quidem animus jamdudum, votiva hac
tabella,nomini Veft:ro appenfa/pecimen
aliquod me^ in Majefl;atem vefl:ram ob-
fervantiae ac devotionis exhibere. Maje-
ft:as etiam veftra libello huic famam,id eft,
vitam,datura videbatur. Nimirum de fas-
culorumomniumjudicio fecurus eft, qui
probatus eft Veftro : & multa valde pre-
tiofa ideo videntur , quia funt templis di-
cata. Quid facerem ? adeb multa interim
pertentabant confeium pudorem meum ,
ut nonfinetacitbqttodam^fliuantis ani-

♦ * nix

mi horrore periculofam infolentiffimi
aufi aleam pofle fubiriputarem. Majorem
fciebamMajeftatis veftrae celfitudinem ,
quam ut defcenfuram huc fperarem:
pr^terquam quod occupationibus Ve-
ftris pubhco bono parcendum erat : ne-
que poteramTanti nominis majoremha-
bere reverentiam , quam fi timerem pro-
fanare. Tot ac tantis remoris occurren-
tibus , ac tantum non proterve irruenti-
bus , jam jam repudiaturus videbar confi-
lium y quod primum intenderam ; quum
variis cogitationibus circuma6lum bona
fpe implevit vir Reverendus ,& Princi-
pahs judicii Veftri favoread majorapro-
ve6tus,cujus mentionem filentio hic pr^-
terire nefas habuiiSem, nifi ipfe voluiflet.
obfecutus itaqueejus viri confilio^ cujus
mihi authoritas pro ratione fulficere de-
bebat , Pi6luram veterem venerabundus
ofFero Majeftati veftras : munus , fi una
cenfetur fcriptione mea , fanb pertenue^
fi animo, magnum ; firei dignitatejed^if-
iimum : neque enim me movet , quod
ignava depravati faeculi ingenia fublit-

mem

mem illam divinarum Artium vim, quam
aflequi nonpoflimt, contemnere atque
elevare ftudent. nimirum in arduo poli-
ta eft Ars , & exiguis humani ingenii viri-
bus altior,barbaro feroque ingenio igna-
viam fuam pertinaciter foventes defpi-
cit, aut clariflima luce fua caligantes eo-
rum oculos obruit. Summa res , fumma^-
que rei pulcherrima cognitio Fautorem
atque Approbatorem uimmum na6ta,
fuo apuci omnes , hoc eft , fummo loco e-
rit : fuimet adhsec fubpudebit illos , qui
dementer credunt, hoc argumentum ej[Ie
Graecukim negotium , & meditamentum
futile, fiauguftiflimos fereniflimi vultus
Veftri radios,toti terrarum orbi illuftran-
do jam dudum datos, ad tenues hofce co-
natus meos fle6tere non gravaberis.
Triumphat profecSlb, & porro triumpha-
bit tanto Mascenate pictura. nam quis
pofthac eam fpernere audebit , quam vi-
deritMajeftati veftr^inpretio ene? Scio
quidem mihi apud plerolque pro laboris
modulo laudem non procefliiram : quam
tamen fi Majeftas veflra indulferit, majo-

** 1 rem

rem laudem , qu^m laborem invenero. li
in homine peregrino deprehendes aU-
quid , quod non difpHceat y unius Veftri
judicio laudatus, titivilUtiinonfaciam,
quidquid viles gumi^ vel bacchantes
Dindymeni , infaniant : gratiam enim &
genium , quem \ me non habent , labori-
bus hifce Majeftas veftra dabit ;, fi Veftro
eos nomini confecrari iubenti animo pa-
tiatur . Non potui itaque.nec debui qu^-
rere , cui has meas qualefcunque lucu-
bratiunculas commendatas mallem. om-
nino Majeftati veftr^ confecrandus fuit
Hber, qui Veftro in regno , Vobis potifli-'
mum vires infpirantibus , natus eft , &
crevit fpe favoris Veftri confequendi.
Invitavit quoque me ad majorem fcri-
bendi diHgentiam favor Vefter orbi no-
tus y quo Artifices Antiquorum gloriae
^mulos mirific^ complecSteris^ quo nunc
quotidie coeleftem illum fpiritum , ivi
multis aUoquin aut fponte elanguefcen-
tem , aut fordidis curis opprefmm , ex-
fufcitas ; quo fingulorum in Vos ftudia
animofque incredibiliter accendis. ut

curfum

curfum femel inftitutum conftanter te-
nerem , eiFecit fublimis illaMajeftas ve-
ftra , ad quam curfum dirigebam. non
potui delperare , Vos fpedlans : &
quemadmodum militem animat in pras-
lia Regis magni prxfentia : ita me viva
Veftri recordatio femper alacrem , fem-
per recentem , reddidit. Vefter ille afFe-
d:us omnibus , qui magnas Artes felici-
ter tra6lant , expofitus atque obvius , fa-
ces animo meo mirifice fubdidit ; eoque
dulcius mihi fuit placere Vobis hac in
parte , quo dulcius Vobis eft bene me-
reri de hifce Artibus ; quod , ut nunc
funt mores , vere eft f^culum corrige-
re. unde etiam ufu venit , ut ambigam ,
veftraene Majeftati acceptius , an com-
morientibus paflim bonis Artibus , &
Moribus , utiHus quid dare potuerim.
multorum enim animos pravis exem-
plis imbutos morbushicjamoHm inva-
fit, plurimiim vitiis , parum virtuti ope-
ram dare. Et certe quis ifte efturbica-
rius mimologus , qui tanta fingere , vel
in Comoediis ludere , aut in Tragoediis

3 per-

» if

perfonare poflit , qu^m nunc fiunt plu-
rima ? ex quotidianis hoc & in frontem
incurrentibus fatis conftat. Pace bono-
rum liceat dixifTe ; ipfi re6li bonique vin-
dices quam non rarb nefaria atque pu-
denda patrant ? hanc animorum labeni ,
ut ut leria tegant , otium prodit. quo-
tufquifque enim honeftas atque inno-
xias recreationes fe6latur? nequemiran-
dum eft , finemo inhac contagione fa-
pere poteft , nifi qui probitatis conftan-
tibus exemplis animum firmet ac pe-
6lus muniat. Sola Majeftas veftra in-
ventaeft;, quse inveterat^ nequitise ma-

§no refiftit exemplo : folaMajeftas ve-
:ra quotidianum incorruptse volupta-
tis fpecimen ex nutu Veftro pendenti-
bus fubditis fuppeditat ; cum poft ar-
dua Regni negotia fefiRim animum ob-
le6tatura nufquam dignius occupari
pofle otium docet ^ quam in elegan-
tiflimarum Artium contemplatione. Ta-
li certe retro f^cula cathartico egere
vifa funt. quare pofthac danda nobis
erit opera , ut Veftro exemplo ^ dum

aUi

alii voluptatibus ferviunt , aut inhiant
auro , aut captant honores , aut men-'
farum affeclae de bellorum fumma dif-
putant interpocula; neque illorum vo-
luptates contempfiile , neque ambitio-
nem carpfifle ., neque vanitatem tra-
duxifle ; fed amoeniflimi elegantifllmi-
que fl:udii nobiUtatem magno con-
ftantique animo profecuti efle videa-
mur. Superefl: votum ad fupremum illum
beatse perennitatis Arbitrum Deum , ut
Majefl:atem veftram^^Orbis univerfi bono
fceptris admotam.perdiuperennet. Pre-
ces adMajeftatemveftram fubdo minu-
tas , ut fubhmis ejus dignitas , cum hu-
manitate certans, humiles hofce conatus
meos non tam pretio fui , qu^m Vobis
placendi ftudio , ^ftimare dignetur. Si,
ex hoc quahfcunque obfequii^enere,
Majeftati veftr^ exploratum eflte fenfe-
ro^, quanta cum alacritate ferviam nomi-
ni , laudibus , aeternitati Veftrae : haud
diu certe quasram , quodMajeftate veftra
magis fit dignum : nihil enim non fa-
ciam , ut claro patrocinii Veftri apud

omnes

omnes teftimonio astermim gaudeani
appellari

MAIESTATIS VESTRyE

obiervantiff, humillimufque
cliens

Francifcus lunius F- F.

ia ^dibus arvndellianis>
Anno clo Id cxxxvi,
Pridie idasMajas.

DE PIGTVRA VETERVM
LIBER PRIMVS.

Argumentam Libri Primi.

Qutm ■pn^ofti ttofrri ratio ferat TtBura imtitim , pro^ejfum , confummxtiomfn
exjeqm : prrmo libro, quideam inchosverit ; fecundo, cfHtd eam provexerit ; teT"
tio, qmd eam perfecertt, docebimHs, Ac primo ^uidem Ubro poji generaltora qnte-
dam de ingenito martaUbui omnia imitandi fudio, plurimmt id tmagtnattvx fa-
cultatii benefciojuvari atque ad majores aufu impelli conteHdtmMS ; modonon
fmt immoderati nimis juvetultter lajcivientupbantaji^ tmpettu. ^uamobrem ,
quumfrequenter admodum ijla quidlthet fi-ngendi intempertes Toctiu TiFtorefiue
ex aquofoleat invadere , ea qmqut occafcne quid commune habeant interp Fi^
Sura ^ Feefis excutimHs ; fubne^entes imerim noHnulla ds iii qui Tkluras cum
cura infpicere vobm»

C A P V T I.

3 Pcimus maximus Vniverh fabricator talem fecit hunc
roundum, uc eum Grsci, confenfu quoque Gentium lua-
dente , xUfjiov ornamenci nomine appellaverint ; Latini
vero Mundura \ perfe*^a abfolutaque elegantia dixerint.
Hominem autem5qui^f«poV.cff-/^o? mundmmmer * eft, non * ^riub.ith.ii.
ideo proximura libi genuit,nt vilitate juxta belluas efTet ; o/ympJd.',niir.
fed ut onginis fuaememor ad arternitatem glori5E vera virtutis via graf- ^Mrtet^ti.^.
iaretur. lam oHmfedet hxc fententia inanimisbomimim ; pariterqueA>Lf/li*«4r«.
& eruditi & rudc vulgus curfu in eam vadic. Hsc fola ratio mortales a- p^ ^"^f^' '• V
nimos tollit hurao, atque in iplum quan coclura fubducit. Sed in magna xpiv. Greg.
copil rerum aiiud alii natura iter oftendit. Hic praeclari audentia ipfius ,pfj'tlp"6.
"Mundi menfuram animo aeitans, ambitum eius vocat ad disitos, & ftel- i"' ^"■'»- "
Jas polterisannumerans, lidera veluti ad normam expangit , c(tlo, ut vcr-tuMahef.
bis utar Plinii t , o» hareditate cuniiu reltiio ,ft qutfqjiam, qmraUonemeam ca~ t nat. hifi.
peret, invenrretur. Ilie arcaniffima quxque , ac veluti in ipfius Naturx finu "'^*^'
involuta , non fine tacito tam fedudae maieftatis horrore , indagat atque
excutit. nubes, tonitrua, fulmina, tempeftatcs, maria , & ca^tera quibus
terrj» ac terris vicina pulfantur , mcnte complcdi ftudct. curiofus Natu-
r^lpeculatorlingularimatur ; orania h.^cadfepertinere judicat; im6
icit fe inampliirimumhocTheatrumfpedatorem prcEConemquetanto-

A rum

% DEPICTVRA VETERVM

rum operum introdudum . quid enim aliud tft homo , qukm anmalDeo
'preximHm, (^ in conteraflationem omntHm , (^nacnnqne mmdo contigermt , conjii-
mum* ? Anaxagoras interrogatusad qii'dgenitus ejfTct , incontempla-
tionem, inquit, coeli:, 8c fblis,&; lunae. Diog. Laert.lib.ii iii Anaxago-
ra. Vide quoque Arriani Epidetum lib. i, cap. 6, Dionyf. Longinum
<^ l4«? > ^ 31. lamblichum Protrept. cap. 5. Themiftium orat. 2. Ipje
homo ortui efl ad mundum contemplandvm et imitandvm:
millomodoperfeilfis , fedqu^edMmparticHlaperfe^i. Cicero lib. 11 denatur^
Deorum.

^.2. Qji haec infpiciunt & difcuntjtranfilire mortalitatem fiiam prae-
ter casteros , atque in meliorem tranfcribi fbrtem viderentur , nifi efTent
alii, qui ea non foliim fcrutaHtur atque pcrcipiunt , fed & , quantum hu-
mana ratio patitur, imitantur atqueexprimunt. ci ^cc^d^oi juijuovv^ th

Ti^*yi Tiuj (^UfflV y K) HipctVVlWTii TU pf^b^JUA^ "^«(pvm Tai eiKOVCti; T/J OpeO/jtiVaV fU'

/LtoLTCdVy (£ 'moivmv dv^icTTii?, Kj a.\oyttj ^ JivJ^a, )f^ i^oXejUiii;-,K) fxdyjic^ ^ aijud'
Tcov y^eifxdp^iiiy Kj cAjpa^, (^ ^«paHaf, )^ aLCsriJ^ctc, x^ (iounXei?, <t iJtCd^c^ K) ^o-
vov fictaiXiKov 5 Kct] ^ctaiXiat KuBri/uivov , j^ ^ctpzoipov \:smy.eijuivcv, K) dt^/uluu iixovn-
JuivUu 3 Kj 'VD^^juag pscfS? , ^ 'rnJxct tsfoimXct , ;^ d^srXcog d.7Tctv^ Tet opujuivct e^
Ti^viig juijuii/xivoi^ 'srdpiyjaffi ^icde^av to7^ ^XiTtamv. Fi^ores natnram arte imitan"
tur, ac colores mifcentes, corporum qnx in aifeUum cadunt, imagines depingunt, at"
ejue homines , & bruta, G? arbores, & bella^ C^ pugnas, & cruoru torrentes , & laji^
ceaSj & loricas., Gf clypeos , ^ reges, &privatos^ (^ regtHmfolium, G? regemfiden-
tem., & Barharum tnfra eumjacentem, (3 peracutam cuffidem, & amnes fluentes,
& varios campos efflngunt,atqHe ut fHmmatim locjuar, omnia ea cjucc ocuIps cernun'
turartn induflriarepriefentant. loh. Chryfbft. Homilii in pfalmum l. Pref-
fius id ipfum Socrafes apud Xenophontem lib. iii Apomnem. .0/ faj-i

•rpdeei Tu KoTXst (c 1"a v-^.yiXa.; tu ffy,o\civcL y^ ta (pc^eivcty Tct «■xAMpat ^ ra /xatXctxei,
Ta 'TfAy^iA (C TdXeitt , Tot Viot Kj TA <wa.Xctid ffcd/ict^ Jfg. T p^co/jidTav dTremd^ovTic
oit/jiA/j.ovtjj^. Ff^iores & concava^ & eminentia, & obfura, & lucida, (^ dura, (^
moUia, ^ afpera, & Uvia, G? nova, <5j? vetera corpora per coUres reprtcfentando ex-
primunt. Fauflas amavit injuventa Glyceram municipemfi^am, invemricem coro-
narum , certandoque imitatione ejm , ad numeroflfjimamflorum varietatem perduxit
artem iUam. Plin. xxxv, 1 1 * oi ^ay^d<pot toQv^ 'zpXtig-iipyvaj To7g Trlvet^iv , oQ
tgpdTleiv « (puV;? a cTtuja^. FiBores talia pertabulai efflngunt , qu<e naturafacere
non potesi. TheophyladusSimocatus epift. 37. Finxit ^peHes & quic pingi
non poffunt : tonitrua, fulgetra ,fulguraque : Bronten , Afirapen , Ceraunobolon ap-
pellant. Plin.xxxv, 10.

^.3. Et profedo intertam multas variafque artes animi , quibus
fumma claritudo paratur , non poftrema eftars imitandi cunfta quae

C(]elum

LIBER PRIM^VhS. 3

coelum capaciffimo circumflexu tegit. raagnum quidem eft animatarum
inanimatarumque rerum vivas quafclam imagines animo capere ; majus
tamen , earundem imaginum indifcretam {imilitudinem exhibere : prae-
fertim , fi non fatis habeat artifex inhaerere fingularium naturae operum
(imilitudini , fed potius ex diligenti fpeciofiflimorura corporum infpe-
d:ione perfedum aliquod exemplar animo infcribat , atque ad hoc , tan-
quam ad emendatiflimum Polycleti canonem , confpicuae pulchritudinis

imagines defcribat, oi dyetXjUat^-TrQiot •na.v ro <VBa^ iKct^otg 'AetXov ffuuotyotfovlii
;^ xetlei tIm) Tiyyltu C4t <ha.^ofm ccc/txotruv <x^o'i^atv}t^ &ig /ui/uvmv fXiatv , KaLKXoz %v
vytU ^ apiov ^ ^p/uotr/uivov auiro ojjt^ «f ep5'*^<"'^ ' »( wt av Wpc<$ (yufxct otK&tCt^
K^ aXri^eieiv eiyuX/wjtli h/uoiov, opiyer^ yS etf ri^vetj t KotXXig-is, Statuarif e Jin"
gttlis corporihftiy qute in w pulchra Juntytfiira arte celligHnty^ €X tam diverfs unam
imaginem eficiunt,& htec tam apte interfe confundunt ac mi/cent,ut nihilnift unam
^ueejue pulchritudinem , eamque concinnam ac vcram exprimant. Nec invenias uU
lamnaturalem pulchritudinem tam pulchram , utcum imagine pojjit contendere.
Artesnan^ue perfeSlumquid defiderant. Maximus Tyrius , DifTertat. vii.
Atque hoc illud eft, quod innuere voluit Ovid. xii Metam, * ubi Cylla- * vitf. 397.
rum formofiflimum Centaurorum defcribit ,

Gratus in ore vigor : cervix, humeriejue, manufque ,

TeBoraque artificum laudatu proximafgnis ,

Ex qua parte vir efl Philoftratus quoque paflim per-

fediflimarum formarum fimilitudinem nonaliundequ^m ^ ftatuis petit.
In Heroicis enim de Protefilao agens , nrfdymoz j» i<fiet rtiq pivog , inquit ,
t7ov a.yaXfxa^^. quadrangularis ideanaft , perindeacflatua. Et rurfus de Eu-
phorbo , tiw /uiv yt apav aim^ , ^ ri^ A-^^aii^ (ptxn biXym * toiKivetf^ ajurov
ayaXfJ.otli , oTfori KaXKig-et iajula 0 A-TToXXm aKifnKOfXY^ rt , iL aCpog (pa.ivoi^.
Jpftm itaque pulchritudinem Achivos cjuoque ait demulfjfe ,flatUieque ipfumfmi'
Umfutjfe , ut cum fulcherrime ApoUo & intonfm 6? moUts videretur. De Neo-
ptolemo denique agens,pulcherrimum ac patri Achilli qu^m fimillimum
fuilTe tradit, X^-nt^ <f' ojjn^ roffi^v,oQv '^ a.yaXfiarm 0/ kuXoi X&iTrov^.. Tan*
tum vero ab ipfifuperatum , quantum pulcri aflatuisfuperantur, Rede itaque
Proclus lib. 11 in Timaeum Platonis , cHXaCoi^ rov -{ssn (pv<noii <hJ\,fA,i\ipyf\-
fxivov af^wTTov , ^ t vot «^ dvcPe/<iv^7roiii}iK»i; Ka^tTKivatsfjtivov , a 'srdvlaix; 0 cm, rtig
(pvoiu? y.at^ ro seafia mfxvori^oQ ' TroXXd ^' « ri^vn fiaXXov aKf-^oi. Si fumoi ho^'
ntinem a natura conditum G? alium arte flatuariafaUum, nenprorfus, cjui efl k na-
tura^praflantior erit corpore. Multa enim arspr^eflat accuratius. Ovidius x Me-
tam. t de Pygmalione , t verf.iAfi.

Interea niveum mira feliciter arte

Sculpfttebur :formamque dedit, qua foemina nafci

A a NuUa

4 DE PiICTVRA VETERVM

Nu//apoteJi Quod interim quam fit arduum , nemo

non perfpicit. ro ^' «e^g-or, J^uffiuptlov n x^ cTuffiTrke^^v. Qmdommum , id

difficUe & inventu, ^ judicatH. Apollonius Tyaneus epift, 19. Femnt diffi'

cilltmam ejfe pYcecipHoe cHJufqne formce imitationem ; quia certisfui notis cito defor^

, mitas exprimatur ; ftmilitudo pulchritudinis tamfit ardua , quam rara efipulchri"

tudo. Panegyr. Maxim. & Conftant. didus. Sciebat Zeuxis naturam ni-

* vide nuium hil iu fimplici genere omni ex parte perfedum polivifte * . Aliud enim

Z^ufr^^^undi^^^^ commodi aliquo adjundo incommodo muneratur ; tanquam non fit

deinvenmn». habituta quod casteris largiatur , fi uni cunda concefTerit. relidurus ita-

que Crotoniatis excellentem muliebris formae pulchritudinem , non pu-

tavit in uno cprpore omnem luculcntae venuftatis gratiam quaerendam ;

fed quinque virgines formofiffimas delegit, ut mutum in fimulachrum ex

animali exemplo veritatem tranfferret , to t «aawv npeir^v a.-na.v^l^m , alio-

rum optimumquodque excerpens : ut loquitur Dionyf. HalicarnaiT. x^ ineivo ro

uKfo^^v "Cyilm KoXXog, oTnp uvd-yH.» iv etvctf , uic exceUentiffimam illam pulchritu-

dinem quarens , quam necejfe eji unicam ejfe : ut loquar cum Luciano in Her-

motimo. Liquet ergo verifiimum effe iilud Socratis ad Parrhafium,l7r«-

eTjii 8 ftdiJiov ivt av^CdTrui (^jLTv^etv 0.^0,(^.71^ (wdvQ:. i^ovji , ox. •noAXav azujcifovrt^
ra. i^ iKci^ii KaAA/g-oi, hrooi; oAst ra coDfxOAff. KaXwnTOi^rt (puivt^ttj., Qu^ndo non
facileeji unum hominem nancijci, in quo reprehenftonis omniafmt expertia, de multis
coUigentes ea qu<e inftnqulps pulcherrima Jiint , itafcilicet tota corpora utpulchra vi'
deantur ejficitis . Xenophon lib. 11 1 Apomnem.

§. 4. Atque haec eft illa quae dicitur Imitatio, unde Pidura, Plaftice,
ac reliquae artes cognatae origincm trahunt : eftque ea inventum anttquiffi-
trtHm, & natura quam maxime conjentaneum. Philoftr. in prooemio Iconum .
Grammaticorum certe filiis imago dicitur quafi imitago ; qu^m verc^mi-
hi nunc non eft negotium difcutere. illud modo femel admonuiffe fatis
t Sj(wMi,i7. erit, Omnta, quce ars confummavertt , a nntura initia duxijfe t . neque enim dubi-
tari poteji, quin artium pars magna contineatur imitatione.- Atque omnu vita ratio
ftc conjiat, ut, qH^e probamtu in aliis ^facere ipfi velimm. Sic literarum dufit^, ut
\, fcrihendijint ufus , pueri Jequunpiir j ftc Muftci vocem docentium , Ytciores opera

priorum ; rujiici probatamexpeYJme/itp^cultuYam inexemplum intuentur. omnu
denique difciplinjc initia adpYopofitumJihi praJcriptufoYmari videmus. Quint.x^a.
§. 5-. Neque eft quod quemquam ab hac arte abfterreat immenfa re-
Tum imitandarum copia 3 quum nulla omnino fit ars , in qua omnia^ quac
ab illa arte effici poffunt , a dodore tradantur : non patitur certe natura
Terum tam late fufa , fingulas formarum fpecies docendo perfequi. quod
(jui facere funt conati, duo pariter fubieruKt incommoda ^ ut & nimium dicerent,nec
tamen totum. Quint. v> lo, Quamobrem etiam qui primarum & certa-

tam

10.

L I B E R P -R I M V S. ?

lutn rerura genera ipfa didicerunt , reliqua non incommode perfequun-
tur. Ne(^^eemmHrwofficinmejl,ut.2iitCo\ume\h\ih.ii deR^rulL cap.2,
J^erfpecies^cjuafunt tnnHMerabiles^evagm'yfed in^edi pergenera. Polycletus il-
le,quum Herculem fingebat, quemadmodum pellem aut hydram fingeret
non quaefiyit, etiamfi haec nunquam feparatim facere didicifiet. Phidias
quoque Minervae fignum elficiens , non fane , quemadmodum in clypeo
minbra illa opera faceret, laborabat. ut enim in caetem mibm^mitn tradita
funt cujufque artis dijficiUima ^ reliqua, ^uiaautfaciliora, aut fimiUa funt >tradi mn
necejfe eft : tta in PiUura, qui hominis Jfeciem pingere perdidicerit ^poteritetiam cu^
jufvts velform<£y vel detatis^ etiamfi mn didicerit ,Jpeciem pingere : neque eft peridu-
lum , <j[ui leonem aut taurum pingat egregie , ne idem in multis altis quadrupedihus
facerenonpojfit*. , Nenfofc inmajortbmeminet , ut eumminaradeflciant. nifi *TuUius n dd
forte lovem quidem Fhidias optimefecit ; il/a autem , qut^ ,in ernamentum operi^ oratore.
ejus accedunt , aliusmelipts elaboraptli , Trteceptom eft in alio atque alio genere ^ ^tnxil.\\,\
quotidie oftendere quis ordofit rerum , <S? qu£ copulatio j utpaulatimfiat ufus <£? ad
fimilia tranfitpu. tradi enim omnia , qua ars ejficit , npn pojfunt. nam cjuis FiSior •
cwnia , quae in rerum natura funt , adumhrare didicit. ? Je^ percepta Jemel imitandi
ratione,, ajjimilabit quicquid acceperit. Qms enim.imf^ber vafci{lum aliquod,qua-'
le nuncjuamviderat ,facit * ? \ ;.^^;^ r ^^^„ jjj^;,., ^.^,^^ ' , ,^. , . , • * Slmntil.y\i.

§. 6. Prima igitur artium imitandi rudimenta non fimt^udii im-
menfi , fed modicis & non nimium operofis legitimarum dimenfionum
praeceptis cpntenta , faciles cupientibus praebent acqeiTws. pauciffimis
certe prasceptis ratio pingendi continetur j quae ut per omnes numeros
penitiis cognofcere , ad fummam artis neceffarium eft , ita incipientibus
brevius ac fimplicius tradi magis convenit. aut enim difficultate inflitu-
tionis tam numerofae atque perplexae deterreri folent y aut eo tempore ,
quo praecipuc alenda ingenia atque indulgentia quadam enutrienda funt,
afperiorum tradatu rerum atteruntur ; aut, fi haec fola didicerint, fatis fe
ad artem inflrudos arbitrantur 3 aut , quafi ad cert^is quafdam operis le-
ges alligati, conatum omnem reformidant. Via igitur opus efl incipien-
tibus, fed ea plana,& cum ad ingrediendum, tum ad demonflrandum qx-
pedita. Credere modo , qui difcet, velit, certam quandam viam ^ipTe., in
qua multa etiam fine dodrina praeftare debeat per le ipfa naturff; iit.pras-
cepta , quae traduntur , non tara inventa a praeceptoribus , quara cum fie-
rent obfervata effe videantur. Quindilianus inprocemio libri viii.
Omniafere qua: praceptis continentur , ah ingeniofis hormnibw. fiunt ; Jedcaju quo-
dam magis , quamjcientia. ideoque docirina & animadverfio adhibenda eft , ut ea
quie interdumfne ratione nobis occurrunt , Jemper in noftra poteftatefmt , &, quoties
res poftulaverit , a nobU expraparato adhibeantur. Aquila Romanus de Figuris

■ ' A 3 fentcn-

g DEPICTVRA VETERVM

lententiarum. Non eft itaque , quod quis amplius bic fegnitiae fuae prae-
texat patrocinia difficultatis : etenim artes hasnequaquam faftidioibam^
bitu excitatse , ingenia vivida ad le penetrare patiuntur -, neque hauftum
fui, ciim aliquo perfonarum difcrimine, largum mahgnumve indulgent :
verim omnibus aequaliter expofitae , quid cupiditatis potius , quam quid
dignitatis attuleris,aeftimant; inque captu bonorum fuorum tibi ipfi poi»-
dus cxamtnandum relinquunt ; ut, quantum animo fuftinueris,tantum te-,
tum auferas. Neque eft quod ingens turba eorum, qui artes hafce infeli-
citcr tradant, curam artis in quoquam depretiet 5 qma natttrk comparatp<m
efi y Ht m omnibni artibiii hoc fitfcientw fretiofwr pompA ^ qttorarior. Sidonius
Apollinarislib.il, epift. 10. 0x70,^10, to. KeiKa.. Qua rara, pulcra.

§. 7. Qii6d vero plerofque ab hifce artibus deterret taediura , ne-
fcio qaod, laboris infiniti ; ex eo eft, qu5d ad artium harum confumma-
tam perfedionem adfpirantibus audiunt nunquam opus ufque adeo ab-
folutura elaborari poffe , ut non aliquid femper ulteriori curas fit reli-
^um. qua de re fic Plato vr de Legib. Fi£iorumfacttlta^,'mqmt,nftl/um
ihpingeHdisanimaltbni terminum habere videtnr ., fed femper inumbrando & deHm-
brando , vel quomodocHnque aliter k piEioribpts id vocetnr, exornare conatur , nec cef^
fht um^uarn. non enim poteji fieri , ut ad pulchriora exprefiiora^ue incrementum non
habeatur. Perhorrefcunt itaque pondus rei,& defperant ante experimen-
tum, Omneopftsdijjicilevidetur,antequamtentes. Vegetiuslib.ii deremi-
litaricap. 18. Sed hiprimum renuntient fibi,quanta fit humani ingenii
vis.qu^m potens efficiendi qu3C velit ; cum maria tranfire, fiderum curfus
numerofque cognofcere,mundum ipfum pene dimetiri, mmores fed dif-
ficiliores artes potuerint. T/ ^' joc av l^iXyiQQ « 'ztavlo^Xfjioi -^'jx*' "^'^^x^'
vcti^ ? Quid enimy modo veltt ,af[equi non poffit anima quidvis aufa experiri ? Ma-
ximusTyriusDiflertat. XVIII. Ingenium , ubi intenderis , valet. Tum
cogitent, quantam rem petant,quamque nuUus fit hoc propofito praeraio
recufandus labor. Quarenti defattgatio turpis ejl , cum id quod quceritur pul-
* TiJmM ctrci cherrimum efi * . Quod fi mente conceperint , huic quoque parti facilius
ixitium libri ^(jcedent , ut ipfum iter neque impervium , neque faltem durum putent.
6i4t, nam id quod prius,quodque majus eit, voluntate maxime conltat ; quara

qui vera fide induerit, facile has artes accipiet. neque enim aut tam per-
plexa auttam numerofa funt quaepremunt , ut non paucorum admodum
annorum intentione difcantur. Longam enim facit operam , quod repu-
gnamus : brevis erit inftitutio, fi credamus eife : atque omnia haec.fi seta-
tem noftram non fpatio fenedutis, fed tempore adolefcentiae metiamur ,
abundemultos ad difcendum annoshabent. omniaenimbreviorared-
det ordo , & ratio , 3c raodus, Sed culpa eft in praeceptoribus prima^, li-

benter

L I B E R /P'R r M V S. f

benterdetinentibiwdifcipulp$3paTtim,Gupi4it^5ed^Utiusexigendi
cedufas j partim aoib^^ione , quo'difficilius ha.bcatur qu^d-pollicentuirs
parttm etiam infGitii tradendi, vel negiigenti|. proxima eft in nobis,qui
morari in eoquod novimus . quam difcere , quas nondum fcimus, melius
putamus. Breve adhaec nobis tcmpus nos facimus. quantuium enim ar-
tibus liberalioribus impertimur ? alias horas yanusfalutandi labor ,.alias
datum fabulis otium , alias ipedacula , alias conyivia trahunt : adjice tot
genera ludendi , & infanam corporis curam. trahat inde peregrinatio ,
rura, calculorum anxiae follicitudines, multae caujfe libidinum, & vinum,
& flagitiofus omni genere voluptatum animus. neeaquidem tempora
idonea , quae fuperfunt : quae fi orania ftudiis impenderentur , jam nobis
longa astas > & abunde iatis ad dilcendum fpatia vidercntiir ^ diurnatan-
tiim computantibus tempora i ctiam nodes , quarum bona paj^ omni
forano longior eft , adjuvarent. Nunc computamus annos , non quibus
ftuduimus,fed quibus vixiraus. Tot nos praeceptoribus,tot exemplis in-
ftruxit antiquitas , ut poflit videri ijuUa forte iiafcendi a?tas felicior qu^m
noftra, eui docendaB priores elaboraverunt, Quint. xii,ir.

§. 8. At perficere tantum opus arduum eft. Ante omniafufficit ad
exhortationem diligentiae , non capere id rerum naturam > ut quidquid
•non eft fa<3:um,ne fieri quidem pofliti ciim omnia quae magna fiint atque
admirabilia,tempus aliquod, quo primum efEcerentur, habuerint j deni-
que, quidquid eft optimum, ante non fuerat. verijjii etiamfi quis fumma
defperet , ( quQd cur faciat, cui ingenium., valetudpi facultas,praeceptor
non deerunt ? ) tamen eft pulchrum , aliis arcem tenentibus , in fecundis
tertiifque confiftere. Magna ret, qmnfulumcmqHe pojfedem , fnijfe participem
non minma^efi gloria, Columella lib. xi de r. r, cap^ i . QuinimQ fi hanc
cogitationem homincs habuiflent,ut nemb fe meliorem fore eo,qui-.opti-.
nius fuiffet , arbitraretur -, ii ipfi, qui funt optimi, non fuiffent. verim ut
tranfeundi fpes non fit , magna tamen eft dignitas fubfequendi. nam ne-
que illud ipfum, quod eft optimum, defperandum eft : & in prsftantibus
rebus , magna funt ea , quae fiint optimi^proxinia. Adde quod magnos
modicus quoque artis ufus parit frudus , & nuila in parte plenius labor
gratiam refert. ac fi quis haec imperfedioris etiamnum artis opera utili-
tate fol^ metiatur , pene perfedioribus paria funt. neque erat difficile ,
vel veteribus , vel novis exemplis palam facere, non aliunde majores ho-
nores, opes, amicitias, laudem praefentem^futuram, borninibus contigiA
fe , fi tamen artibus dignum elTet ^ ab oper^ pulcherrirao ,.cujus tra<3:atus
atque ipfa pofTeflio pleniffimam laborj ■gratiam refert , hanc minorerti
cxigere mercedem 3 more eorum, qui a /e pon virtutes , fed voluptatem,

quas

S D E P I C T V R A V E T E R V M

quasfit exvirtutiBus, petidicunt. Ipfam igitur tantas artis majeftatem
t6Vo animo pet?amu$,riitamurque femper ad optima : quodfaciehtes, aut
evddemus in fummum,aut certe multos infra nos relinquemus. Quintil,

XII, II.

§. 9. Poetde in operum fuorum exordiis Mufarum opem fblent im-
plorare. artifex quoque principium trahet ^ Mufis , atqufi eas in primo
ftatim coiiatu advocans j ejtearum nominibus veros minime yulgaris
fcientise modos ac gradus percipiet. Trimtt efi Clio , (jmfifYima cogiutio ^l-
fcendi. aXio; enim Grxcefama dicitttr. & qnoniam nHllni fientiam qHxrit ^nifi in
qua fam<e fH<e'protelet dignitatem^ ob hanc remfrima HXeico appel/ata efl, ideji, co-
^ qitatioqH^erendtefeientiie. Secnnda , ixjli^TTA ^ <jtiod ms LaUne bene deleBans dici^

TfWi :■ ejHod primHm fit ^ Jcientiam qttarere j ficHndnm^ deleBari quod quierai. Ter*
tia , /ui^TTojuivti, ejHafi juiXiTlui tfoia/uivit yidefi , meditationem facienspermanere':
ut primnm e(i vel/e, ficHndnm defiderare qnod velts, tirttHm inflare medttando ad id
qnod defideras. jQttarta, ^uXeiet^ id efl, capdcita^. velntfi dicatur rAeti; ^uheiAVy
idefl, ponefts germina. unde & Epicharmtfs in Deiphilo comoedia ait , ^etXovy «? «
/3As7r«, 0vXt/uoi iTTi^^iv, id efl',germen dnm non videt, fames confnmit. QHtntam
f niroXujuveictv qHafi 'tfdXv/uyijulw , id efl mHltam memoriam facientem dicimm -y ^nia
fofl capacitatem efl neceffaria. Sexta , tparo, id efl , tvpm ojuotov, quod nos Latine
inveniens fimile dicimpts\: efmapofl fcientiam & memoriamJHflum efl , ut aliquidfi-- '
■ milede fuo inveniat. Septima^iTip-^i^opni idefi, deleSians inflruBione. ergopoflitt"
ventionef/i'eportet te eiiam difiernere ac dijudicare quod ifrveneras. Otlava, vpctvti^ .
id efl , cixleflpi. po(i dijudicationem enim eligis qmdfiimas , cfnid defpnai : e/igetv
enim uti/e^ caducHmqu^ dejpHere, coeiefle ingenium efl. Nona kuXXiotih, idefl, opti"
fn<e vocis. Ergo hic ertt ordo. primnm efl^vc/ie dotlrinam : fecHndHm efl, de/etiari
i^odveitd :'tertiHmefl^inflareAdid'qmde/eEiatiues : quartiim efl , capere idcjuod
inflas : ejuintumefl , memorari qHodcapias : JextHm'efl ^invenire de tuofimi/e adid
(jHod inveneris : feptimum efl ^judicare quod invenioi : oUavum efl , eligere de quB
judicoi : nonumy beneproferre quod elegerps, Fulgentius Mythologiarum lib.i,

•■■■'' ' ■ r> '

PRseter eam, quam diximus, naturalium corporum imitationem, cujus
operi artificfs, quidquid oculis obire datur, exprimunt,ah"a adhuc &
quidem longe nobilior imitationis fpecies occurrit ; quum videlicet pe-
ritus artis audaci conatu accingiturad producendum imagines earum
quoquererum , quas fubduxere fe mortalium oculis. atque hujus imita-
» lyionyf. Un. tionis tota vis iu phantafia , five iu facuUate imagiuativS , quamnonnulli
|/««^ v.(, oK-. (iffuXoTToiiciv dicunt * , confiftit. primam taraen omnium rerum notionem

oculo-

LIBER PRIMVS. 9

bculoram fetifui potifnmum debemus. w Jid.rota U «^ «;<&»>)«>' gov\i^aft

rei vonla, ' %>iiuu. yS, '(^'^oaiv , ^ /uiyt^og /mriXn , ^ ocT/uhjtj, ic) «(piu), y^ X^f^*
afrayfiXXiiatv etj ai&Ytiyet^ ' cv. J% TKTwf mwli^fxnv ti Jioivotet liw ? ^wAa voTnarv •
xat (W^^cfi f^ fMyuXm ^vfAAruv , ra /uipti juh « « /<6*»ai? opa , ro cA' oAof 0« ^;?^
cpoLtQrivJm jj Jiuvotct atxjjli^mv. IntelkUvu ex iis qii(X pnfm fuffeditnt notiones in a-
niwo effingit. Figuram enim, colorenty wagnitudinenjqHe pomi, tum odorem,ta5iumi
& faporem finfia indicant : ex hti intelieBfti pomi notionem componit. Ipftrumque
etiatn magnarum figurar^m partes finffu cernit , totum intel/eBfa ex vifs concipit.
Strabolib, 11. Redle Themiflius Paraphrafi inArift. lib. iii dcAni-
ma ^ TUTro? T? di^yiffici? Kj ^X"^'' '^^ ^ ^uv^^aiot . uaajip ^' 0 fJLoyXcx; Hivttbet^ \:zin
4 xetpo^ , y.iv^ nrXi^ov , (^ « ^dkcLT^ 'uz«re t •n^vfjut^t; KivnBeiG. , x.ivetrUti vctvuj ,
«eTgf ^ojjfxAt^ov i<fi 'f)h c? di^iia^cdq Tv^ ^ufA.Caiveiv ' cwt» yS KmbeiG, vm r g^M-
^iv dicQ-filuv ,(t,To ^cfh^ dvctXctCvG. T KivyiGv'^1; , Kivet Juxittfiiv iTipav -^ -^tJX^? , <^
'<^TeA«a»j' ^««r, «v (^uv^^icnctv KctXnfjiiV ' »$ ^i/en? '^ , Ta^ ^^71«? «5 » dt^vim atyrjj
fl»^</i«/)wffTf, "^Jjo T ditQ-iiJeev afot^ta^tfyulf», xa1ep^«f df eco;!», >^ ovff<ppayi^i^xtj, ^yc|
tTiwaSlt^ dTTiX^ovleov T^ «/«S-nlwf JioiJvpeiv '^ Tiva ^ovov rd i^t*'"* Typt^is & vejii-
giumfenfiu eU vifto, Qt^madmodum enim haculta a manu motm movet lapidemy
(3 fnare motum k ventis movet navem ; ita niloil mirumfi hoc idem inpnfu quoque
mfcatur. pnfui enim afnftltbpu exterioribm commotut ftmulachrum recipiens mO'
ventis, movet demde illam anim<e vim in perfeUi6 animaltbm , qtiam imaginAtionem
feu viftonem vocarmu : cujut ea eft natura, utformoi rerum , quai pnebet ^ renun-
ciat ipfifenflti, a/enfilibm recipiens , retineat, S? conftgnet infe, ^ ut pojfit , remotis
fenftltbus , adtempus quoddam (ervarevefttgia. videlocum. infpice quoquc
ejufdem Themiftii paraphrafin in Arift. de Memori^ & reminifcentia.
maxime tamen Alexandrum Aphrodifienfem lib. i de Anima. ^afScnct?
autore Quintiliano * vtfones transferre licet. oi 'S.TmKot Xiyam (pav^aiav «- * /'^.vi.m^.s,
ftf/ TUTTftjOTf cv 4<^iJ ^ ovdfia^? oty.eicdz /xilfivtviy-fiiva^i^ 'ryJ rvTrtov cv tt^ KnprS
'vzro T8 cf\tKJvXiii yivoftivuv. Fhantafiam ejje imprejfionem in animo, voce ea ( im-
preffit>nis) proprie tranfiata a figuris qux in cera per annulos fiunt. Laert. lib.

VII inZenone. Quid inter ledrfcrepent qnatuorhaec, (pafS<na,(pafSro»'>
^av^^^iKov^^pdv^^a-fjLa, docet nos ex Chryfippo Plutarchus de Placitis philo-
fophorum , lib. iv, cap.12. vide quoque Damafcenum Orthodoxae fidei
cap. 34.

§. 1. Caeteriim hanc foecundi/fimonim animorum vim efhikoTioiKhx)
vel GtJwXoTrotviliKUu vel ^JaXapyiKla, dixit Plato in Sophifti ; atque ejus
duas facit fpecies , itKac^iKlw & «pafS^-zxZcu, quarum illa , vivas rerum for-
mas coram intuens, imitatur \ h^c,res iraaginatione tantum repraefenta-
tas, defcribit. ^ J^nfifapym oi ySfj, dxXa fjLifxviQ^ dy.exCa^ cf^iwav^, 01 J^, axj-
rot J\wafx.iv avctTfXa^iKlw tx^^ ^euufxa^(Sv ipfoov fs>foz rdipf^eiag • w? 0 tsf eoTo^

te DE PICTVRA VETERVM

tlu) vetux) 'TioiviG.^ j cv icwTiSro ^ifi^fhiytJLet. V vicoi; oiViTTXcm (pAv^^ncau ^rfifi-'

cumhi ^Mtdem alia imitari acctirate poffmt , iUivero^yvtejiatemhabentfingendi

mrrahilta epera qH<e ad nfum Jpe[iant. Qttemadmodum qui primtis in navi confi-

cienda laboravit , exemplum navis imaginando excogitavit. Proclus lib. 1 1 in

Timaeum Platonis. & mox , tI twfot; ro votHov yiyovog , xoAoV 5^ • ro tBfoi ro

'Sfjnlcv y-iyovog , « KetXov %hv * o ^ 'Sfk ro vonlov Ttotm , « ojuoia? axm^ /u,tjuiiraj , ii

avofxoiti^. « fJ^ tf^tt o/uolmy KoXh 'TiotiffGt ro /ui/txn^ev • Iw ^ iKetro mfurui Ket-

AoV. et <f%a.vo/j.oiu>Zii irsfoirfivovl^lvtstotet. rivai^iov •^^^mXi^tt^vet 4 o/xotorn^^. ^

• <!t/>o; ro yiyovoi rt Troiav , fiVep ov!60(; tipopei ^Sfoi; tKetvo , e^riKov U)i « KetXov 'Trotet.

ctoTo a5' iKeivo tBh.fipU '^v avojuoiorti^g , ;^ »t eg-/ to tOfe^ridg kuXov, o^iv TroXKfS

/jtaXKov dfig-ri^i^ ro 'JBjoo? «toTo yiyovog r y.d^XMt;. imei (C o ^etJiet^ 6 T Ata '7iotvi~

^? , « nofo; yiyovU dTiiQM-^iv ^ etXX' eti tvroiav d^iKi^r -wap' Ofxi^U) Aiog. Quod

juxta imaginem animo conceptamfaElum efi , pulchrum e(i. Quod juxtafallum

ft, non efivonum. Qui enimjuxm imaginationemfive conceptum agit , vel ftmUi'

ter id imitatur, vel dijfimiliter. Si fimtitter^ bene conficiet id c^uod imitatur. Erai

enim ibi illud fummo gr^du pulchrum. Si vero dtffimiliter , noH ad iUud facit

^uod anime concipi potefi . Contra enimdeficit aftmilitudine. Et qui juxta fa-

iium diquid agit , ft 'vere ac fedulo id infpiciat , manifejium efl non facere pul'

chrum. Idipfum enimplenum diffimilitudine , neque idyrimum efipulchrum : un-

e& lonqe magu defictet id a pulchritudine , quodjuxtu hocfaB:um efi. Quandoqui»

dem & Fhidiai^qui Jovpifiatuamfecit, non adfaBum quod reffexit, fed in cogita-

tionem ipfi venit lupiter prout Hemerm expreffit. PrasclarePhiloftr. Iconutn

lib. II , in Panthia , Ylav^i^t w koKm , Sivc(pcovli /jSjij "^mi r «<&«< yi^^^a^^oj •

«XX« d.viip, ^vy^djpetv fj^ ^"^ iy.avoi;, '^d(petv J^ iKetvti^^ , ajurv fjS^ tjj Uav^i^

VK ovlv^eiv 5 Sivc(puivri </^ cjuiXii(a.g , '^d^ei rlu/ rietv^iav, c'^oia,v t» -^v^h triK/uii-

ta^. Panthiaformofa Xenophnti ab affe^u fcripta efi. Sed vir adfcribcndum qui-

dem ineptus , adpingendum vero aptiffimm , cum Fanthi^ nequaquam occurriffet j

Xenopkontem vero ejfet aUocutm j Fanthiam qualem animo conjecit pingit. TuUius

in BrutO, feu de perfedo oratore , Egoficfiatuo , inquit , nihtl effein ttUoge-

rtcre tampulchrum.,quo nenpulchrtta idfit^ unde iUud, ut<x vre aiiqtio,quafi imago,

exprimatur , quod neque oculi^, neque auribm, neque uUo fenfu percipi potefi j cegita-

tione tanium & mente compleUimur. Itnque ^ Fhidiafimulachrii , quibm nihilin

iUo genere perfe[itii4 videmtu , cogimre tnmen poffnmm pulchriora. Necvero iUe

arttfex , quum faeeret lovis formam aut M.inerv:e , contemplabatur aliquem e quo

ftmilitudinem ductret ; fed ipfim in mente infidebat fpecies pulchritudinis eximia

tjjUeedam , cjuam tntuens , tn eaque defixm , ad tUim fimilitudinem artem G? «m-

num dirigebat. Informis igitur (£ figuris efi aliquid perfefium & exceUens , cujtes

ad excogimtam fpeciem imttando referuntur ea , qua fub oculos ipfa non cadunt,

Hoi rerum formas appeUat Ideas , iUenon inteUigendi fiCwn , fed etiam dicendi

gtxvif'*

LIBERPRI M V S. u

gravlJJitttUi AhBoy & magifler Tlato, Seneca quoque epil^:. L5fV , 'Exmplar
Tlato Ideam vocat , hoc eft , ad c^uod reff>iciens artifex , id ^uod deftinabat , efficit,
XJihil autemad rempertinet , ntrnm foris habeat exemplar , ad(juod referatocU"
bs ; an intm, ejuodftbi ipfe concepit (^pofitit. Seneca rhetor lib. x , Contro-
verf. f , No» vidit Fhidias Jovem ; fecittamenvelut tonantem, nec ftetit ante
eculos eJM Minerva ; dignm tamen illa arte animns , & concepit Deos , & ex-
hibuit, & rurfus lib. viii , Converf 2 , Tuucdemum iUamajefta^ expri*
nfi poteft , cum animtis opera profpexit. maxime tamen totum hunc locum
de admirandi vi phantafiae illuftrat elegans illud inter Thefpefionem
gymnofbphiftarum principem & ApoUonium Tyaneum coUoquium ,
quod pleniflime nobis retulit Philoftratus lib. vi, cap. 9. An veftri Fhi-
di<e(^ Fraxiteles , inquit TToeffefion , eoelum fcandentes , atque ibi Deorum effigies
exprimentes , eas poftmodo ad artem attulerunt i anne aliud <juid eft ^ quodeosfin-
gere docuit ? Altud , inquit ApoUonius , X^ quidem fApientia plenum. Quidnarft
id eft ? inquit iUe ; nihil enim dixerts , pncter imitationem. Fhantafia , inquit
ApoUonitfs , htec perfecit ; artifex imitations fapientior. Imitatio enim hoc tan^
tum operabitur , quodvidtt : phantaftaveroetiamquodnonvidit : proponetenim
ftbi id ipfitm quod non novit , ad ejus quod eft relationem. Imitationem quoque yS?^
pe ftupor impedit ; phantafiam vero nihil. etenim ipfa impavid^fertur ad id qa&d
ei fitbjicitttr. Oportet autem eum qui lovis imagtnem animo concipit , cum coelo G?
/joris & aftris eumcontueri : talemenim ttmc eum Fhidias fibi propofmt, FaUa-
dem vero effingere volentem, exercittu, confiUa , artes meditari oportet , qtiomodode-
niqueex tpfo loveprofiliit.

§. 3. Quinimo plurima funt^quae nec frequenter, nec diu oculis arti-
ficum exponuntur ; imo , quorum nunquam forte confpedu frui datum
lit : ad quje delineanda,quis non videt phantafiae vires advocandas ? Quid
faEluri fitmtu, fi bettum voLuerimtts pingere ? dtverfas virorum ftatuemtis acies , (^
in mtttua vulnera armabimns manta ; vi^i fequentur ; viUores cruenti reverten* ■
tur. Ne Farrhafii mantu ludat temere coloribtts , internecioni human^e timendum
eft, Seneca lib. X, coijtroverf. 5*.

§. 4. Cuivis igitur ex jam di(Sis magifeftum fit,magnara efTephantafiaB
potentiamjatque artifici adprime utilem : quandoquidem virtute ejus ab-
ientium,im6 nunquam conlpe^Siarum rerum genuinaequaedam fpecies ani-
mis humanis ufque adeo ad vivum imprimuntur,ut vel invocatae adlint,&
quantumvis anxiae imitationi nuUo non inoculos incuirrente exemplari
jnelius inferviant. quarefibi quemquefuo commodo convenit imagines has compa-
rare, Cornificius * . Quod auidem mbisvolentibm facite continqet, nam ut *^'^'^'*^<>'^''*

• ■ r J "7^ ■ aj 1 /-' ■ ) • ■ I ■ Herenntum fw

tnter otta antmorum , z3 fpes tnanes , C3 velutfomnta qunedam vtgtlanttum , ttanos finem bbritertii,
h<e de quibtts loquimur imagines proftquuntur, ut peregrinariinavigare, pr<eliari, po-

B 2 pt*los

n DE PICTVRA VETERVM

fftlos all^m, divttiarHmqHiti non hAhemm Hfnm videamur dijpmeYe ; nec cogitaret

(edfacere-y hoc animi vitium ad MilitMtem mn transfer^miti ? Quintil. vr,^. tS

^urlot^i^ i<p iiluTv KeiTitf • ^ « Tot cTtwalec. /uovov , ahXst ^ rx ao^uvetSt. TravliXug •

clov TToAuKsipaAy? av^«7r»; , u; r yi^vovlw ' i^^ Trlipcoi^; , «? t«? fiof)ia,J\tq • i^

lWo>t«VTttop«c , y^ (TKvKKoi ' ug ^' to7« {«^«(^o/? Itt' i^aena; ya.(p\v a j2aAov]ct/ ,

fctTfc) X) T|r 4'^!' • Irna^nari quidem in nojlra potejiate efi mn modo qux polfnnt ejfe,

fedetuim cjuee fton pojfnnt ejfe , ut maltvt capitibHi prxditos veluti Gerionem , ut alom

tos quales Boreades,ut hippocentauros ,ut ScyUa^ : cjnemadmodum enim piBoribu^ fa-

cultoi pingendi qua volunt , ita & anima, Themift. in Arift. 1 1 1 de Anima.

Sedemur modo fubinde fecretum atque liberum arbitris locum ; cum

nemo unquam dubitaverit filentium quam altiffimum huicftudio maxi-

me convenire. Quod fi ramen filentium & fecefTus & undique liber ani-

rnus , ut funt maxime optanda, non contingant ; non ideo ftatim , (i quid»

obftrepet , abjicienda commentatibnis hujus cura , & deplorandus dies.

Quid alioqui fiet, fi fofte in luce publica , in circumftantium corona, in-

ter diflentientes ac magnis quoque clamoribus interpellantes momenta

artis redo judicio ponderanda fint ? itaque ab ipfo protinus exercitatio-

nis hujus primordio incommodts repugnandHm , (^ htcfactendus ufm , ut omnia

tptis impcdiunt vincax tntentio : quamft tota mente in opm ipfum direxeris, nihil fo-

rum , qu£ ocults vel aurtbm incftrfnt , ad animum perventet, An vero frequenter

hoc etiam fortuita cogitatto praftat , ut obvios non vtdeamm , Gf itinere'deerremm i

non confeejuemur idem , fi & voLuerimm ? Non eft indulgendum caufis deftdite.

namft nonnift refeHi,nonntft htlares, nonnift omnibm alits curts vacantes ^ ftttdendum

exiftimaverimw , femper erit propter quod nobts ignofcamm . Quare in turba , itine^

X SsiintiiX)}). Te,conviviisetiam,faciatfihicogitatioipfaf€cretum^ . Sicut avesadvolatum,equi

ad cHrfiim,ad ftcvitiam fer-a gignuntur ; ita nobtspropria eft mentis agitatio atquefth-

iertia ; unde erigo animi coeleftn creditur. Hebetes vero & indociles , mn magisfc'

• €Mndiim naturam hominis eduntur , quam prodigiofii corpora & monftrts infignia :

fid hi pauci admodum. Fuerit argumentum,cju6d in ptterps elucetfpes plurimorumi

qua cum emoritur atate, manifefium eft, non naturam defecijfe^fed curam, Quin-

til. 1,1. •

^. 5". Omnibiis igitur artium harum candidatis parandae funt quas-
^am vetut opes ; quibus uti, ubicunque defideratum erit, poffint ; qual^
quCin procindu femper ad omnes cafus paratas habeant. Veftiaria noftra ,
a4infuerint pUna , nihilcapiunt. Hoc thefaurarium, non gravatur ornatum ; ftd
cum multa condtderit , fciendi deftderio plm requirit. hae funt opes velut fan-
d:iorequodam aerario reconditas, unde ad fubitos quoque cafus, ciim res
exigetjproferantur, & ufu non exhauriantur. AHoqui,ficut qui patrirno-
monium non paraverunt, fubinde quaerunt 3 ita quoque, qui non fatis hac

in parte

LIBER PRIMVS. rj

in parte laborarunt. Magnus ille Achaeorum dux Philopoemen,qui terre-
ftrijum certaminum arte quemvis clarorum imperatorum vel ulu vel in-
genio aequabat , aflidua feriaque fcientiae militaris commentatione qua-
rumvis artium candidatis ialuberrimum providae induftri^ pr^buit exera-
plum. Erat Thilopcemen pracipHce ittdHcendo agmine locij^ne capiendu foUertica
Htc^ne nfm , inquit Livius lib.xxxv ab v. c. nec helli tanttim temporibtu^fedeti'
tm in pace adid animfim maxime exercuetat. Vhi iter qtiopiam faceret ^ & ad dif-*
ficilem tranfitu faltum venijfet, contemplattu ab omni parte loci naturam, cumfolm
iretyficum ipfe agitabat animo ; c)tm comites haberet, aA} iis c\H<erebat,fi hojiis eo loco
apparuifjet, quidfi afronte , quidft ab latere hoc aut illo , ^uidft a tergo adoriretury
capiendum confilii foret ? poffe inflruHos reEla acie , poffe inconditum agmen 6?
tantummodo aptum via occurrere ; quem locum ipfe capturus effet , cogitando aut
qucerendo exequebatur ; aut quot armatis^aut quogenere armorum (plurimum enim
intereffe ) ufiintri quo intpedtmenta^ quhfarcinas^ quotHrbam inermem rejiceret ;
quanto ea aut quali praftdio cujiodiret ; & utrumpergere qua coepiffet ire via , an
tam qta venijfet,repetere melita effet : cajlris quoque quem locum caperet ; quantum
munimento ampleSleretur loci ; qua opportuna aquatio, quapabuli ligmrumque co-
pia effet ; qua pofiero die €afira moventi tutum maxime iter , quaforma agminisfo^
ret. Hts curis cogitationibujque ita ab ineunte atate animum agitaven^ , ut nuUa ei
nova in taU re cogitatio ejfet. Studio igitur praecedenje , & acquifita faculta-
te , & quafi repoiita etiam hic opus effe, perfpicuum eft : quumque deli-
neare nec ubique nec femper pollimus , cogitationi temporis ac loci plu-
rimumeft. appofite Ovid. ii i dePontot, ^ tE/<r2.5,wr/.

Gratia Dis, menti quolibet ire licet. ^

haec paucis admodum horis magnas etiam res compleditur. haec , quo-
ties intermiflfus eft {bmnus,ipfis nodbis tenebris adjuvatur. haec inter me-
dios re;rum adus aliquid invenit vacui , nec otium patitur. Nequc ver6
rerum ordinem modo intra fe ipfa difponit, fed totam ita contexit mate-
tiam , ut ei nihil praeter manum defit. nam raemoriae quoque plerum-
que inhjeret fidelius , quod nulU delineandi fecuritate laxatur : videlicct
quod illa quae fcriptis repofuimus , velut cuftodire definimus , & ipfa fe-
curitate dimittimus.

- §. 6. Sed ne ad hanc quidem vim cogitandi perveniri poteft, aut fub-
ito, aut cito. nam primiim facienda quotidiano exercitio quaedam forma
eft, quse nos etiara cogitaiites fequatur : tum affumendus ufus paulatim ,
ut pauca primiam comple<3karaur anirao,quae reddi fideliter poflint : mox
per incrementa tam modica, ut onerari fe labor ille non fentiat, augenda
ufii & exercitatione multa continenda eft. E6 tandera perveniet haec co-
gitationis excolendae cura, ut i$,cui non refragetur ingenium, acri ftudio

B 3 adjutus

14 DE PICTVRA VETERVM

adjutus tantum confequatur, ut ea etiam quje cogitarit , ubi ad delmean-
dum ventum erit , fidem fervent. Alioqui vel exteraporalem temerita-
tem malim, qu^m malc hsrentem cogitationem. Quint. x, 6,

Concipiendn vifio»ibm (qftas (pstv^a,; vocant) Theo Samius eji prajiamjjimm,
Quint. XI r, lo.

Vidimus nunc qua f atione virtus imaginativa fovenda fit atque exci-
tanda ; quod non perfunAorie faciemus ; praefertim , ciim excellens illa
phantafiae vis (tudium imitationis,ab ipfa naiura nobis inditum, humi re-
pere non finat : verum, ut proxime fequenti capite apparebit,ad majores
aufus porro impellat atque erigat.

C A P. I I I.

QV^m tenuia fuerint olim imitationis hujus initia , ex ^Eliano facilc
intelligas. Is enim variarum hift. lib.x, cap. lo, tradit, primo.s illos
artifices , quum ars jam primum excoli coepilTet , & quodammodo in la-
d:e adhuc fafciifque verfaretur , ade6 rudi atque impolito penicillo ani-
malia expreflifre,ut neceffe habuerint informibus figuris adfcribere, Hoc
eft bos, illi^ equus, hoc arbor. vide quoque Ariftot. Problem. cap.fo.
Prima certe pidura nilyl aliud fuit , qu^m umbra hominii lineis circumdu-
<fta, tefte Plin. lib. xxxv, cap. 3. Athenagoras quoque Legatione pro
Chriftianis meminit (TK/aj^ot^j'*? £wpj^«(r«c vm 2*ue<« , ittttov cv «a/w ci^/^ae-
'»|,stf^$ • ^et^piKiii J% "vzsn KpaT«i)fo?,c* 'TTivctKt XiXiVKCjiixiVta (TKict/; acc/^po? )(^ yuua.i'
xk cvaX&i-^Av^f. yminatilis pifiurts inventa a Saurio ecjmm in fole nmhra ctr"
cumfcribentis. Graphica vero a Cratone in tabula dealbata viri ^ mulieru umbroi
delineantis. Relpexit ad rudia haec artis primordia Quintilianus in eo lo-
co quem moxplenius adducemus ^fprioribm , inquit, adjicere nefas faijfet ,
non ejfet piEiura , nift <^ti<e lineas modoextremas Hmbr.e , ^mm corpora infolefecif^
fent , circHmfcribit, exinde femper ab hac prima confuetudine adHmbrandi
vox obtinuit. qniipi^or omnia, inquit Quintil.vi 1,10, ^«<c in rerum natura
funt , adumbrare dtdicit ? Teftantur etiam fcriptores alii non ignobiles ,
«an<^as ante Daedalum ftatuas conniventibus oculis , pedibus jundis »
brachiis in latera demiffis , ftatu rigido ac prorfus inconcinno fadita-
tas fuiffe. r^ a^y^aim a.yc0^fj.aruv Tt^vn iJ^OKei m ffu^oX» }(^ i^vorni;. VetC"
YumfimulachrorMm ars videbatur contra^iio (^ tenuitas. Demetrius Phalereus
(ut vulgari cognomine ejus utar ) de Elocut. §. 14. Parmenifcus cert^
Metapontinus.genere atque opibus apudfuos primarius,quum inantrum
Trophonii defcendiffet , reverfus nunquam poftea ridere potuit : ora-
culum fiiper e^ re fcifcitanti , refpondit Py thia , Matrem domi fuae rifum

ipfi

L I B E R P R I M V S. xf

ipfi reftituturura. Sperans igitur fe poft reditum in patriam denu6 rifu-i
rum, ciira id non contigifTetjdeceptum fe ab oraculo putavtt. tandem ta-
men cafu Delum appulit, ubi cum fingula quae vifebantur in ea infula ad-
miraretur , Latonse quoque fanum ingreflus eft,vifurus infignem , ut puta-
bat, matris Apollinis ftatuam j veriim confpicatus eam , praeter opinio-
nem , ligneam ac prorfus deformem , in rifum effufus eft. refponfum ita-
queDeiciimanimo-fuorevolvenSjv &miraculo improvifieventus per-
motus , Deam exinde maximis quibufque honoribus eft profecutus. A-
thenaeus circa initium libri xiv Deipnofbph. Longum&abhoc loco
alienum effet ftupentibus plura exempla artis in ipfo primordio imperfe-
Stx exhibere , ciim res aliter fe non potuerit habere, Nthil eji emmftmttl
(^ inventHm (3 ferfeBnm. Cicero de claris oratoiibus. nihil e^inmtmare-
fum omntHm, qtiodfe miverfim ^rofundat,^ quod totum refente evolet ;fic omnia
^Hisfiunt, quaque aguntur acerrime ^ lenioribm frincifiiinatura ipfapratexuit.
Idcm II de oratore. qua porro arsflatimfuit ? ejuid non cuitu nitefcit ? Quint.
IX, 4. rede Arnobius lib. 1 1 adv. gentes, Non cum animii artes cceli ex pe-
ftetralibpts ceciderunt -, fed exquifitdc 6? natafunt in terris hic omnes, & cum procef'
fu temporum paulatim meditatione confiata, inops vita , (^multarum indigens r^-
rum,fortuita conjpiciens qu^iedam commodute provenire , dum imitatur , experitur ,
(^ tentat ; dum labitury reformat,immutat ; ex affidua reprehenftone parvas & con-
einnavit fctentiolas artium , & ad unum exitum temporibns pluribtes commentatas
ferduxit» Manilius lib. i Aflron.* *vtrf.9^,

Omnia conando docilis foUertia vincit,
Artes certe primitiis nafccntes atque etiamnum imperfe<9:as , per manus
aliquaradiu tradiderepriores , neque aliud quam nudam rudium obferva-
tionum fylvam in unum congefTerunt ; donec tempus , unica lima & lex
artium., temere congefta diftinxit , inqueartis juflaeformam contraxit.
unde etiam nunc prima quoque, quae traduntur,artiura adhuc cxcolenda-
tura praecepta , raagis inftruunt , quam faciunt artificem ; nec tam con-
iumraare fcientiam , qu^m adjuvare promittunt, ufu4 & experientiadomf-
nantur in artibus ; inquit Columella lib. i de Re ruft/ cap. i , ne^ue eft uUa
difciplina , in qua non peccando difcatur. nam ubi ejuid perperam adminifiratum
cejferit improfpere , vitatur qtiodfefeUerat ; iUuminatcjue reUam viam docentis ma-
gifierium. fic Tragoediara olim fblus chorus agebat ; Thefpis deinde , ut
chorus interdum requiefceret,unum invenit hiftrionem ; fecundum poft-
ea ^Efchylus adjecit ; tertiura Sophocles , ad confuraraationera Tragee-
diaeaddidit. videLaertium lib. iii inPlatone. Philoftratura lib. vi
de vita ApoUonii, cap. 6. pari prorfus ratione , tefte eodera Philoftrato
lib. II de vita Apollonii, cap. lo , unus tantiiin color primis pidoribus

in uiii

itf DE PICTVRA VETERVM

in ufu fuit ; pofteriores vcro tjuatuor adhibuerunt ; donec tandem ad im-

menfam illam, qua poftea funt ufi, colorum varietatem perventum eft.

§.2.. Quocirca hoc tantum dixifTecontentus ero ; imitationis nudze
nullum aut exiguum prorfus eiTe frudum ; quandoquidem ifti , \^ui »««-
^uam tHteLeftixjitint^ primUnt in ea YefeqHHntHYpriores^ in c^ua nemo k priore de-
• ' fcivit ; deinde in ed re fe^uuntur ^eju^ adhuc cju^ritur : nunquAm autem invemetuY,

-ft contenti fuerimtu inventU, fraeterea, cjui dium fequitur^ nthilfi<juitt4r^nihU iwoe-
nit^ tmo nec quxrtt. v ide Senecam ep ift . xxx 1 1 1 . nihil enim crefcitfola imtta-
tione ; ^,ftprforibfM adjicere nefasfut^et, non ej[etpiBura,niftqU(S lineas modo ex-
tremas umbr<e,quam cerpora infolefectjfent , circumfcribit . Acfi omma percenfias,
nuUa ars eft quali4 iwventa eji ^ necintra initiftm fetit : ni/i forte nojhra potijfimum
tempora damnamtu hujtu infelicitatis , ut nunc demum nihil crefcat. qtMmobrem
ettam, qtti fumma non appetunt, contendere potius quamfequi debent. nam qui a^it
Ht prior (it^forfitan , etiamfi non tranfierit, aquabtt. eum vero nemo poteji aquare ,
cujtu vefiigiis utiqueftbi rnfijlendumputat. necejfeejl enimfimperfit pojierior , qui
fequitur. Add^qnodplerumquefactlitaeji pttiifacfre , quam idem. tantamenim
difjicultatem hahet fimtlitudo , ut ne ipfa quidem natura in hoc ita evaluertt , ut non
res^ qu£ ftmiUim<e videantur , difrimine aliquo difcernantur. Adde quod quicquid
alteri ftmile efi^ neceffe efi mintu ftt eo quod imitatur : namque ii^ qua: in exemplur»
iiffumip^Hs^fubefi natura & vera vis ; contra,omnis imitatiofiHa efi, & ad alienum
' Sytf^x,! ' propofttum commodatur * ? f^nde plurimi , cum in hos inexplicabiles laqueos incide- .
runt , omnem etiam quem ex ingenioftto potuerant habere conatum , velut adfiriSii
certts legum vinculis, perdiderunt ; 0" magifirum refpicientes , naturam ducemfequi
defterunt. Quint.v,io. Horat. lib. i, epift.19 :

O imttatores,fervumpecus^ ut mthi f<epe

Bilem, fccpejocum vefiri movere tumultns !

Ltbera per vacuum pofui ve[iigia princeps ,

Nonalienameopreffipede. qtii ftbi fldit ,

Dux regit examen. —
§. 5. VerifHmum eft illud Ifocratis inEuagora, Tat? iJ^cToV^/? opwfjSjj

•yiyvofjiiva^, (C 'j^n-^ndf , Xj t olKKuv xttuPiuv , a JJ^ rve iju/xivoi^^i rolq Ket^i^u-
ffiv , aXXci. Sfa. t8$ i7Ta.vofi^cujuraq , © roXjuuv^i: a.ei ri Ktveiv 'ryj/uri x.aXai i^ovruv,
Et artes Gf omnia c<etera effe au^n videmns, non per eos qui ufitata retinuerunt , fed )
eorum opera qui correxerunt , locoqtte movere prava omnia non dttbitartmt. /nutile) '
efi ei,qui dtfere vult,putare non unum emnta poffe. Audor rhet. ad Herennium
lib. IV. 'rfJ'^^ r!fid\eimiic aXXot(;riryjiiy5ip^fji)i)rol^ Neque

enim aliterprimoi partes confequi potertmtu,mf certemta cum primis. Dio Chiy-
foft. orat.Lxiv. Tftrpiterdeiferatur,quicquidferi poteji. Quintil. 1,10. ete-
nimJupervacHus foret infiudin longior labor , ft mhil liceret melifu invenire pra-

teritis.

LIBER PRIMVS. 17

teritU- Quint. III, 5. isroAAst Tt/Vovlwro^^oVo? «^et^jpe ^ Jiod^^tldQ.^. iyaTTiv^

ifoi 'SpifJkivov LtZ» ei^iuTipov '^ 'OfolijuiidlwAi 1? ffUjtjyiBeta.i ro p^riiTi/ucv. TempHi
rHHlta qH<e mcejfaria erant invertit & emer>d<n>it. Non ad exemplumfieri omnia fo'
Unt j <£? unHmquodqtie eornm qH<efaBapint inittHm habnit^^^ ant»^Hamfieret non^
dum eratfaBnm, ConjHetHdini Htilitatem anteponere prajiabilifn eji» Synefius
cpift. f/.

§. 4. Nequeo igitur hic temperare mihi,quin veftigiis infiftam Quin-
tiliani , graviter ac lalubriter in pari negotio difputantis. Quidam fu-
giunt acreformidant omnem in pingendo voluptatem , nihil probantes
nifi planum,& humile, & Cne conatu. Ita, dum timent ne aliquando ca-
dant , femper jacent. Quod enim tantum in pidura bona crimen eft ?
non arti prodeft ? non fpedatorem movet ? non artificem commendat ?
At eft quoddam genus , quo veteres non utebantur. ad quam ulque nqs
vocatis vetuftatem ? nam fi ad illam extremam : multa Phidias & Apel-^
les fc quae ante eos nemo. quomodo poterit Praxitelem aut Protogenem
probare , qui nihil putet ex Calamidis aut Polygnoti operibus mutan-
dura ? Sed ante hos fim-plicior adhuc pingendi ratio fuit. ego vero hasc
lumina artis, velut oculos quofdam elTe pidurae puto : fed, neque oculos
effe toto corpore velim , ne caetera membra officium fiium perdant : & ,
fi necelfe fit , vcterem illum horrorera pingendi malim , quam iftam no-
vam licentiam. Sed patet media quaedam via. ficut in cultu vidhiquc ac-
ceftit aliquis citra reprehenfionem nitor ; quem, ficut pofTumus , adjicia-
mus virtutibus. Prius tamen fit, vitiis carere : ne, dum volumus cfi!e rae-
liores vcteribus,fimus tantiim diflimiles. Quint. viii,y.

§. f. Quifquis igitur exemplum artis ex aliorum operibus rite petere
volet,nunquam primae obfer^^^ationis impetu tranfcurret ea quae imitanda
fibi proponit, fed fsepius refumet ac repetet. quemadraodum enim cibos
manfbs ac prope liquefados demittiraus,c[uo facilius digerantur ; ita ob-
fervatio,non cruda, fed multa iteratione fubada & velut confedajmita-
tioni tradatur. Ac diu non nifi optimus quifque , & qui credentem fibi
minime fallat, imitanduseft ; fed diligenter j quoniam praeftantiffimus
quifque virtutes fiias frequenter ex induftria occultat. Neque id ftatim
imitaturo perfuafum fit , omnia quae magni artifices elaborarint , ptique
effe perfedla. nam & labuntur aliquando, & oneri cedunt , & indulgent
ingeniorum fuorura voluptati ; nec femperintendunt animum , &non-
nunquam fatigantur. Summi funt : homines tamen. acciditque iis , qui
quicquid apud illos reperiunt , faciendi legem putant , ut , quod facilius
eft, deteriora imitentur, ac fe abunde Cmiles putent, fi vitia maximorura

C arti-

iS DE PICTVRA VETERVM

* ^hui.x, I. artificum confequantur * . Qu5d fi tamen e multis eligerehomincs com-

modiffimum quemque,quam ie uni alicui certo mallent addicere 5 minus

in arrogantiam offenderent , non tantopere in vitiis perfeverarent , ali-

quanto ex infcitia leviifs laborarent. non enim parum cognoffe , fed in

parum cognitq ftulte & diu perfeverafil^e turpe eft : proptcrea quod alte-

rum communi hominum infirmitati j alterum fingulari uniufcujufque vi-

t TuUiui likii tio eft attributum t . Modefte tamen & circumfpedo judicio de tantis

einventtene. ^-^j^ pronuntiaudum eft j ne (^ quod plerifque accidit ) damnent ea quac

non intelligunt. Ac fi neceffe ell in alteram errare partem, omnia eorum

imitantibus placere, quam multa difplicere maluerim. Paucos enim, vel

potiiis , vix ullum ex iis qui vetuftatem pertulerunt, exiftimo poffe repe-

riri , qui judicium adhibeutibus non allaturus fit utilitatis aliquid. fi quis

tamen eft,qui neminima quidem alicujus certas fiducii partis,memoriam

pofteritatis fruftra fperaverit ,.is primo ftatim intuitu deprehendetur , &

. cif ius nos dimittet,quam ut ejus nobis magno temporis detrimento con-

ftet experimqntum. Verum hic quidam folos veteres imitandos putant ;

neque in uUis aliis efle naturalem fpeciem Sc robur viris dignum arlji-

trantur. alios recens haec lafcivia , deliciaeque , & omnia ad voluptatem

imperitae multitudinis corapofita, deledant. alitprcffa demum & tenuia

fana putant. quofdam elatior ingenii vis , & magis concitata , & plena

fpiritus capit. Sunt & lenis, & nitidi, & compofiti generis non pauci a-

t Saifitil.x,!. matorest. Summatim igitur quid a qua imitatione petere poffint , qui

confirmare facultatem pingendi volunt , attingerem , nifi majoris eftet

operae , quam prasfentis inftituti ratio fert 5 & ad pidores , difcipulorum

inftitutioni vacantes , pertinere videretur. Hoc tantiim addo ; quod ea

quaeinartificemaximajudicantur, minime funt imitabilia : ingenium

* ^intU.r,2. nempe,inventio, vis,facilitas, & quidquid arte non traditur * . atque hic

utiliffima nobis eft rei difficultas j dum maximos quofque artifices fic di-

ligentiis cognofcimus. non enim opera eorum obfervatione fecura

tranfcurrimus , fed tradamus fingula , & neceffario introfpiciraus j &

quantum virtutis habeant vel hoc ipfo deprehendiraus , quod imitari non

poffumus. C^int.x,^..

§. 6. Qiiapropter exadiffimo judicio circ^ hanc partem curae exami-
nanda fimt omnia. Primura,quos imitemur : nam funt plurimi,qui fimi-
litudinem peffimi cujufque &corruptiffimi concupierint. Deinde , in
ipfis quos elegerimus , quid fit ad quod efficiendum nos comparemus,
nam in raagnis quoque artificibus incidunt aliqua vitiofa, & peritis intcr
ipfbs etiam mutu6 reprehenfa. atque utinara tam bona imitantes expri-
raerent melius, quam mala pejus exprimunt. nec verb faltem iis , quibus

ad vi-l

LIBER PRIMVS. ,9

ad vitanda vitia judicii fatis fuit , fufficiat inanem virtutum imaginem ef-
fingere ; & fblam,ut fic dixerim, cutem , vel potiiis illas Epicuri figuras ,
quas e fummis corporibus dicit effluere. hoc autem iis accidit , qui non
introfpedis penitiis virtutibus^ad primum fe velut adfpedum operis aptt-
runt, & ciim iis feliciflime cefHt imitatio, qui lineis atque coloribus funt
non multum difFerentes,vim tamen artis non affequuntur, fed pleruraque
declinant in pejus, & proxima virtutibus vitia comprehendunt ; fiuntque
pro grandibus, tumidi ; preffis, exiles ; fortibus, temerarii ; laetis,corru-
pti ; compofitis, exultantes ; fimplicibus,negligentes. Ideoque qui hor-
ride atque incompofite quidlibet frigidum illud & inane expreflerunt 9
antiquis fe credunt pares,quia carent cultu atque luminibus t . videndum t SiwaiLx.z,
ergo ne quis nimius triflis illius atque impexae antiquitatis mirator in eo-
rum imitatione durefcere velit. nam qui nondum adhuc fatis vim eoruns
intelledu confequuntur,dum vitia,& fi qirid in pejus notabile efl, parum
caute exprimunt & effingunt, fimiles fibi ('quod ef^ peffimumj magnis vi-
ris videbuntur, Qua ergb invidia efl,fi interfarmentafterilia de vite veteri plan»
taria eligantur ; quibHs in ordinem compUntatii,Hherioris vine<e fuccejjio propagetur ?
Caffiod. de Amicitil, in Prologo. Firmis autem judiciis , jamque extra
periculum pofitis, fiiaferim & antiquos imitari,ex quibus fi afiTumatur fb-
lida ac virilis ingenii vis , deterfo rudis faeculi fquallore , tum nofler hic
cultus clariiis enitefcet. & novos, quibus & ipfis multa virtus adefl. nec
enim nos tarditatis natura damnavit ; fed totum pingendi fingendique
mutavimus genus , & ultr^ nobis , qu^m oportebat, indulfimus. ita non
tam ingenio illi nos fuperarunt:,quam propofito. Multos ergo licebit eli-
gere, fed curandum erit, ne iis,quibus permifla funt eorum opera, inqui-
nemur. Quofdam ver5 etiam , quos totos imitari oporteat , & femper
fui(fe,& nunc effe^libenter non concefferim mod6, veriim etiam conten-
derim. fed hi qui fint, non cujufque efl pronuntiare, tuciiis circa priores
vel erratur. Quint. 1 1, f.

§, 7, Intelligat igitur quifque quod imitaturus efl ; & , quare bonum
Ctjfciat. tum in fufpiciendo onere confiilat fiias vires. nam quaedam funt
inimitabilia ; quibus aut infirmitas naturae non flifficiat , aut diverfitas re-
pugnet. neccuitenue ingenium erit , fbla velit fortia & abrupta ; cui
fbrte quidem, fed indomitum , amore fubtilitatis & vim fuam perdat , &
elegantiam , quam cupit , non affequatur. tenuia fortioribus, ut non di-
cam pinguioribus , ita caute mifcebimus , ne virtus utraque pereat ipfa
confufione. nihil enim tam indecens , quam ciim mollia dure fiunt. Sua
cuique propofita lex , fuus decor eft + . ubi nos miniis adjuvabit ars , re- t^«'7///.x,:;
rum inventione pugnandum erit : fenfus fublimes variiqueeruantur : il-

C 2 lumi-

xo DE PICTVRA VETERVM

luminetur opus multo a^eduum nitore, non poflumuseflretamgraciles?
fimus fortiores. fubtilitate vincimur? valeamus pondere/ proprietais
penes alios eft certior ? copia vincamus. quorundam ingenia etiam mi-
nora Hios portus habent ? nos majoribus velis moveamur j vaiidior fpiri-
tus noftros finus tendat. non tamen alto femper feremur j nam & littora
* Sifiniii.xi u interim fequenda funt * . Nec facilis explicatio, qus forma maxime ex-
■Jo* cellat, alios, ut diximus, horrida, inculta,abdita, & opaca ; contra alios

nitida, laeta, coUuftrata deledant. quid eft,quo praefcriptura aliquod aut
formulam exprimas,cum in fuo quodque genere praeftet, & genera plura
(int ? hac religione a conatu non repellitur artifex j exiftimans in omni-
bus rebus effe aliquidoptimum,etiamfi latet ; idque ab eo pofle, qui ejus
t cicere de fer- fci gnarus cft , judicari t , Itaque ne hoc quidem fuaferim , uni fe alicui
f.a» tratore. pi-oprie , quem per omnia fequamur , addicere. Longe perfediflimus A-
pelles i aliquid tamen aliquo in opere melius alii. plurima ille ; fed non
qui maxime imitandus, etiam folus imitandus eft. quid ergo ? non eft fa-
tis omnia fic facere , quomodo Apelles fecit ? mihi quidem fatis eflet , fi
omniaconfequipoffcm. quidtamen nocet ad venuftatem Apellis qui-
bufdam in locis affumere felicem illam Zeuxidis audaciam , Protogeois
diligentiam , Timanthis ingenium, gravitatem Nicophanis. nam praster
id quod prudentis eft, quod in quoque optimum eft, fi pofEt, fuumface-
re i tum in tanta rei difficultate unum intuentes, vix aliqua pars fequitur»
ideoque,cum totum exprimere quem elegeris, pene fit homini inconcef^
t Sluintii,r,2. fum; plurium bona ponamus ante oculos,ut aliud ex alio haereat t , Lice-
bit tamen, perfedis jara conftitutifque viribus, mediocriumetiam artifi-
cura opera infpicere : non quidem , ut corpus artis faciant ; verilm ut ,
quod etiam in ccenis grandibus faepe facimus, ciim optimis fatiati fimus ,
varietas taraen nobis ex vilioribus grata fit, Sed dura affequiraur illam
firraam facilitarem,optimis afTuefcendum eft; & multa magis,quara mul-
torum imitatione firmanda mens.

§. 8, Imitatip autem ( nam faepius idem repetam ) non fittantura in
cultu. Illuc potius intendenda mens, quantum fuerit illis viris decoris in
i.ebus,quod confilium,quae difpofitio,quara omnia,etiam quai dele(3:atio-
ni videntur data,ad famara fpedent. Haec fi perviderimus,tum vere irai-
tabiraur. qui vero etiam propria his bona adjecerit , ut fuppleat qux de-
erunt^ circumcidat fi quid redundabit, is erit fquem quaerimusj perfeduis
artifex. nam erit haec quoque laus ejus,ut priores fuperaffe^pofteros do-
♦ ^w-j/iAx,:. cuiffcdicatur. * Atque hoc eft illud potiflimura in arte ^ ideoque paul6 >
pluribus verbis debet haberi venia.
§. p. Csteriira quura ex Quintiliani verbis liqueat , debere artificem

anxias

L r B E R ;.P. R I M V S. it

ftxm^ imitatidifis curae fuos qikjque conatus addere ,• cornmod^ quoque
^, unde digrefli'CTamus,reducimur,perfpicimufque qoanto cumjudicid
negaverit Varro t , u^peliemjTrotogenem,aliof^ffe artifices egregios reprehenfomfn t //*.viii de
fnererii qmdconftiettfdinemMyconis, DioriSy Arimn<£, (S aiiorumJtfperiorumjXon ^* '■"
/tntfecfiti. phantaCa enim exadiores rerum imagines animis illorum fine
exemplo fuggerente , nihilprofedo aliud qukm bonse mentisejuraciovi-
deri potnifTet , ii flos hominum pravum iliaudatae confuetadinis amoi^eai
inventis melioribus practuliilet. atm^a(p« yS n » yvw/utiicj ivaHvff^tctf <A»-
/umpytaf ttpeir^v , A^ens enim defcrihit & format alit^tiid omni ffilptara piSiurave
fr<sclarim, ut inquit Apollonius apud Pbiloftr. lib. vr ^ cap.p. Et lulianus
Imp. Orat. VI 1 1 .,* « vai.<Sf)o t i(j,fjiaLrm tt pctvlctcnat jucvcv aTrolvTriijusvHy JicPum rcS
vcSite!(veiv (t K.aAopa.y • akXa i^ ra,'7roppco /uvetam <^a<Pim «Vwx/ir^sm , r M-yofxi- -
vm rt&S^ TroJ^a. (^ «zsyo r o^^d^aX/uuVy J^nvvffiv ovapyi^ifov. Thantafia^non folttm ea
fjH<efnnt ante oculos , prtchet menti judicanda & videnda :fed & ea qt4<£ muttisfia^
diorum miUibi-is inde dtjjitn , .clarttis illis qH<se ante pedts & oatlosfitnt, demonftrat^
atque hoc eft grande illud beneficium phantafiae , traducentis vegeta &
ftrenua ingenia,a trita fterilique receptae imitationis oirbit^.axl artis auda-
ciam gcneroliorem illam ac fiducii (iii novare quaedam geftientem. 'sraQ
^' ri-^vy\ l%vpov ri i^et <t ^appaXtov hv rolc, e«cJ]«c , omnis cnim ars habet moU'
jinm quid & difficile inpf .; ■ iOetfos curfiu nifi confidentia magna non ^ppetit. dum * ^mani Epim.
generofi eft animi optare^quodfummumefit ■Audentesfacithaminesfi^tmiafkii -i^ui * '^^' '"^'^'^'
fe nonpatitur occutere,(juem pr^iiecipit natHraprodire^ yy^ -' ^ ■■ ^ ■■■-.i •■ •- ' tcafmd.varith

§. lo. Eft certe aliquid ars confiimmataj neque ad eam pervenire '"'"" "'^*
naturahumani ingenii prohibet : qu6d £i non contingat , altpastamen
ibunt qui ad fiimma nitentur, qu^m qui, praefumpta delperationequ6 ve-
lint evadendi, protinus circa ima fubftiterint j & quamvis.optilfios tranf-
€undifpesnon-fit:, magnatameneftdignitasidibfequendi. Feratur fgitur
ars mnfimitis , fedc(tmpis : non utifontes angufits fifiutis celligaiur ,fid ut tattffimi
Mnnes , totis vattibfts fluat ^ acfibi viam ,fi quando nonaccej>erit,f^iaf. nam quid
tege mifexim ittaj velut prcefornMtas infantibns tittera.s p&yfi<jttenttmf'; &, ut Gra-
ci dicerefolent, quem mater ami^um dedit,filtic'ue cufiodientium l Quint. V^i^.
l^terafqtie artes nihil magfS ejuam ancipitia commendant. Vides ., qui perfunem in^
ptmma nituntur , quantos foleant excitare ctamores , quumjamjamcjtie cafuri viden-
tur» fitntenim maxtme mirahitia quce maxime injperata , maximequt periculofk ,
^u^egrandi funtfuhjeUa difcrimini. Ideo neqttaquam par guhernatoris effvirtu^ ,
quum ptacido , & quum turhato mari vehitur : tunc, admifante mlio, illafidattt^ &
ingtoritu fi,bit portum : atqttumfiriduntfunes, cfirvaturafhor ,guhernaeulage'
munt ,tunciUectarpts^ Dipsmarisproximw. Plih. lunior ix , 2<^. ro/Av^
«tff-^fltXf $, vvmvei^ fjLom * ro A 'fky.ivJSMov , ^ ^ajj/JLa{i'^, quod tutum efi taHda'

C 3 tur

ii DE PICTVRA VETERVM

tHrfolum 3 qHodferkulis ohnoxiam,€tiain admiratiom habetur,, Plut. de EducarU
liberorum. quifquis igitur ancipites atque afperas fibi defump{erit ma-
terias , altius & excelfius in ore hominum aget ; qtmum ea nmma eji , ut dubia
laudent , fecura nolint, Audor dialogi de caufis corruptae eloquentiae ,
cap. 38.

^.11. Fraenis tamen hic indigebunt artifices moXu ro J^aTrvpov ^ ■^/utKui
tMpKiyoyfyov ixovIh» neque enim leve periculum erit , ne modum teneant
ardentiflima copiofiffimaque praeftantium artificum ingenia,inelcata fal-
laci promptiffime fubeuntium imaginum illecebr^. «B%i ro Kaivccaxvttov

/uaXt^a y.opv^avliucnv c« viw. dp av ^' rifxiv raya^a , e^icf^cv ait twrm rirm )tt
ra y.a)La yiyvi^ (p/A«. Ob novttatii jludiHm ii, t^ui nuncptnt, maxime infantHnt,
A qutbpu enim ipfa bona nobii^ferme ab ia ipfs , qu<£ malafunt^ ortHmpium habe*
refolent, Dionyf. Longinus <t^ v-^nq, §, 4. videas itaque aridos ac jeju««
nos artifices fidelius fere , quod propofuerant , premere. nihil enim eos.
foUicitat, nuUa novae Inventionis dulcedo alicunde fubrepit. Sic,qua W4-
* SenetA Cm- Idmfaciem habent , fepipts pudicafunt : non animm illis deejl , fed corruptor * , 8c
trtverf. ij,i. ]^qq ipfum certifjimum eji melioris ingenii pignm , non corrumpi bonitate
ejUi, ut illo male utarii, Seneca in prooemio libri fecundi Controver-
liarum.

^.12. Videat itaque artifex , ne luxuria exultantis nimiumque fibi in-
dulgentis animi monftrificas, & a rerum natur^ abhorrentes imagines ef^
fingat. fxahK^a cf^i zaro^^rf^ ioi^iijav ts^^^iS^eo rtw yvafxlwia^oXa ;t) ^iK^nveSy
(^ aKe^Cei nS KivrfCid , x^ o7ro7ai av cTe^ti^ ra^ fJi.of><pa(; '^ep/wf , roiewra ^ J^xvurM
aora. Sia<^o(pov J%, « <ti^$t.p^oiw, « iTepo^^n^of /bt»«/^ef . Fracipue autem fpeculo fi^
milem mentem pnebeat , liquido nimrrum & fplendido quodqHe accuratum centrnm
habeaJt , G? quales pperumformas receperit , eafdem tales etiam fpeBaudas exhibeat :.
at nihil perverfum , nihil colore^ nihil fpecie diverfitm reddat, Lucianus de Con-
lcrib. hiftoria, Nequaquam igitur de qualibet phantafia haec , quae dixi-
mus, intelligenda funt 5 fed de vifionibus legitime conformatis. ro«Ta/ »

(pa.v'^<na it '^oo uTrap-^ov^g k^ ro xjTta^yov cva^rofxifJLayfJi.ivn , ii^ cvaTTorirvnafxivii ^

(C aia7Ti(T<pi>ayi(!-fjiivii , o'ia im av yivoi^^i^ fxii vr^difi^ov^i;. Vifio ea effe inteliigitur »

quce ex eo quod eji,ficHt efi, talu expreffa & effiBa ,fg»ataquefit, qualis ex eo quod

non eji, effingi nonpoffet. ut rede ex fententia Stoicorum Laert. lib.vi i, in

Zenone. Si quie figuYae fiint,ex rebus confifientibm fiant neceffe efi, non exvacan"

tibm : quianthilpotefiadftmilitHdinemdefuopr^fiare^mftfttipfitmquodtalifi-'

militudine praflet, Tertullianus adverfus Hermogenem. ^a(p;;£M '^v «-

» Piauraeii af. y^aaia r^ optofjLivuv ^ y inquit Socrates apudXenophontcmlib.iii Apomn«

SSwfwr!" Antiqui certd , fi credimus Vitruvio t , quodnonpotefl in veritate fieri , id

t iii.ir.cap.i. non putdverunt f in imaginibm fa^ium, poffe certam rattonem habere, Omnia

enim

LIBER PRIMVS. 13

tnim certa proprietate , (^ a veris mtm<e dednUa morihm , traduxermt in operum

perfeHiones i c^ ea probaverunt , ^uorum explicatienes in dii^utatiombui rationem

poffunthabereveritati^. unde idem Vitruvius pretium opers fe fadurum

putavit , fi alibi quoque * prseceptum hoc intentiore cura urgeret atque *M.vu,eaf>.^t

inculcaret. Fi^luraftt imagoejus qmd eft , inquit, feupoteft ejfe ; uthomi-

>tis , cedificii, navii , reliquaramquererum , equarumformiscertifquecorpm-um

finibui figurata fimilitudine fumuntur exempla. itaque in conclavibus vernts &

autumnalibus , teftivis etiam atriis & periftyliis conftitutce funt ab dntiquis ex cer-

tisrebm cert<erationespiB:urarum. Sed hac quce aveteribm exveris rebusexem-

plafkmebantur , nunc iniquis moribus improbantur. nampinguntnrteUoritsmon^

ftrapotius , quam ex rebus finitis imagines certas. At haecfalfa videntes homines ,

uon reprehendunt , fed deleUantur : neque animadvertunt fi quid eorum fieri

poteft , nec ne. ludiciis autem infirmU obfcurata mentes , non valent probare

i^uod poteft efte cum autoritate & ratione decoris : neque enim piSiuraprobari de-

bent, qu<enonfmtfimilesveritati. necfifaUa funtelegantes ab arte , ideodehis

ftatim debet repentejudicari, nifi argumentationis ceriashabuerint rationes ,fine of"

fenfionibm probatas, Horatius quoque,in ipfo ftatim initio judicioiiifimi de

Arte poetica fcripti, damnat prodigiofas & segri fomniis fimillimas ima-

ginum fpecies t , * ^<«/« erit pu

. , , Httra Ononychtm

Humano capitt cervtcem piSior equinam ■* '« '^«.'« «««*

lungerefi veUt, G? varias inducere plumas , , ZrumSJ"

Vndiqui coUatis membris, ut turpiter atrum propofiti. vide

Definat in pifcem mulier formofa fuperne : logi^rn^^^fiu

SpeElatumadmijfirifumteneatisamicif gmntcap.i^,

confutat exindeHorat. vulgatum errorem adfcribentium piAoribus at-
que poetis parem quidlibet audendi licentiam :

— Fi£foribus atquepoetis
Quifllibet audendi femper fuit cequa poteflas,
ScimftSy G? hanc veniam petimufque damufque viciffim 3
Sed non ut placidis coeant immitia , non ut
Serpentes avibus geminentur^ tigribm agni,
Deniquefif, quodvis,fimplex duntaxat & unum.
Qui variare cupit rem prodigialiter unam ,
Delphinumfylvis adpingit^fiu^ibus aprum.

ad quae verba Commentator vetus , Fingendi poteftas, inquit, debet ejfe artifi^
ciofit, non eMam immoderata. Subit hic itaque mirari, quod homines ad fin-
gula ftatim pidorum ac poetarum portenta, licentiaetam immanispa-
trocinium ab Horatio mutuari foleant j ciim luce meridiana clarius fit ,

eum

14 DE PICTVRA VETERVM

eum hancfingentiam vanitatem exolam habuifre,& pro viribus hoc egif-
fc , ne perniciofas huic vefaniae porro indulgeant levia atque inepta inge-
nia. De fuis igitur operibus pidor bonus dicet , quod de fuis olim fcri-
ptis teftatus eft Martialis Hb. x, Epigr. 4 :

NoH hic CentaHYOs, non Gorgonas, Harpyafqut
Invenies : hominewpagmanoflrafapit.
ncquc male Ladant. divin. inftit. hb. i, cap. 11 : Nefciunt homines qni Jit
poatcx licentite rmdm, ^mafjfie progyedi fngendo liceat : e^mm ojficitimpoette in eo
y/f , Ht ea , <jti^ veregejiafmt , in alroifpecies obUtjuis ^gttrationibpis ctim decore ali^
cfHo converfa tradncat. Totum autem^ quod referoi^ fingere, id efl ineptum ejfe , ^
mendacempotiuscjuampoetam , &c.

^.13. Quum itaqijelicentiapudenterfumptamaxime {emper com-
mendet artificem, minime quoque videtur hic practereunda infignis Plu-

* ^:.) r,.,j»y,. tarchi * fuper hac re obiervatio. cv Pw^mjj Tivk^ Tctg ^^aipst? i^ t«? afc/b'*»'^?

>>"--.'nr£. ^j, junJ^iVt Xoya ri^e/uivot , f^} tIjj t Tipa.Tuv ayopa.v ava.^pi<povf) , tb? ctKvrt/ua? ,

(C T«? yotXidtyKavai , k^ Tfe? Tfio^^aXiuv^ , (^ Ta? $p«^cx€^aAa; y.al^/txav^davovlt^ ,
K^ ^ti^ujuTig et Ti yi^jipn^ (Tu/ujutK^v ^cPbt; ^^i>m(^co\iov Tjpa?. aXX' ietv atWix^i
Tti irTaytf To7g Tot\iTotc otoT»^ ^ia/uatrijTa^ TrXr^s /uovLuij k^ vau\iav to rssfay/ua Tra-
fii^e-i. Rom<ie cjuidam piclurts , fiatuis , pHlchrttudtne adeo puerorum Vcenalium (^
mulierum fpreta , inforo monflrorum obverfantur G? <^utermt ,ftqui fint vitiofts tibiis,
aut cubitts^ tribi^u oculus, aut firuthioni6 capite praditi, denique anftt monfhum abo^
minabile, e mixtis naturi^ natum^e\uos tnmen ft frequenter adhac adducerentur (pe-
ilacula^mox fatietas & natifea invaderet. quamobrcm neque dubium cuiquam
elTe poteft, quin toto errent coelo, qui redum opus & fecundiim naturam
exprefTum, nihil ex ingcnio halDere arbitrantur j illa vero , quae utcunque
deflexa funt , tanquam exquifitiora mirantur : mn aliter quam dijiortis ^
quocuncfue modo prodigiofis corporibus apud quofdam majus efl pretium , quam iis
qtice nihil ex communis habitm bonisperdiderunt. Quintil. 11,5'.

Sed quoniam in hoc capite frequens pidorum ac poetarum mentio
peroportune injeda fuit , difpiciendum porro videtur, quasnam fint prae-
cipua ardiflimi illius nexus , qui Pie^uram & Poefin continet , vincula :
cum pr.-Efcrtim apud omnes in confeflb fit , eam , dequa nunc egimus ,
phantafiam Poetis non minus quam Pidtoribus competere : memores in-
terim , pleraque eorum quae de Pidtoribus dicentur , ad feliquos etiam
imitandi artiiices pertinere.

A-

LIBER PRIMVS. if

C A P V T IV.

VEro verius eft illud Tullii pro Archi^ poeta , Onjnes artes, inquit,^««
adhHmanitatempeYtinent, habent quoddam commune vmculum , G? quafi co-
gnationequadaminteYfecontinentur, Tertullianus de Idololatria , NuUaars
non alterius artis , inquit , aut mater , autpropiyj^ua eH. Quare cum inftituti
operis ratio poftulet, ut hujus didi veritatem in mutua Poefios ad Pidu-
ram relatione demonftremus,omi{I^ quidlibet audendi licentia, quam (a-
tis impudenter fibi ipfis arrogare jfblent infelicioris genii Pidores,& S^-
cU imommoda , peffimi poetcs * , pauca quaedam in medium afFeremus , unde *c,tiam C4m.
appareat Poefios ac Pidurae pene idem effe ingenium,(£ oti ^iva^TzSi^/uuS ^"^*
tfidet^df, ut inquit Lucianus de Confcrib. hift. hoc eft , ar^o interfcindm'
mrfreto : ut Livius loquitur lib. xxvi 1 1 ab v. c.

I. Vtraque certe fequitur occulta quaedam natura; femina : unde per-
fsepe videas cum Poetas , tum Pidores , ad amorem artis non tam pro-
vido multum diuque penfitatae rationis confilio duci , qu^m cceco quo-
dam avidas mentis impetu trahi atque impelli. De Poetis eft illud Ovi-
dii Faftorum lib. vi , circa initium ,

EfiDeminmbis^agitantecalefcimmillo.
Impetm hic facr^c femina mentis habet,
Et rurfus iv de Ponto , Eleg. 2.

Impetus illejacet, qni vatampeElora nutrit,
De Pidoribus eft illud Plinii, nat. hift. lib. xxxv, cap.io , Nicophanes im-
petmfi animi,& cui pauci comparentur. & xnr^MS^Impetpu animi^^ quadam ar-
tis Ithido in hxc potius tulere Frotegenem. rede fane qucedam artis libido , quum
nulli unquam felicius tradent artes , quam qui ad eas concitatione qua^
damanimi&folutoliberoquemotuferuntur : atque hoc illud eft quod
Teripatetici nihil quemquam , nifi quod liheat , pYaclare facerepoffe dicunt. ' Tul-
lius lib. IV Tufcul. quaeft. Hanc artis libidinem Calliftratus in Baccha 6v~
^HoietiSfMv 'f rexvni; divinum-ajflatum aYtts dixit. Suidas quoque in la.y.tdCoz
luTfog , poft magnifica eximii medici praeconia , tribuit eidem t^^ ipcoltKluj
T '6^tiJ'iv/uat^g 'fhjUiXeiatv, ri /udXi^a. (piK&t t«? Tiyyha.c, i}idg-iig oiKmotw Kj <nffO<r-
ayciv Toic, l^otn-oic, 4 ri^vni; • vrco K) <^£iJictv cv^ainm'^ cTiijutiipyeiv , «t« (^ Ziv^tv
^Ka.^etv ra. ayaK/xa!^. amatoriam artis diliqentiam , quce fingulos artifices maxime
conciliare , (^ artis prafidihus commendare Jolet . Sic & Thidiam numine-ajjiatum
fiatuas-fecijfe , &? Zeuxim imagines efinxijfe. inefiTe igitur Pidoribus debent
animi atque ingenii celeres quidam motus, qui Sc ad excogitandum acu-
ti , & ad exprimendum ornandumque fint uberes, Neque eft quod quis

D haec

iS DE PICTVRA VETERVM

hxc artium femina putet ab arte pofle proficilci 3 funt enim naturae do-
num : & praeclare fe res habet , quod hsec augeri & excoli arte pofTunt j
inferi certe & infundi ab arte non poflunt. atque ex hoc nata eft quaeftio,
quam decidit Horat. in Arte ,

• Natura fieret laadabtle carmen, etn arte,

QHafttumesi. egonec jiuditimjinedtvitevena ,

Nec rnde qmd prefit video ingenitim. alteripufic

Altera pofcit o^em res, (3 conjurat amice.

praeclare Quintil. 11,19, ■^"^ quari,natHrane pltis adartem conferat^an do^^ri-

na. qnod ad propofittim qmdem nofiri operis nihtl pertinet. nec enim tonfnmmatm

artifex , nif ex utraque fieri poteji. plurimkm tamen referre arbitror , quam ejfe in

hoc loco quajiionem velimus. namfiparti utriltbet omnino alteram detrahas, natura

etiamfine doBrina multum valebit ,doblrina nuRa ejfefne natura poterit. Sin ex pari

coeant 3 in mediocribi^ qvAdem utrifque , maJHS adhuc naturae credam effe momen'

tum : confiimmatos autem , pltts doBrina debere quam natwfae putabo : ftcut terra

KuUam fertilitatem habenti, nihil eptimm agricolaprofuerit ; e terra uheri,/ttileali-

quidetiam ntillo coUnte nafi:etur : at in felefcecundo, pltts cultor,quam ipfaper fe bo-

Ttitai efficiet. Etfi Praxiteles fgnum aliquod ex molari lapide conAttts ejfet exfcul-

pere , Farium marmor mallem rude : atfi ikudarttfex expoltfiet ,pltts in manihm

fuififet quhm in marmore. Denique natura materiie, ars do^rina; efi. hacfingit^iUa

fingitur. nihtl arsfne materia ; materi^e etiamfme arte pretium eji. Ars Jumma ,

materia optima meltor. Sufficeret hoc,nifi unum his adjiciendum effet ex eo-

*M,{inem Mri ^^^ Quintiliano * , cijm prsecipue in operibus fpedetur decorum, natu-

Vnjectmi orat. TX tamen beneficio fepe aliud altos decere. Efl enim latens quaedam in hoc ratio^

trftriittenum. ^ inenarrabHts : &,ut vere hoc diclum efi^ Caput ejfe artis, decere quodfacia) -, ita

id nequeftne arte effe , neque totum arte tradi poteH. In quibufdam virtutes non ha-

bent grattam : inqutbufdamvitiaipfadeleolant. A4aximos aUores comoediarum

Demetrium Gf Stratoclem placere dtverfts vtrtutibns vidimtti. Sed iUud minta mi-

rum^cjMod alter Deos , &juvenes^& bonos patres, Jervojque, & matronas , ^ graves

antts optime : a/ter acres fenes, caUtdos fervos ^ paraftos , lenones, & omnia agitatiora

meliits. fuit enim natura diverfa. nam vox quocjtte Demetrii jucundior , iUt^us a-

crior. yinnotandic rnagis proprietates , cjua transferri non poterant : manujjaUare ,

(^ dulces exclamationes theatri caufa producere , ^ ingredtendoventum concipere

vefle , ^ mnnunquam dextro latere facere gefim , quodneminem aliumprater De-

metrium decuit j namque tn h<£C omniafiatura & mirafpecie adjuvabatur. lUum

curfitSy & agilitas, & velparum conveniens perfonte rifta, (quem non ignarns ratio'

nis popule dabat) ^ contraila etiam cervicula. quiccjuid herum alterfecijfet ,fcedif-

fmum videbatur. Quare noritfe cjuifcjue : nec tantum ex communibtu prxceptU ,

pd etiam ex natura fua capiat conftliumformandi operis, neque iUud tamen <?/? nc'

LIBER PRIMVS. 17

fai, nt diquem vel omnia vel plura deceant. Propert. lib. 1 1 1 , Eleg. 8 :
TuYpe efl, quod mqueiu, capiti committere pondn^ ,

Et prejfum infiexo mox dare tergagenu.
Omnta nenpariter rerum/unt omnibpu apta ,

Fama nec ex oequ.o ducitur uUajugo.
JJicJatm adpacem, hic caftrenfibm utiiis armis.

NatHr<£ feqtiitur femim quifque fuaz. '

Gloria Lyfippo eH animofa effingere figna,

ExaliuCalamidfemihijaUatequu.
In Veneris tabula fummamfibi ponit Apelles, Scz.
Liquet erg6 non ftatim in arte pejus efTe , quicquid aliquo modo diver-
iiim. Natura nuUa efl, ut mihi videtur, qucc non habeat tnfuo genere res complures
dijjimiles inter fe,qu<£ tamen confimili laude dignentm. Vna fngendt efi ars,in qua,
fr^ftantes fuerunt , Mjro , Folycletus , Lyfippus : tjui omnes interfe diffimiles fue-
runt j fed tta tnmen,ut neminem fui velis ejfe diffimilem. Vna eft ars ratioque piHu-
ra, dtjfimiUimique twmen inter fe Zeuxis , y^glaophon , ApeUes : nequeeorum quif
quam eft, cui quidquam in arte fua diejfe videatur. Tullius lib. 1 11 de Orato-
re. aLXKoi; cB/jag a.x\o ri TTtipviti ,alii^ ad aliud quid natPts eft, Arriani Epid:. lib.
1 1 ij cap. I f. Effervefcit nempe vivida pulcherrimce naturae vis,dum for-
mam fui quifque & ingenii & animi paratiflime reddit. Paufias fane pi-
d:or multiplicem florum varietatem feliciffim^ exprelfit,dum opera Gly-
cerje coronariaB,quam deperibat,pid:ura imitaretur^Gf iUa provocans varia-
ret : ejfetque certamen artis ac natur<s : quales etiamnunc extant artificis iUins ta"
beUae : atque in primis appeUata Stephanoplocos , ' qud pinxit ipfam, Plin. xxi , 2,
Androcydes pidor piicibus circ^ Scyllam pidis nobilitatur , creditufque
eft eos f tanquam qui pifcibus impenfe gauderet j magis affedu exftimu-
lante pinxilTe , quaim arte magiftra. Plut. Sympofiacon lib. i v, quasft.2.
Parrhafius magno cultu paratuque, multis quoque corporis animique de-
liciis diffluens , a.C^oJia.i^i avtip, gravem animi libidinofi morbum mollibus
lafcivifque tabulis prodidit. talis cftSuetonio memorata inTiberio,
cap. 44. Veruq? hanc in iis Ubidinem artis ex nimia infanientium animo-
fum libidine impetum fumpfiffe dicas. reliquae autem , quas referemus ,
proprietates , ex peculiari quadam ad hoc vel illud pronitate nafcentes ,
eoque in alios nonnifi rarb & imperfede tranflatae,minime funt hic pr^e-
tereundae. plurimum enim ea, quae diximus, juvant.

Fropri^e Ljfippi videntur ejfe argutia operum , cuftoditne in minimls quoque re^
btis. Plin. XXX IV, 8.

Troprium Folycleti, ut uno crure infiHerent figna,» Plin. xxxiv, 8.
Traecipua Apellis in artevenuftasfuit, Plin. xxxv, 10.

D 2 Dionj'

xZ DE PICTVRA VETERVM

Dionjftm mhil alitid qHam homines pinxit , ob id Anthropo^aphm cogmminA'
UM. Plin. XXXV, 10.

Nicias Athenienfis diligentijfime mdieres pinxit, Plin. xxxv, ii. & mox
ibidem , Huic adfcribmtHr qnadrHpedes. Frofferrime canes exprejfn.
Ape/Ias fecit adorantes fcemtna^ . Plin. xxxiv, 8.
Antimachm & AthemdorHifecernntfoeminas nobiUs. Plin. xxxiv, 8.
AriflodempufecitlHElatores. .Plin. xxxiv, 8.

ApoUodorm , AndrobnltM , Afclepodorn^ , Alevoi fecerunt philofophos, Plin,
xxxiv, 8. atquc m hac eorum piclura , ut fingulos certa quaedam pro-
prietas diftingueret,curabant. pergymnafia pinguntHr Areopagitica vel fryta-
nenm, Zeuftppm t cervice cHrva,AratPU panda, Zenon fronte contraUa, BpicHrns
cHte diflenta, Diogenes barba comante, Socrates coma candente , Arifloteks brachio
exferto, Xenocrates crure coUelio^ Heraclitia f^tu ocults clanfsj Democritm ri/ft la-
bris apertii^ Chryftppm digitis propter nHmerorum indtcia conflriUis, Euclides propter
menfHrarnm jpatia laxatis, Cleanthes propter HtrtmqHe corrofs, Sidon. Apollin.
lib. IX, epift. p.

Calamis fecit ^Hodrigas , higaffm ^ ecjuis/empcr fine amulo exprejfis. Plin.
xxxiv, 8.

. Serapionjcenas optimh pinxit, Plin. xxxv, lo,
Tyreicm arte paucis poflferendm , tonflrina^ fHtrinafcjue pinxit. PI in .XXXV , i o,
Calaces comias tabellts inclarmt. Plin. xxxv, lo.

Ludio D, Angnfli cctate pnmm injiitHit amxniffimam parietum piEiuram , vil'
7/W, & porticm j ac topiaria opera, Ihcos, nemora^colles, ptftnas^ enripos, amnes, lit-
tora (jHalia cjnis optaret, varias ibi ffbambHlantiHmfpecies^aut navigantium^terrat^HC
villas adeuntium afellvs aut vehiculis. lam pifcantes, aHcupantefqHC , aut venantes ,
Mit etiam vindemiantes. Sunt in ejm exemplaribm nobtles palnflri accejfu viUa; (^
qni fitccoUantium fpecie labantes , mulieres trepidas ferunt : plurimte praetereatales
argHtiiC, ^ facetijfimi fales. Idemque fibdialibm maritimas urbes pingere inflituit,
blandifjimo adfpeEiu, minimoque impendio. Pli n . xxxv , i o .

1 1. Vtraque plurimum imitationi vacat. cernas enim Poetas Pido-
refque mutua aemulatione non modo formas Deorum ajidacl conatu de-
fignare , verum etiam in hominibus & humanis adionibus imitandis td-
tos cffe : exprimunt convivandi lafcivam hilaritatem , venandi laborio-
fam amoenitatem, praeliandi cruentam diritatem , naufragiorum inevita-
bilem horrorem, feralem alligatorum in profundifHma coeci carceris no-
d:e fquallorem ac fitum : quicquid denique ufpiam fe noftris ingerit ocu-
* «eiTSy !jiSv , lis. de Poctis eft illud Hermogenis , w TtoinaK; , inquit * , jutjunoi; uttolvtuv

t'1'- y ,cap.io, '^ . ^ j)^ ^ ^ tj^ Xi^iv KOL^ffKtVYiq aeAi^ct /uLifxifjSipoz Jt) ^}'iTOfioL<; cTn/unyofiOVUjToLg ,
•c,\.7«if ^oy». • ^ xi-^apweTb? Truvv^^veA^ov^i; , wWep T ^yi/uiov it^ A»/uoctD>cov , (t ts aWot ^o(FU7Tx

LIBER PR.IMVS. i^

T<,>^ wacS '5!)Otf'^yuctSjBTo? a.eA<^U '^ 7roi^rt(^, Toefts eji imitatio omninm : qui VC"
ro elocjHHtionis conjiitntione epcimia refert oratores ad popnlum orationem habentes ,
& citharosdos in coetn Grcecorum canentes, Themipm pHta & Demodocmn^item qui.
optime ejfingit alias perfinas, & omnia negotia, optimta efl ille poeta. Pkftes quo-
que tefte Flacco lib. 1 1 , epift.2 : — argilla qmdvvi imitahitur uda.
cV'? /"» acnxafO '^ {a>y^a.<pUv , inquit Philoftratus in prooeraio Iconum ,
eiJ)>cetTiw a^ri^eittv , eiJ)n^ cfi (^ ffo^lotv 3 oVoV» h "TroiyHdu; ««« * pofo. ^5 iV» of/lt-
po?)' k Tci '^rifxetov ei'h ^ «p/*. Quicunque pi^iuram minime ampletiitur , non
modo veritatem,verum & eam,qu<e ad poetas peptnet^injuria ajficit fapientiam . Ea-
dem enim eji utrtfque ad heroum quamfpecies, tam gejia , intentio. Dio quoque
Chryfoft. orat. xi i , quae eft de Cognitione Dei , Fi^ores, inquit, &Jia-
tuarii non omnino,informii Deorum effingendi-s^ k Foetis difcefferunt : tum,ne vidc'
rentur tranfgreffores ,& ob hocpoenii obnoxii effent : tum etiam^quodfe a Foetii pr<e-
occupatos cernerent, eorumque ftmulachra fngendi modum, ut antiquiorem.^ obttnere.
Quare noluerunt vulgo homintbm videri mendaces, & injucundi nova promendo. ut
plurimum igitur , Toetarum vefiigips infifientes , G? cum iis confemientes , finxe'
runt : qucedam vero defuo quoque introduxerunt , amuli (^feEiatores ejufdem ar-
tis faBi cum Toetis : ut quod ilii per atiditum exhibuerunt palkm * , id ipft per * Uii%,mf.
vifum , enarraturi divina pluribtis pauperioribufque fpeSiatortbtis . quamobrem
etiam non ineleganter Simonides dixit , Fi^uram ejfe Foefn tacentem ; Foe-
fin vero FiUuram loquentem. quas enim res, acft coram agerentur , FiEiores repra-
fentant , e£ oratione ut prateritx enarrantur atque confcrtbuntur. quumque FiUores
tdem colortbtis (^ figuris exprimant , quod Scriptores verbts Gf ditiiontbus , dtjferunt
tantum inter (e materia (^ modo imitationis. utrifque autem idempropoftm efifinis.
& is hahetur Hifioricorum optimtts,qui narrationem perfonts & ftguris animum mo-
ventibtes , haud aliter ac Ficiuram conformat* Plutarch. Belione an pace cla-
riores fuerint Athenienles.

Ardiflimam hanc Scriptorum Pidorumque affinitatem evincit anti-
qua ratio ^gyptiorum, pingentium fculpentiumve quidquid feras pofte-
ritatis memoriae commendatum volebantj cujus piduratae fcriptionis plu-
rima paffim veftigia, etiamnum in antiquis obelifcis, effigiatis fcriptiltbtis ele-
mentps t , videre eft. Graecorum quoque to n^ct<P«f eandem ob caufam * «' io<]uitw
lcnbentmm pmgentiumque facultatem delignat. Latmi denique, quem- MarceUtntu ni^
admodum paffimrem aliquam coloribus orationis ad vivum depidam *^"*
effe dicunt , ita vicifRm fcribere frequenter iis nihil eft aliud quam pingere,
Statius I Sylvarum,inEquoDomitiani t , t.-verp.ioz,

— Apellece cttperent tefcribtre cer<e,
8c mox in Tiburtino Manlii Vopifci * , * ^"/- 9«

yifa mam tenera te^iumfcripfijfevoluptas»

D 3 rurfus

30 DE PICTVRA VETERVM

*verf.9^. rurfus III Sylv. inHercule Sujrentino* ,

Tot vtrides Ihcos, totfixa imhantia valtm -,

^^raque, totfcripto vivcKtes limine ceras.
i verf. 270, VIII deniqueThebaid. t . — /oIhs jiat puppe magijier

Fervigii^ infcriptncjtie Deus qui navigat alno.
exfcribere imagines legas apud Plinium lun. i v,28. defcrihere tnbuloi eft apud
Quint.x,2. tranfribere dixit Plinius lib.xxv nat. hiftoriae, cap. 2. herba-
rum ptciura, inquit, multum dcgenerat tranfcribentium Jorte varia. quemadmo-
dum autcm probatis autoribus /cribere eft pingere , ita pari prorfus ratione
tverf.iii. Virgil. VI iEneid. t perlegere ocuUs ^^i^mom ^bdt. adquem locum Ser-
vius, Perlegerent, perfpeSiarent , fcilicet pi^uram. non incon^ue diEium Legerent ;
mm y^aL-\aj\fcriberefignificat^pingere. Hoc eflcjHodait Horatipu in Artepoetica,
Et novafi[iaejue nuper habebunt verbafide,ft Gracofonte cadant parce detorta. —

III. Vtraque grato jucundoque introitu mentibus hominum illabi-

tur , ac blandas admirationis lenocinio lufficienter inftruda , fidis rerum

imaginibus haud aliter ac veris animos noftros capit & quafi ftupore

quodam defixos tenet. Quod ad Poetas attinet, Comicis certe ac Tra-

gieis proxima eft cum Pidoribus cognatio. quid efl enim Comoedta aliud ,

* Cammvxtaor qukm imago vit^ humana * ? quod ipfum de Tragoedia quoque pari jure di-

ulZdl^Tte. xsJ^is, de qua appofite Gorgias. Top-yU;, inquit Plutarchus t , Tiw. tfciya-

t dePoettiuu. Jictv etTTiv ctTrctrLuj-, hJj 0, Te a.7Tcx\i\Q.i , cfiy.atoTi^og t jm) ct7rctTyi(siv^i ' <£, 0 ctTraTvt-

^eii^TcpoiiTipozT fxi] aTraii^biv^^i. Gorgias7ragxdiamfraudemeffedicebat,in,qua

ejui decipit juflior efl eo qui non decipit , (^ deceptm fapientior eo cjui non decipitur.

De blandis Pidurarum illecebris oculos animofquefpedatorum-grata

fraude fallentibus eft hoc Epigramma Anthologiae i v, 6.

M/Kpij Kduiyov T fioTftU) r^Ti tf)a,}ilvXoig , \"

vTnpATraln^eii; rn ^iA '^p ^odfxartdv.

Tane apprehendtffem uvam digitis

Deceptus affeUu colorum.
Ovid. vi'Metamorph.

JHoeonis elufam deftgnat imagine tatiri

Europam ; verum taurum, fretzi vera putztres,

Ipfavidebaturterras fpe^arereliEias ,

Et comites clamarefuas, taciurnque vereri

uiffilientts aqu£, timidafjue recondere plantas,
Bonas itaque Piduras nihil aliud effe dixeris , quam ludibria qusedam
oculorum pro veris credita. & rede Philoftratus junior in proamio Ico-
num ^jucunda hac in re deceptio efl,nequ€ ullumferens pro^rum. EnimverOyits qu^
nonfunt^perinde acft effent,inharcre,atque ab in ita dmi,ut (fine damno tamen) exi'

flimentm

LIBERPRIMVS. 31

(iimentUY effe,qm nonadanimos demtilcendos ftt idoneum & ab omni crimine lihem?^.
Cur autem falfa rerum fimilitudine decepti gaudeamus,ex Laertii lib. ir

in Ariftippo diicimUS , oi Kvpnvaino) KiyHm fxvJ^ k^ -^iXlui ¥ opa,(Ttv, h "^ a,Kolutjy
yiviS^t, i)Jhva(; * t yotwfJt.ifJi.MfJt.ivm J^ma^ yiJ^iwg oiy.isofjo^,T cTe y^ ce AwQc/otfj stneTlM?,
Cyrenenfes dicunt^ne mdo quidem vel vifit vel auditugigni voltiptates. Itaque eos
qui lamentationes imitantur^ itbenter; qui autem vere lamentantur ^hos fine voluptate
Audimus. confulatur infuperPlutarchus Sympof. Problem.v,!. locoseft
per qu^m elegans & ledu dignillimus. Q^id Ptolomaeo Philopatori re-
Iponderit Sphaerus Bofphoranus , cum Rex decepiflfet eum cereis malis
Punicis , vide apud Laertium lib. vii inSphsero.

I V. Vtraque grata & non improviia fraude intelledum noftrum qua-
fi fallens, movet animos,& affedibus noftris quam vifum eft legem dicit.
Horat. t J//e per extentum funem mihi pojfe videtur t /»*.n//'//?.T,

Irepoeta, meum qui peoius inaniter angit ,
Irritaty mulcet, vanis terroribus implet ,
Vi magHs : & modo me Thebis, modoponat Athenis.
Bafil. HomiL 40 Mart. Res in beUo fortiter gejias tum eloquentes homines feepe-
numero , tum Fitlores exprimunt : illifermone ornantes , hi tabults delineantes : ^
Htrique multos adfortitudinem excitant. validius tamen idpraeftatPicStura, ut-
pote aptior ad ciendos animorum motus, atque ad fenfum vulgi ipla elo-
quentia accommodatior : cujus rei rationem reddit Horat. in Arte :
Segnius irritant at^mos demiffa pc aurem ,
Quam qu<£funt oculvs commtffa fdelibus , (3 qucc
Ipfefihi tradtt fpeBator — - Nazarius quoque in Panegyrr

Lanquidipu ad animum accedunt qua aurium via manant , quam quae oculvshaU'-
rinntur. u^ 7vy^a.vei avJ^odTtoKTiv sov^ aTTn^onpa o(p^aAfim , u4ures hominum
minuffidei merentur.,quajnoculi. Herodot. Clio. h^p^a^kft.oi'^ Mrm ay.eA^i-
^ipot fxdflucitg 5 OcuU funt accuratiores tefies auribus. folybius lib. xii.
uTmv TTK^onpoi o(p^aXfjLo\ , Oculi fitnt magis fidi quam aures. Apoftolius Cen-
tur.xxi, Paroem.27. nonmale itaque Quint. XI, 3. Fi^ura mcens opus ^
habitus femper ejufiem , ftc in intimos penetrat (iffeElus , ut ipfam vim dtcendi non-
npinquamfuperarevideatur. fenferunt hoc olim naufragi. etenim eos prae-
tuliffe fuos cafus in tabula pidos^ad eliciehdam hominum mifericordiam,
notius eft quam ut referri debeat. caufas quoque aduri frequenter fole- *
bant exhibere depitiam tubulam in imaginem rei, cujus atrocitatejudex erat com-
movendm , Quint.vi, i. pari modo , quod mirere , S. Bafibus Homil. in
Barlaam mart. Exurgite nunc , inciuit ,0 fplendidi egregiorumfaUorumathleti^ •
corum pi^iores , Imperatoris imaginem mutilatam veflri^ artibus mamificate ; coro^
natum athletum obfcurius a me depi^um , vejira Japientia celoribus Hlufirate..

difcedo

31, DE PICTVRA VETERVM

difcedo foYtium martyris faBorttm piBftra k vohi6 Juperatw ; gaucUo tali veflr^efor»
titudinus viEioria hoaie viUui ; vtdeo manpu ad ignem > lu5iam a vobU exa5iim de-
piBam i video lu^atorem invejira imagine illujiripu a vobt6 depi^um» Latinus
quoque Pacatus Panegyr. Theod. Aug. dido , poftquam exitium nefarii
iftius Maximi pleniflime defcripj[it,Poetas tamen Pidorefque omnes ad-
vocat , Huc huc, inc^mt jtota^ pii vates doBarum no^ium conferte cura^ : vos quo-
que artifices, vulgata illa veterum fabularum argumenta defficite ; hacpottiis , hac
geflafoUertes manns ducant ; hisfora , hus templa decorentur ; hdec ebore reddantur ,
hac marmore^ hac in coloribtts vivant, hac in are moveantur , h^cgemmis augeant
pretium. Pertinet adjecuritatem omnium feculorum , quondam idfa^um videri :
tit ^fi (juis unejuam nefaria vota conceperit , monumentis noflrorum temporum recen'
fttts , per oculos hauriat innocentiam. rede fane Pacatus , per oculos hauriat in-
noeefltiam , ufque adeo verum eft illud Senecae lib. ii de Ira , cap. 2 ,
movet mentes & atrox piHura , (^juflfflimorumfuppliciorum triflis eventns. Ale-
xander certe magnus Ephefi Palamedem perdolum occifum in tabuU
fpedans, manifefto turbati animi indicio trepidare proditus eft , quod ei
per fraudcm interempto per quam fimilis elTet Ariftonicus , Alexandri in
pilas lufu focius ( 0 (r(pa/e<5-«f k\i%av<^\i , ) Photius ex Ptolomaei Hephae-
ftionis novae ad varram eruditionem hiftoriae libro primo. meminit quo-
que hujus hiftorix Tzetzes Chiliad. vi 11 , hift. 198 , addens ex yEfchrio-
nis Mitylenaei Ephemeridibus, hanc occifi Palamedis tabulam opus fuiffe
Timanthis. Gregor. NyfTenus in oratione de Peitate Filii & Sp. fandi,
poft prolixam fatis ac prorfus patheticam immolationis Ifaaci defcriptio-
nem,etiam hoc addere non dubitavit, «cAjv •TToXXa.Kt^ 'f)n ^a<5«? moW t Trot-
•5a?, (^ wi a.efhL}tptjTt tIuj ^iAV 'net^^h^ov, cvapyux; t? Ti^vng vtt o-^iv oiyii<s»g tIuj i<^0'
e/.av. Sxpenumero mtfrahili6 hujvu rei imaginem in pi[iura vidi , neque abpjue la-
chrymis JpeUaculum^ prieterii , adeo perfpicue atque evidenter ars pingendi oculis
rem geflam fubjecit. Valer. Maximus lib. v, cap. 4 , exeraplo ext. i , ubi
agit de tabula repraefentante pietatem Perus, quae patrem fiium Cimona,
jam ultimae fenedutis , & cuftodice carceris traditum , pedori fiio admo-
tum aluit , Hcerent ac flupent , inquit Valer. hominum ocult, cum hujtisfaUi pi'
Eiam imagjnem vident, cafufque antiqui conditionem, prxfentis fpe^aculi admiratio'
tie renovant : in illts mutis membrorum lineamentts viva ac fpirantia corpora intueri
credentes. Praefentiflimam tamen artishu]iis potentiam perfpicias exea
Polemonis tabula,quam refert Nazianzenus Carm. lambico xvi 1 1 ,quod
eft de Virtute. De Polemonis in melius mutatione vide Laert. lib. v 1 1
inPolemone. Lucianum Bis accufato. Horat. lib.ii, Satyra 3. Valer,
Maximum lib. v i , cap. 9 , exemplo ext. i . Terdita luxuria Athenii adole-
fcens ToUmo, inquit Valerius, nequc illecebrts tantummodo,fed etiam ipfa infamia

gaudens ',

• L I B- E K P R I M V S. j3

gaudem \ qmm e convivio,nonpoft occafuf» Solu.fidpofi oYtHinfHYYexijfet^domHm-'
qne Yepetens XenocYOtis philofiphi patentemjAnHam vidijfet ; vinogravps , Hngnentis
delibHtui ^ firtu capite redimito,pel/Hcidd vefie amiBm ^refertam tnrba doUoYnm bo-
minHmfchoUm ejns intYavit. Nec contentm tam deform introitH , cmfedit etiam,
Ht clartjfmHm eloqmHm & pYHdentiffima pr<ecepta temHkntice lafciviis elnderet. Or-
ta deinde,HtpaY eYat, omi}iHmindignatipne^XenocYates vHltHt^in eodem habitn con"
tinmt, omifffque de qmbm diJfeYebat, de modefiia actemperantia loqni coepit. Ch~
j lis gYavitate feYmonis refipifcere coa^m Tolemo , primkm coronam capite detraBam
projecit^ patilo pofi brachinm intra palliHm rednxit ; procedente tempore oris convi-
valis hilaritatem depofiiit i ad ultimHm totam Inxuriam exnit j uniufqHe orationii
faluberrima medicinafknatm, ex infami ganeone,m4ximm philofophm evafit. Fe-i
regrinatm eji hujm animm in nequitia , mn habitavits raultum quidetn eflet ,
quod dicit Valerius , eum depoHufTe oris cenvivalps hilaritatem , nifi ex Na-
zianzeni verbis difceremus , tantam ad feria magis fobriaque verfo fuifTe
vultus gravitatem,ui fcortillura projedifliraas libidinis,fortuito pidi Po-
leraonis confpedu verecundia tadum, refipuerit. fed ipfum nunc a^dia*
mus Nazianzenum tantae rei miraculum fufius tradentem ,

Ket; "yi To ^cw/iAct 'lyo ctyav AaXa/aeKWf •

YiV fjS/J T6 nffO^tV BT05 »6 CV CU><PpO(71 ,

Ketj (T^^ocfpct y uioypoi; ticfhvm itTtiiDiTng •

^TTCi d ipcioll T KCtXii Kah^t^it
1vjuCii>.0V iVpaiVi HK i^d) cT' etTTeiV TIVU ,

eTt' ouv ao(p6v Tif*, ftt^' iouulovy a^oui
Tos^HTov co(p^ii '^Tru^m avwTepo^ ,
■Cl(; d' 'iv T/ ^mod TyiiKeivii ^ouuiuuTm,
'ETctTpetv etnKoXei t/? aKpetl»^ vio^ ,
H cT «? TivXmoc «A^g <pctai TrXitaiov ,
T«? eT lu) tstfOKvirluiv HoXifJLOiV cv eiKovi,
tcuiThuj \J^Q. ' ^'■^IjSj enQa(rfji,ict •

ATTriXbiV iV^dui;, <t ^iUC tlTlH/UiVil ,

n? ^covT iTTcti^vuj^eiQ T yiy^a/ufjiivov,
Tolemonec ipfe dignm efi filentio. ^

- Sermone celebre namque efi omniHm hoc qHoque*
Erat impudicm moribm primo admodum ,
Libidinumquefrvm, at pojiquam eji boni
uimoYe captm ( nefcio an fki ipftm
Suafu fit ufm, anfophi CHJufpiam)
StaiimfuaTHmfcfaces libidinHm

E' ' Extinxit

34 DE PICTVRA VETERVM

Exttnxit ontnes, iflpid ex miraculU
Kt ejtis nnHm fYofequi hantverbisgraver.
Scortfim vocarat tjffiifpiamjuvenis falax.
yi ergo meretrix atrinm tetigit domus ,
Polemona pi^fim prominentem confpicans ,
(Ore venefando namque erat^ perquam (^ gravi^
Superata folo rettnltt vifn pedem ,
Tt^um perinde verita, luce ut pr<editum.
Plurima non abCmilium effeduum exempla referre po/Tem , nifi urgerer
magno exemplo Pidurae vincentis iram, odium profternentis, & incita-
tam violentiffimi bellatoris ferociam frangentis. Rege Demetrio,cui ab
expugnandarum urbium foUertia cognomentum Poliorcetes inditum ,
obfidente atque oppugnante Rhodum,Protogenes in fuburbano hortulo
fuo pingebat lalyfum;, & conftanter adeo inter arma & horrendum ruen-
tium murorum fragorem inhaerebat operi, utferociflimushoftis, fidentis
animi miraculo motus , ultro ad Pidorem , relidis yidorias fuae votis ,
commeaverit , pingentemque avidiffime fpedavcrit. Ergo artis dulcedo
ctiam in efFerata pertinacibus inimicitiis ped:ora penetrat, torvofque ac
truces hoftium oculos ad fe trahit, ac viftorias infblentiifinios fpiritus ad-
miratione fui fledit : neque illi difficile atque arduura eft,inter arma con-
traria, inter diftridos cominus enfeSj,placidara tutamque ftationem a tru-
culentiffimo bellatorum exorare.

V. Vtraque effedus fuos in claris viris recognofcit,5Eternitat€ largiens

omnibus,quorum imagines pofteris tradere dignatur,atque ipfos Deos (fi

vatibus no eft deroganda fidesj coelo adfcribens. De Poefi rede Synefius

t l-hl^> f^.L^.^rTair^iy.Y) icfu-Kiv o ^io; "S^^ro^/J.nvetv ¥ 'imX^a.v. & Ovid.IV de PontO t y

Carminefit vivax virtm : experfque fepulchri ,

Notitiamfr<cpofteritatishabet.
Dii cjuoque carminibm {fifas eji dicere ) fiunt ,
Tantaqm majefias ore canentis egct,
Idem Amorum lib. i , Eleg. lo :

ScindenturveUes,g€mmoefrangentur^ aurum ^
Carmina quam dederint, fama perennis erit.
DcPi»!lura id ipfumquoquetcftatur Plin.xxxiv,8, Mirum in hac arte efi,
cfuodnobiles viros nobilioresfacit. Latinus Pacatus Panegyr. ArtifictbHs fecu»'
• verf.^oi. dafors (o. vatibus) cejfit, darefamam rebns. Ovid. ii i de Arte * ,
5/ Venerem Cois nunquam pinxijfet Ape/Ies ,
Aferfi ftib aquoreis illa lateret aquis.
Auguftus Caefar in Curi^ tabulam Philocharis impreilit parieti. Ejii5 ta-i

bulas

' L I B E R J P R I M V S. 3^

bdlae admiratio eft , puberem filium feni patri fimilem efTe falva «tatis
difrerentit; immenf^/vel mamft cjnii tantUm hanc tahfilam fpe^et,potentia mis :
cUmpropter Thilocharem^ignohilifjimos alioqHtn, GlaHcionemfiUumqHe ejpts Arijiip"
pHm Senatus poptilHfqHe Romantts tot fecHln fpe^let, Pii n . xxxv , 4 .

V I. Vtraque viribus phantafiae fubnixa, manifefta praebet indicia vir-
tutis aliquidlibi in confuetudine novanda licentise fumentis. -TroiHimii?
aHpcilm j5 i>^tvd^i&C!t , ^ vo/uo? «<, ro cf)i^a.v tiS TTor^^. tvbeo? yS (^ kuto^o^ c/k juv-
«•&)f , K^v 'Ittttcov 'iioro^nlfciav a^fxct. ^iu^uS^ ^tXvi , kcIv t<p veJ^oi^g otAXyc ri Itt uv^tct-
)i6dV'a.Kpm S^ivQ/uivai; a.vxCtCas^n^, ^d^ovo^; neTei;. aJ^ , oTTorctv 0 Ztv? ajjroav •ue.jt) ^t/ats
^eipag ava<mci.(si.i: a.itcpvi ojua yUu (£ ■da\ar'^v , ih^aai , /Uh a7Toppxyei(jn<; tKetvn^ ,
etwrftCii ra Ttan^ Ket!ivt')(_3iv'^. tO^Ka KdLV kya/xifxvovct iTTatviffcti d^i^^wcnv^ acP^; 0
iiCf>Xv(T6ov , A/< fjSpjwrov o/uotov etvoj rbtxi y.t<pa>dxu i[gj^ ra ofjLfjLs^ , ro g-tpvov cTi ra
aJ\X<p(S avn^ Tz^ TlotyeicPuvi , riuj cf^ ^e^vlw 70) Ap« * )(^ oXw? , fftw^i^v oic Travruv
^'icdv '^e<Qaf J^ r ktfiui; x^ AipoTrti; • « yS iKctvcx; 0 Z«o?,8</*' 0 nO(5-«cA»v,8e/^' Ap«?,
fxovoi iKUi^oi; civaTTXiipas-cti ro KaKXoi din4. Foetices mera libertoi Hnaque leXjCjHod
poetee vifumfHerit. Etemmfanatictts ef,& k mnfis ajJiatHs:&fve equos alatos cnr"
rHtJHn^rre volHerit ,ftve fuper aquam alios ,aHt fuper fHmmas arijias cHrfnros confcen-
derefaciat , nemo vetat. Neqne cnm lupiter ipfornm Hna catena fnsJienfamftmHl
terram attraxerit , mettmnt nedirupta illa conterantur pracipitum omnia. QHJft
etiam fi Agamemnonem latidare velint , nemo prohibet cjuo minm capite & ochUs
lovem, peEiore verofratrem ejn4 Neptunnm , baUeo Martem referat. Atque omni-
no iU»m Atrei 6? Aeropes filium ex omnibn^ diis quiddam compofitum ejfe oportet.
Neque enimfufficit lupiter, neque NeptHnus, neque JHars, ut pulchritudtnem ipftm
ftnguU compleant. Lucianus de Confcrib. hiftoria. Tingendi ars , inquit
Philoftr. junior in procemio Iconum , cognationem qu.mdam cum Fodfihabe-
re deprehenditur 3 ^ utrique communis aliqua phmtafia ineffe videtur. Foetac enim
Deorum pTjefentiam infcenamfuam inducunt,^ quacHnque pompam (^ gravitatem
& oble^ationem adjunElam habent. Fi^urafimiUter ea in tahula defignat^qux Foe-
tx memorare queHnt, vide quoque Aurel. Prudentium iib. 1 1 contra Sym-
machum. Atque hoc eft prascipuum iilud , cujus gratia totam hanc Poe-
iios & Pidurae comparationem inftituendaputaviraus. Poetacerte phan-
tafiae viribus,veluti enthufiafmo ac vaticino quodam furore correptus,lae-
tas iriterdurn Nympharum choreas & protervam Satyrorum nequitiam ,
arma quandoque & effraenatos cum curribus fuis equos , facies quoque
Deorum & miicentes praelia Furias attonitus adfpicit : atque in hoc mo-
tae femel mentis calore , non fuftinens velut claufis thefauris diutius incu-
bare , majore quadam vi gravidae mentis concitatus & inftindus , per
ambages , Deorumque minifteria , & fabulofum fententiarum tormen-
tum , praecipitat liberum fpiritum. «/ Trowli;^ (pafStOTct/ , «?t/5«^sj', Sf^

E 2 T^

^6 DEPICTVRA VETERVM

iluj cva^ysta.v iy^nyoporm ivv-TTvict ii<nv. Toetica ^hayitaji^e , ttt ^uifpiam dixit , oh
evidentiamftiamfimnJafHmvigiUntinm. Plut. in Lrotico. Ovidius certe ,
ut anum uberrimi poetae exemplum pro omnibus fit , ciim defcribit im-
providum juvencm Solis equis per aethera hac illac raptatum ; an non vi-
deturtibi unacum ipfo Phaethonte praefens quaii confcendi^Te currum,.
& volucrium equoru indomito ardore abrcptus in medio quoque difcri-
mine verlatus cffe ? nunquam enim vel minimam tam multiplicis confu-
iionis umbram imaginando aifequi potui{fet,ni{i temerarium aurigam ab
ipfis carceribus animo profecutus,& ancipiti periculo veluti immixtus,in
tantotamenturbinefmgulaexitiabilis aufimomentaj ut deprehenderat
bculis, enota0et. Equos videt pulfu pedum repagula carcerum laceifen-
tes, &: ante ipfum curfum, dum fe praetentant , atque irae fiiae proludunt ,
mille perdentesyeftigiaj adolefcentem interim,confcenibjam curru feri6
triumphantera, admifli femel equi, onus non fuura agnofcentes & irapa-
ris aurigae iraperium detredantes, qua vifum eft,tanquam nullo fraena te-
nente, agunt feruntque. non opus eft hic per fingula ire, cum totara rem
fatis libero egreffu iple Poeta memoraverit. Etiam Pidor pari raodo
orania hasc , atque his raajora quoque, coram quafi contuetur ; non aliud
interim foetae mentis levamentum inveniens, quam ut profundaeimagina-
tionis obvia {ibi lineamenta propero partu in tabulam egerat atque tranf-
fundat. Liquet ergo quod is tantiam artifex,qui res de quibus adurus eft,
quafi prasfentes contuetur , efficax effe poffit , & naturs rerum, quas fibi
proponit , haud diffimilis , cvipyyi^ :t) roli \:mKei/Uivoig ojuoiog , efficax (^fihje-
^tsfmili6. ut loquitur Philoftratus lib. i de vitis Sophiftarum , in Dione
Prufaeo. quod maxime locura habet in affe<flibus ; qui cumfint aliiveri,alii
^Eli & imitati j veri//tMuraliter crum-pHnt,tit dolentitim^ irafentium^indignayitiHm-y
fed carent arte j ideoo^He funt difctplinx tradttione formandi. contra , ^tti ejfinguntur
imitatione ; artem habent ;fed hi carent natura j ideoqtie in htspimum eji,hene af"
fici j & concipere tmagines rerum , G? tanquam verii mcveri, Quint. x i , 3 . affe-
«fius ergoquacunquerationeexveroducat artifex; atque omnia potius
tentet , quam ut concitae mentis imaginem affedatae iraitationis frigore
corrumpi patiatur. Hijirio in terra Graciafuitfama celebri^s , inquit Agell,
nod. Attic. VII j 5*. qui geftiis & vocis claritudtne & venuHate caterisantifta^
l^at, nomen futjfe ajunt Folum. tragoedias poetarum mbthum fcito. atijue affeverate
aUitavit. is Foltts untce amatum fUium morte amifit. eum lu^um cumfatis viftts
eji eluxiffe , reditt ad ^uaftum artns. in eo tempore Athenis EleBram Sophoclis ailu"
rus , geftare urnam e^uaft cum Orefti ojftbus debebat. ita coinpoftum fabula argtt-
mentum eft,ut veltiti fratrU reli<juias ferens EleElra comploret commifereatmc\ue in-
HritMmejiis, qm ptrvm extinElus exiftimtabatur, igiturfotta lugubri habittt

Ele^ra

LIBERPRIMVS. 57

]EleUra: indiitm , ojfa atqm mmm efipulchro tulitfilii, G? tjjuaft Orefii awplextu ,
fpplevit omniay mn fimulachrii neque imitamentis^fed luBu atque lamentii veris ^
fpirantibu!^ itaque cum agi fahula vtderetur , dolor accitui efi. Hoc tantum cu-
rent hic artifices , ne plus qu<im par eft hac in parte fibi indulgeant. 7to\-
Kcf^^js "^ c-v^^ma,v lewio7(; cf^oHouvn^, h t^uz^tvvmv , tfAAa Trctl^nffi. Scepijfime cum
vtdeantur fibi divino correpti & incitatifurore, non bacchantur , fid nugantur pucri-
liter * . prasrertim cum Poeticas phantafiae finis lit iK-nXn^i^ t , Pi<Soriae vero *. DieAyf Lon»
wapyeict + . ^ ra fjSp rt»%t ro7g 7rotit\ct7t;^ut loquitur idem Longiniis t , /uwd/- ^%"if "''' '''^'"'
xtdlipeiv i^ei tIuj iiTn^iKTflumv , ;f£t| 7ravl»j ro ttk^ov vTti^aip^Qv * -^ J% ^a-^a^piKYi^; ! "'^'""'^t"'
tpotv^ffiotg ndxXt^ov uet ro i/u^cty.^v <t ro cvethn^n;. Quae apud Foetas reperiun- t ««pii^f.j.is.
turfabulofiores continent & modum omne fidemque fitperantes cafm. At vero in pi-
^oria phantafia prafiantiffimu ftmper aUionis poffihtiitoi efi, & tnfita veritas. Quii
itaque ex jam didis perfpicuum fit , phantafiam Poetis atque Pidioribus
magnificas imitandarum rerum fpecies promptiflime fuppeditare: nemi-
ni quoque dubium eft,quin utrifque foecundiflima haec imaginum parens
fedulo fit fovenda atque excitanda : praefertim cum , ^uod efi omnium diffi-
cillimum , necejfe fit opifici imaginem in animo permanere eandemfemper,frequenter
etiam multiiannu, donec abfolverit opus. Dio Chryfoft. orat. xi i, quas eft de
Cognitione Dei. Excitabitur autem & roborabitur vis phantafiae, fi re-
bus magnis & obfervatu dignis non leviter tantum atque perfund:oric.
oculos animumque intendant,fed mentes f«as quotidiani infpiciendarum
formarum exercitatione vivis omnium rerum imaginibus ufque adeo alte
imbuant , ut memores vifarum rerum fpecies vel invitos fequantur. At-
quehincetiam liquet, curDionyf.,Longinus t phantafiae finem f^ciat t^jj;..^^,^^,,
cva.pyetctv , five evidentiara : cur itidem tantam tribuat phantafias poten-
tiam,ut affirmare ibidem non vereatur,orationem ejus,qui vim hanc ima-
ginativam ufu affiduo roboraverit, « fjiovov Ttdtbetv t oLKpoctJluuy a.xxa. k^ J\iXv-
Stti:,non aliicere modo,fed etiam fubigere auditorem. etenim artem phantafias vi-
ribus adjutam facillime impetrare crcdas ipfa illa quae extorquet : &,
ciim tranfverfura vi fua fpedatorem ferat , tamen ille non rapi videatur ,
fed fequj, . Vidimus nunc quem fui ufum phantafia praebeat iis , qui ipfi
tradant artes omnia imitantes : reftat ut porro demonftreraiis etiam il-
lis necefrariam,qui infignia prasclariflimarura artium opera cum frudtu &
voluptate infpicere fatagunt.

C A P V T V.

NEmo unquam artium imitandi miracula digna aeftimatione penfavit,
qui non alto pinguique otio perfruens , delicatum illud occupatif^

E 3 fimae

3« DE PICTVRA VETERVM

iim« contemplationis ftudium fedudioris etiamloci fecreto adjuverit*
notumeftilludOvidiilib. i Trift. Eleg. i. Carmina fecejfnm fcribeMii ^ (^
otiaqH^rHnt. addo,non tantum carmina fcripturis, verum etiara poemata
cum cura atque attentione leduris , & pidas tabulas ftatuafque cum ju-
dicio infpeduris ( ut hoc quoque accedat ad illam , quae fuperiori capite
fuit , Poefios & Pidurae comparationem ) fecefTu atque otio effe opus.
reAe Plin. xxxvi, y. Magni officioYHm negotioYHnjqHe acervi omnes a contem-
platione talmm abdncHnt ; cjHoniam otiofoYHm (^ in magno locifiUntio apta admir4'
tio talti efi. in promptu eft ratio. Phantafiam enim , cujus in diligenti ar-
tis infpediione praecipuce partes funt , vacuus animus & fbla tacentiaque
loca mirifice excitant atque alunt. quumque perfedum accuratumque
Pidurarum admiratorem veras omnium rerum fpecies animo concipere,
conceptafque adexaminanda pulchefrimse artis experimenta advocare
oportcat , manifeftum etiam eft neutrum horum fme virtute imaginativ^
effici pofTe; ac ne ipfam quidem imaginum conformationemjquotidianis
negotiis &c difcurrentium tumultu interpellatam , bene procedere, Vi-
deas itaque cultores artis minime vanos , fi forte aliquando hberiores &
magis vacuos ab interventoribus dies nadU funt, nunquam non per otium
adfuefacere animos abfolutiffimis quibufque rerum imaginibus colligen-
dis atque in animum congcrendis. atque hoc eft illud quod ait Apollo-
nius apud Philoftratum lib. i r, cap. lo. eos^qut piSloria; artu opera infpicinnty
indigere imaginativa facultate. nemo enim reBe landaverit pt^nm ec^mm, nifiqui
animal illHd animo condpiat , CHJmfmilitHdinempiUHra exprimit. vide locum.
infpice quoque Platonera lib. ii de Legibus. Quamvis autCra ratio
hsEC,quam attulimus, fbUtudincm fitis commendet artificum operadiju-
dicaturis ,• praefto tamen eft & aHa non miniis praegnans , quae idem fua-
deat. quemadmodum enim medicis non apparentia modo vitia notanda
funt,veriim etiam invenienda qu^e latent i faepe ipfis, qui fanandi funt, ea
occulentibus : ita ad infpiciendas Piduras admiffus , plura , quam prima
facie oftendi videntur, rimabitur; cujus rei in foHtudine certius judiciumj
quod in turba fpedlantibus frequenter aut fuus cuique favor, aut ille lau-
dantium clamor extorquet. pudet enim diffentire,&: velut tacita quadam
verecundiainhibemur plus nobiscrcdere ; cum interira &vitiofa pluri-
bus placeant , & ab adulantibus laudenter etiara quae non placent , cum
denique optime pidis gratiam prava judicia non referant. Quint. x, i.

§. 2. Quotquot igitur huic curae fedulo incumbere in animura indu-
cunt , de induftriaquandoque fumunt certas quafdam imagines , quas
qu^m numerofiflirae verfent , velut eadem cera aliae atque aUae forraac
duci Iblent. praecipue tamen in hominibus notant aetatis , fexus , condi-

tionis

LIBER PRIMVS. 3P

tionis dircrimina ; latifnme patens coelum micantibus ftellis variegatum
atque diftindum ; umbriferas imbriferafque nubes j debilem exfurgentis
cadentifque Solis fulgorem , & qualis vertici noftrb ardentiffimus infi-
ftit ; ardua montium edita , nunc asquali dorfo continua, nunc in profun-
dum abfciffa ; fylvas crebris arboribus condenfas, pura interim humo in-
ter arborum truncos internitente ; coUium flexa j porreda camporum 5
virentia prata ; laetas fegetes ; fontes perennibus venis jugiter manantes ;
rivulos etiam dulce ftrepentibus aquis inter obftantes calculos decurren-
tes 3 humiles fumofafque villas ; fplendidas denique urbes,ac turrito mu-
rorum praefidio feptas , non minus animo quam oculis luftrant. in leo-
nibus, equis, aquilis, ferpentibus, & quibufvis aliis animantibus, abfolu-
tam perfedae formae gratiam curiofe fpeculantur , ac vivas omnium re-
lum fpecies animis infcribunt , quas in promptu femper atque in ofKcio
fic habeant,ut non modo ad requifita refpondere,fed ut femper inhasrere
fenfibus videantur. cogitant adhaec comitia,facrificia,feftas compotatio-
nes,tripudiantiurti choros, agricolas, fabros, curfbres, pifcatores, nautas
quoque folventes oram, ferenitatemjtempeftates, & raare nunc tranquil-
lum nunc procellofum. caftra denique armis virifque horrentia:,agrorum
depopulationes,urbium expugnationes, quaeque in iis contingunt animo
compleduntur : globi armatorum effra<5tis portis.ac murorum parte ftra-
ta,tumultuofe per urbem difcurrunt, & ruinae prc^e fimilem trepidatio-
iiemjfacra,profana,ferro flaramaque vaftantes, pafHm faciunt : ruentium
ledorum fragor , clamor quoque variis terrentiumpaventiumque voci-
bus,mifto fimul mulierum ac puerorum ploratu,& exdiverfis clamoribus
unus quidam fbnus , mifcet cunda : plangor praecipue matrum retinere
infantes pugnantium, & incerta concurfatio mulierum,nunc hos nunc il-
los effufo curfu profequentium , ac viros natofque interrogantium cui fe
miferas fato relinquant : facies tantae calamitatis varia,incerta,foeda,hor-
lida : diverfae vidorum cupidines , aliud cuique fas :, nec quicquam illici-
tum. non dignitas, non aetas protegit,qu6 minus ftupra coedibus, ccedes
ftupris mifceantur. armatos, omnemque ferendis arrais idoneam aetatem
trucidant. fratres , forores mutuum extremi complexus fblatium expe-
tentes, in diverfa abripiunt. grandaevos,&; raale ufque in illum diem fato
fervatos fenes , exadaquoqueaetatefoeminaS:, viles ^d praedam in ludi-
brium trahunt. ubi adulta forte virgo incidit, vi raanibufque rapientium
tantiim nondivulfa , ipfbs poftremo direptores in mutuam perniciem
dgit ; dumque opimura fpolium fibi quifque vindicat ^ majore aliorura vi
obtruncatur. quidam obvia adfpernati , verberibus tormentifque domi-
norum abdita fcrutantur , defoffa eruunt. faces interim in manibus, quas

cgefta

40 DE PICTVRA VETERVM

egefta praeda in vacuas domos per infolentem lafciviam ejaculentur.
quocunque adfpexeris,adi ante fuum quifque praedonem catenati occur-
lunt i perfonat raucus efFerentium repetentiumque praedas clamor : ar-
mati, inermes, pueri:, equi, tela, foeminae, viri^, hoftes, cives permixtii ni-
hil confilio agi ; fors omnia regere ; ipfa res faciefque fatalis horae etiam
iratis miferabilis. alibi tamen ipfi quoque vidores , exercendae irae ma-
teril magis qukm ira deficiente , torpcnt ; trucibus adhuc oculis circum-
fpedantes , (i quem forte pavidum inconlulta fuga iras {ux alicunde obji-
ciat ; fed plerofque horum fimul ignis, clamor, caedes, velut attonitos at-
quealienatos fenfibus, nec audire,necprovidere quidquamfinunt,&pu-
blicl ftrage privatos ludus ftupefaciente,in fuis quifque penatibus adven-
tum hoftium obftinato ad mortem animo exfpedant ; dum pugnaciflimi
confirmatis ultima defperatione animis hoftem jugulo provocantes , in
confertiflimam eorum manum, non impune morituri, irrumpunt ; & ex-
trema periturorum rabie velut lymphati , ubi quemque periculum occu-
pat,ibi refiftunt, propulfant, & qualicunque inimicorum ftrage urbis fliag
excidio parentantesjin veftigio occumbunt. alios fuga infert in mediam
caedem. alios in pugnam reverfuros, agmen fugientium avertit atqueau-
fert. dulcia exinde te(3:a,in quibus natus quifque & educatus,fubinde re-
fpicientes relinquunt ; ac latius fuga manante, clam dilabentes , fine ullo
duce aut confenfu fuam quifquc fpem , fua confilia , communibus deplo-
ratis , difperfi ac palantes exfequuntur. in portis denique coacervantur ,
non caede folum , fed etiam fuga , dum alii fuper alios ruentes , atque in-
tegri fauciis , vivi mortuis incidentes cumulantur. trifte mox ac fqualli-
dum fugientium agmen implet vias , ac tum demiim flere ibi vacat , alio-
rum confpedu mileratione mutua uberes lachrymas eliciente. fed rurfus
hic patentibus campis grande atque atrox fpedaculum. fequi,vulnerare,
capere,atque eofdem aliis oblatis trucidare : paffim arma, & corpora, &
laceri artus , & cruenta humus , Sc aHquando etiam vidis ira virtufque ;
donec firmis infequentium hoftium ordinibus rurfus in fugam verfi , non
agmine, ut prius, nec alius alium refpedantes, fed rari & vitabundi invi-
cem , longinqua atque avia continenti impetu petebant. Plures non ab-
fimiHum rerum uberrimas imagines artium harum infpedioni quandoquc
vacaturi in animis iuis aflidua meditatione depingunt. nihil enim obftat
qu6 minus hanc imaginum conformationem Pidurse nomine fignetous ,
eadem prorfus ratione qua Philoftratus lib.iv de vita Apollonii, cap. 8 ,
rcfert Apollonium depinxiffe formofiflimum adolefcentem , cujus for-
mam acribus tantum oculis denotaverat atque in animum quafi recondi-
derat. ATroAAwV/a; aKi/biew^Tro/a^cflfKZM/ , inquit , i; T- MiviTTTTov ^^^iTTuv , t^eer-

L I B E R P R I -M V S. 41 »

<^ei(pei r ViuvUv ^ i^^ito^. jipoUortitis , flammi mftar Menippum cvntHitm,dilt
ffttter deftcnabat jftvejiem '& comemdabatnr. & rurfus Iconum lib, i r , in Irr-
lulis j « Bct;ip(^Jt T A/oiO/irtf epwfet , avctlvTr^raj tujTovrn^ (it avn-y^adiei^ Kj opa, /un STst^
pov^. Saccha Dionyfi aniore capta ipfitm meditatur , atque animo infcribit , abfin-i
temqtie intuetHt. Theodoretus de Providentia,Serm.v, oniia.v cpmri^ ri^vi-
xw? /uacXci, yi^^vfJLivLujyiuSrv^ T ri^vlrluj &aM/utii^ofjSp,)C) r a Trstpo^S ^ay^a^^juiv
rti Jiavoia.. St domum videamns artiftcioje admodHm ftrud:am,ftatim artificem ad-..
miramwr^ abftntemdefignamt4^animo.'y

^.3. Sic inftrudi , fanoredoquejudicio fummorumartificumlabo-
res excutiunt , ipfis quandoque artificibus ( abfit invidia dido ) felicius ;
cum in iis proprii operis amor,atque alienae artis obtredatio feveritateni
integritatemque judicii non raro infringant. nam quod ad vulgus homi-
num attinet, de eo appofite fatis pidor quidamapud Plutarchum * ajebat * /« ipfo ft^tm
rndes & artii ignarosfpeStatoresfimiles ejfe eorttm , qtti magnamfimtil tmbamfalH- Genlsocratu!
tant i fcitos autem G? arttftcii flHdiofos, eoYHm, qHifmgHlatim obvios compellant. il-
los nempe non exa^e in artiftcnm opera infpicere , fed informem quandam opernm
concipere imaginem. hos antem CHmJHdicto partes operii perhiftrantes , nwil infpe'
^atnm , nihil inebfervatHm relincjHer^ eornm qnoe vel bene vel malefatia fiint. In-
telligentes artis Luciano in Zeuxide funt y^a^piy.o) <t /w^ riyjvg inat^a opuy-
Tec, piSlores & cnm arteftngula intHentes. Calliftratus in ftatuam Occafionis,
«5 rtq '^<^ji rau; ri^vai; (focftwv , ;»^ ^cPiorav atxu ai^n^&t n^VDieolipet ra ^ «Aj-
fjcmpym avf^vivetv ^ajijixa^,, Hnm veroquidam in anibns illuftrus,^ exeornm ««-
mero^y (\m nornnt,, cnmfenfu magis artificioJd,opiftcHm miranda indagare. infignia
praeccUentium artificum opera <^f/r«^ vocantur Horatio lib. iv, Carm. 8.
uti TuUio in Parad. delicat<e pater<e funt didae ; quibus lib. iv inVer-
rem opponitur lutenm negqtiHm,pro opere ineleganti. intelligentes harum
artium dicuntur elegantes Ciceroni lib. iv inVerrera, quemadmodum
idem ibidem quoque teftatur Verrem rainus intelligentes harum artium
idiotas appellaffe. illadeniquevis animi delicata operaaluteis difcer-
nens , eidem Tullio de Optimo genere oratorum intelligensJHdiciHm nun-
cupatur. & rurfus Academ. quaeft. lib. IV , qHammHltavidentpi^ores in
umbris & in eminentia , qude nes non videmm ? iot tx^ 'i<>luj Ket<nv ro ^XiTretv • ^
^jS o-\i(; o-^iecg ^virei ri fxaX^hov (fiiip^o)^ , (c rl^vij avyfiyujuva^aj 'isfog rluj r y.a~
Ais Slayvuxnv * cv /xop(paj<; (£. IttiaK et/ 'fju ^uiy^aipcov (ppivn; • acwip ^•neiv To/e N/;«o'-
fJLa^ov Xiyvai <^o(; dv^coTrov i<DurUu , (pwfoc^ /uh KaXLuu (XintS (pavUuiti riuu Zeu^/-
<A); EKivluj • Xa€i ra^ i/ua^ o^p^aX/x-tii; , ;^ Qiog coi (pavndf). Haud omnibtts vt-
dendi idemJHdicium eft. Nam vifpts vifu , vel natura perfeUior efl vel exercita-
tior a:ne , ad djfcernendum meliora. Nempe adfor ma^ jpeciepjue judicandas picfo-
res ingenio Jenfuque pltts valent. QuemadpJodMm Nicomachum aliquando

F . dixiffe

4i D E P I C T V R A V E T E R V M

dixip fermt ad rudem qttendam , qni ftbi Zmxidii HtltMm mn pulchram vide-^
ri dixerat, itu loqmtnsfertur, Snme tibi meos ochIos^ (^ deam exiftimahis. Sto-
baeus Serm, de Venere & Amore , ex Plut. de Amore. i£lianus tamen,
var. hift. xiv,47 , Nicoftrato tribuit hoc apophthegma. Sunt certe
i^uorundam oculi tales , ut eos ciim /Eliano , loco proxime citato , nxvt-
x« o^/xaS dicere liceat. ernditos ochIos dixitTulliusParad. f. eos igitur
habere nos oportet. lic enim fiet , ut aflidua harum artium tradatio
quotidie ex fe gignat aliquid , quod cum delidiofa deledatione vefti-
gemus.

^.4. Si quis tamen ad artes hafce oculos fatis exercitatos afFerre non-

dura pofIit,non ideo ftatim ab infpedione artis erit excludendus. quam-

quam enim imperitus rationem judicii fui fortaiTe non reddat, fentiet ta-

men hoc illo melius effe. >5 apel») <£ » x^^'' ''■*<"•' iT^ctvd^iQ to?^ ipyoig^fSfoiy/LiA

vtAvloz KpeiT^v XsyH ^ ^cw/ucta7uripoy. ae^i^ov fjSp ysip '^v o(pbltZaJi , ;^ TrctvW

ojuoiu); icO«'t« Tt « tj;:^^k/t« ^ctvipov. p^oAfiTftj^^f cTj AoVfi"» (Pn^^oi&Lujetf , (^ «eTe To7f

«paT/$-a «7r«f (Tvujoijuivon; iVTropov. a; Te &t T/5 a^ioin Xoyu tftcTotx^Uucti TeuuTlut

'tUx) J\jujctfxtVyYi Tig '7To\i (^v^Mt av (pbavoi Kj aXXav Tro^^wv icj KctXoiv foifayfJiaTm J\)-

Ci)iXctX>}TCov d^nttiluv Xoyov. Xiya <fi 'f)n KdxXni fjS^ ffUfxciTuv t/ eTji ttot' 5^c 0 Ket-

A«/u^ «petr • IQn Ktvfiffiui <J% fxiXicfjLv j(^ TtXoKrii; (pBoyruv t/ xiyi^ ro ivapfxoc-ov *

'f)ri ^vfxfJiiTftai tfi ^ovuv^tic, w.Ttt^/? k^ t/to ivfvBfxov ' Kj 'fki Travlog J\ <rvXX^cftuJ

tfy^v t« ^ <B/)ciyfxa^? , t/$ 0 XiyofjStfjo^ Ka.tpog, )^ TTb^To fxitfiov • aj^ii<ret -^ tvtuv

tKa^ov Ko^afxCdvi'^ , i[^ « Xoyu. Dionyf. HalicarnafT. in Lyfia. Virttis ^

venHJioi ejHee in omnibm operibHs apparet , res cjHa in tom oratione iUa nec melior eji

nec excel/entior : quod & indoHiJHxtn & doElifacillimeJHdicahHnt , CHm tamen id

cratione explicare longeftt difficiliimHm etiam iis qni in dicendo valent. Quare fi~

qnis cHpiat, qi4<enam iIlaftt,edoceri non poteritj quinftmHl mHltarHm rernm pnlchra-

rnm (^ perdifficiliHm rationem petat ; fcilicet qnidftt in hominis pulchritHdine qnod

vocamtis u^av 5 in motH vero mtrftbrorHm G? vocis ^tsid dicatnr ivdpfxog-ov , in di-

menftone temporis qnidft Ta|/c, & quid 'ivpv^fxov, & quid in omni demnm opere &

fa^io dicatnr y.aif>oi; , & nbi fxitfov. Hxc enim fingnla fenftbm non oratione compre^

hendnntHr. brevius totum hunc locum compleditur Quintil. ix,^. do^i,

rationem artis intelligHnt : indo^i, voluptatem. itaque ex «quo faepc quae plena

funt fentiunt,parum expleta defiderant,frqgoiis ofFenduntur,lenibus mul-

centur, fortibus excitantur,ftabilia probant,claudadeprehendunt,redun-

dantia & nimia faftidiunt. Afirabile efi,cHm plnrimnm in faciendo interfit inter

doElnm (^ rndem, tjnam non mHltHm differat injndicando. Cicero 11 1 de Ora-

tore. & mox, Omnes tacito ejHodamfenfuftne ulla. arte ant ratione^quaftnt in ar^

tibus ac rationibtii re&a acprava dijudicant : idque etiamfaciHnt inpiBnris , &fi^

gnii/^ i» aliis operibus, ad qHorur^ intelBgentia a natura minus habent infirumenti.

LIBERPRIMVS. 43

§» 5*. Liquct erg6 rem rcfta reputantibus vil,imperitos quoque ac ru-
des mirari pofle praeclara artificum:opera,ut ut de iis exade judicare non
valeant, de primo agit Symmachus lib.i ,epift.2,3, LJcet dietias ffeElare vit'
tHtes. nam (^ Thidice Olympittm lovem , & Mjronis hHcttlam, & l^olycleti Ca»e-
fhoYOi YHdis ejtis artii hominHm pars mirattt eB» Intelligendi natHYH indnlgentiHS
fatet. Alioqni praclara remm pOHcis probarentHr yfi boni cHJHpjHe [enfm etiam ad
impares non vemret» & rurlus lib. vi 1 1 , epift. 2.2, Careret qmppefama magno-
rnm virornm celebritate , fi etiam minoribm teHibns contenm non effet. TuUius
quoque 1 1 1 de Off. InpiBHris nfit venity inquit, £5" alii^s complHribm, Ht dele-
^entnr imperiti, iaudentqne.ea, qHce landanda mnfitnt ; ob eam credo caHfam, qnod
infit in his aliqHtdprobi , quod capiat ignaros ;. qm iidem, qnid in HnaqHoqHe re vitii
fit,neejiHeantJHdicare : itaqne CHmfnnt do^i k peritis, defiliHntfacile fententia. 'iya~
yi )Cj cv To/c '7T9Xveiv!^(dTTo\Aroii ^mtfOK; , a (TUfXTTXniioTrFctv^sfkTroi >(^ a/unQi;
ox^og , icTo^ci. y.st^fjM^HV w? (pvviKti t/$ '^v at.7re.v\av ti/um w««otw5 «joo? ivfxe^etetv
Te )(^ iupv^/utctv , Ki^oi&cg-Uu Te ayct^ov c(p6cfpa, ivcfhxiji/.ouZra iJ^av ^opvCn^tv'^
•vawTa TrXn^aiiy ort /j,ixv xop<I^ aiavju^uyov izfnn ^ i^^etpi ro/uiXoi' K)ctiu-
XhtIm) k^ <f oiKfx/^ 'i^iax; ^ufJ^ov roT^ opyoi.rot? , (t emuro rv^ Tra^oV^e , oTi a(Wju-
fmaz ifXTtvivQ.i it fM\ 'TtiiQ^ ro g-ofxat , J^vKiyfxov n rlutj iiaK\ifAvlix> bxfXiKetouv nv-
Xi(n. t>^ rot etrt^ MXivtreti rov iJiarlw rirm r) m cvittaXet rol^ nxyi^ii «c
tifxctp-.ifxivuv3 acjurov TToiwof XctCov'^ rdo^yetvet., wc «v thweii^, ri e/^« Ttoli ,• ori rQra
fjSfjJo^^^Mfxti^ '^UyVg » Ttetvlii fii\eiXti^etfxiVyiKeiVO J^ tiaL^MqyO Traienv aTricTaKiv h tpv-
oxi. Ego & in freqHentifJimis theatris omnigena & iliiterata tnrba pienis vifksfHm
mihi didiciffe , natnraiem qnandam effe nobis cognationem ad fiiavitntem & con-
cinnitatem ; citharoedum etiam bonnm odmodHmqHe ciarnm vidi expiofnm a mni-
tittidine , qnod Hnicam chordam male pHifaffet , carmenqne corrHpiffet, Item tibici-
rtem , (mantHm ex artepoffit , utentem infirHmentis , id ipfHmpaJfHmy incongrnenter
^Hodinfpirans, veios non comprimens, mHrmnr qnoddam inconcinnnm^^S modnian-
ai artificio adverfkm edidiffet, Etfiqnts idiotae eornm , qn^e cHlpahat in artificibtis ,
tanqHam peccantibitSyaccipientem inftrHmenmJHJferit agere,nonpoffet, Qn^propter ?
^Honiam hoc qttidem eUfcientia, cnjpts omnes participes nonfiimm ; illHd vero efi af-
fe^tfs y qnem omnibpts natHraconcefJit,^ Dionyf. HalicarnafT. «j^ (7txxi^i<r. ovo"
p(kruv. de pofteriori eft illud Anacharfis apud Laertium lib. i , qui mirari
fedixit , quomodo apud Graecos artifices certarent , judicarent vero qui
artifices non efTcnt. quodnon miniis in hifce artibus fieri mirabitur,
qui fciet in iis nonraro latere aliquid nonnifi artificibus intelledum.
ka Mechopanes placuit diiigentia , qnam inteiiigant fili artifices. Plin. xxxv,
II. To T afe%<fltfS w? J)^ Ko^s^KiveieeLf , rivo^ soi (pctivi^ ,• «vJie/aySTroi». to c/^
i(i)etv IffTTei^taZyifhfxiai <roi rsfotTefetS^i^ ipctivi^ ri^v»<; ; 'Sffo<rJ^etrei^ y^ rb^,fiatHam
rite conficere chjhs tibi videtnr ? fiatHorii, Terim vero fiatHoe confideratio nnilamne

F 2 tiU

44 DE.PICTVRA 'VETERVM

tihi aYtemyeqmrerevidetHr ? reqHtrit ^ hax!. Arriani Epid. lib. ii; cap. 24.

fxy>l «t' ovuj r o-fyefim 'ein T/fof, « T^i/6w7e^6)f,»c a.nv <?■ (^ TotoS 'o^g-ti/utii; "^oir
■ttv. aliorum fcYtpta pojfe dijudicare quatenuifmt bene, & OQCHYate injiitfita,df qua-
tenus winime, (ive veterum ,five recentioYtim, ftne fcientia ciYca haec fieYi non poiefi.
Hermogenes lib. i de Formis orationum. difertiflimis denique verbis
ait Plin, lunior lib.i, epift.io, de piBoYie , fcUlptore, fl^oYe , nifi aYttfexjudicare
nonpotefi. artifices hic intellige , non tantum opifices manum tabulae aut
marmori admoventes, ver^m etiam rara imaginativae virtutis facultate in
tantum pollentes , ut veras firmalque omnium rerum fpecies animo lem-
per obverfantes , cum piduris ftatuifque naturam imitantibus conferre
valeant , & certi foUertique conjedura artificum diverfiffimas maniis in
operis modo ac forma deprehendere poflint. optime TuUius de optimo
genere oratorum , ad pi^uram pYobandam adhibentuY etiam infcii faciendi , cum
aliqua foI/eYtia judicandi. Idem de Oratore,y/ ejfet mihi de hifiYione dicendum ,
^ neg^em peffe eumfatufaceYe ingejitt^ nifi paLefiram, nififaltare didicijfet ; neque
ta ejuum dicerem,me effe hiflrienemwceffe eff€t;pdfortaJfe nonftultum alieniartificii
exifiimatoYem. Plutarchiis adfcribit Arato Sicyonio y.ei<nv ^ a/wdGv cv ytt-
ptju^^mivaj^i. 'judidumnonimperituminpiUuri&^ tabults. talis fuit nobilis
ille Vindex celebratus Statio Papinio :

— quii namqtie oculii certaverit unquam
Vindicii, artifcum veteYes agnofceYe duSius ,
Et non infcfiptis autoYem reddeYe fignis ?
Htc tibi quae do^o muitum vigilata Aijron
ty£Ya, laborifeYt vivant qua maYmoYa coelo
TYaxitelis,quodebuYTif<eopoUicerafum ,
QuodFolyclettxisvtfiimeft fpiYaY^caminiSy
Ltnea qu<e veteYem longefmeaturjipeUem
Monfirabit . namque ha:c, quoties chelyn exuit iUe ,
Defidia efi ; hic Aoniis amor avocat antYis,
TideStatiiim iv Sylv. in Hercule epitrapezio.

§. 6. Plures profedb eminentiflimae ac nobiliflimsE fbrtis viri, exem-
plo Vindicis hujus , etiam nunc elegantiflime intervalla occupationum
fuarum amoeno quodam otio difpungentes , fi quando ciim influenti-
• bus forte negotiis paria fecerunt , divina illa excellentium artificum
opera & proprio quodam excultiflimas elegantise lepore jucunda fe-
dulo infpiciunt : parvula quoque momenta artis tam fcrupuloll cu-
ra examinant , ut nullam potiorem voluptatem agnofcere videan-
tur, Mihi Ifber ejfe nonvidetur , qui mn aliqumdo nihil agit, ^ veYui otii

fYuBu4

LIBER PRIMVS, 4^

fin^tu efty mn contentio mmi,fed rekxatio. Cicero lib. 1 1 de Oratore. pra-
cipfte tamen velnt atttita qmtidtano aH/tforenfi ingenia ^ optime rerum talium hlan-
ditia Yeparantur, Qiiint. x, i . Vt homines labori ajjidm & ejHotidiano ajfueti ,
cUm tempeflatis caufa opere prohibentur,adpilamfe, aut ad talos^aut adtejferoi con-
ferunt^ aut etiam novum altqHemfibi in otio excogitant ludum ',ftciUi a negotiispu-
UiciSy tanquant ob opere, aut temporibus exclufi,aut voluntatefuaferiati^totosfe, alii
^dpoetas , alii adgeometras , alii ad muftcos contulerunt , alii etiam novumftbi ipfi
fludium ludumcjue pepererunt. Cicero lib. i r i de Oratore.

§.7. Quodautem vegeta illuftrium virorum ingeniahujus potifli-
miim voluptatis dulcedine trahantur,admirationem nullam meretur. pul-
chritudo enim corporis apta compofitione membrorum movet oculos , (^ deleElat hoc
ipfi, cjuod tnterfe omnetpartes cum quodam lepore confentiunt. Cicero lib. i de
Officiis. To KaXov H^ xi^^ov Kivwctj tPiwa'^. quod pulchrum eft vel lapidem movere
valet, ArrianiEpid. lib.iii,cap.23. Ariftoteles interroganti , Curquas
pulchrafunt amentur, Coeci, reipondit,haec interrogatio, Laert. lib.v in»
Ariftotele. Vnice quidem humanos animos afficit ipfa fpeciofiflimorum
corporura pulchritudo,magis tamen pulchritudinis hujus accurata imita-
tio. etenim mens noftra perfedae venuftatis contemplatione elara & ala-
crior reddita, gaudium fuum capere ipfa amplius non poteft, neque aliter
exfultat laetitia & geftit ©ftentatione, ac fi ipfararum illud tantae pulchri-
tudinis exemplum ex fe genuiffet. opam^ TrXaV^ctS, (t ya.(paui,K^ >At;<pac, i^Jj^
cQ (ftijuinfiy^/Lioi,^ X^?^^ a.v^(id7iimv ofcdQ^oTav lveA<TKvi toj^-' i)J^ivovxturo7^ ^ to
xstAof, apxetTai (t icfiv st/ Tiobet. Fifio &fi5liones , ^ piBura4,fcutpturafque, (^
<lu<ecunqHe funt humana manu fahrefaUa cernens , quando invenerit quidfuave G?
pulchrHmipfis inftt,acqHiefcit,(^ nihil amplim deftderat. Dionyf. Halicarn. /j^
etw^t(r, ovofA.a.Tm. U ta xatAAM t ayaXjuaiTuv ^iufjSjuoi, 'iX°^^ f^ '^^^ o(p^a?^jui(;
•CrzeTO T 'SyiwTa ^ocoalTTiov^g • /ui^CiCa^omg cTg aXKm Itt aXXo tIuj •diav , ^^paOTK
0 , T/ (^ <uffaTov ^toiQvJaf ? Qui ptilchritudines ftatuarum Conftderant , conjiciunt
eculos in id , quod primum inciderit. Vtfu autem ab alio in aliud tranfeuntes, animt
pendent , quidprimumcontemplentur. Himerius apud Photium. verumta-
men , cum in eximiis praefiantium artificum operibus non tam ipfa pul-
chritudo teneat oculos , quani felix quaedam audacia artis naturam ipfam
in certamen quafi provocantis , ufu quoqtfe venire fblet , ut non pulchra-
rum modb rerum , fed & turpiurfl apta imitatio mentem humanam oble-
<9:et ac reficiat. sV' ^' ^tXo^mpov ro ^aov 0 avSf(^og, eft enimioomo animalfpe-
Bandi cupidum , Arriani Epid;. lib. i , cap.2p. piBam lacertam, inquit Plut.
de iaud. ^o^th ^aut ftmiam^aut 7herfit<iefaciem videntes^ deleBamur & miramur;
non pulchritudinls , fedfimilitudinis caufa . Suapte enim, natura id quod turpe eft ,
pulchrumfieri nonpoteft : imitatio ,fivepulchrieftve turpis rei ftmilitudinem expri-

F 3 ^at.

4« DE PICTVRA VETERVM

maty laudatftr. vide quoque eundem Plut. Sympofiacon lib, v, qusft. i,
ubi praeclare admodum fuper hac ipfa re difputat , nec non pluribus eam
exemplis illuftrat.

§. 8. Defmant itaque rudcs harum artium mirari , quidnam fit illud ,
quod acres alioquin ac perfpicaces animos in pidurarum ftatuarumque
lineamentis tam otiofe confiderateque perpendendis detineat : quando-
quidem femper dtjjicilis ejlfatieta^ bonarHm rerum ; & tuftc maxime animosju»
cmdaquceque foUicitanty cumvidentur explere. Symmachus lib. iv, epift. 16»
Definant quoque mirari , quod magni viri praeclariflimorum artifiicum
opera ad rationem fuam ufumque ^ftiraantes , permagno ea certatim e-
mant atque in pinacothecas congerant : etcnim , qui modus eft in his re-
bus perceptae voluptatis , idem erit aeftimationis : audiendus itaqueTuI-
lius lib. IV in Verrem , ubi de ftatuarum pretiis agens , Arbitror, inquit ,
hac a nobi^ itafpeEiari oportere,quanti eorumjudicio, qui fiudiofi funt harum rerum,
• aftimantur. Fieri adhaec poteft tabularum ftatuarumque pretia quando-
que intendi ab iis, dum molefte & acerbe accipiunt artes hafcepailim in
contemptionem omnibus venire ; neque commodiorem ullam rationem
inveniunt, quam ut veftigiis Apellis, confilio ab omni parte laudabili, in-
fiftant , quem Plin. xxxv, 10, tradit hac ratione Protogeni dignationCm
Rhodi primim conftituifle : Sordebat illefuiiy in(]\iit,ut plerumque domejlica :
percontantique quanti licitaretur opera ejfe5ia , parvum nefcio quid dixerat : at^ille
quinqaagenis talentis popofcit ifamamque differfttfe emere ut profitpi venderet, Eei
res concitavit Rhodios ad inteUigendum artificem ; nec , nifi augentibm pretium, eef
fit. ayaXfJko.rtiv KetXuv ax«&) TtoXX^i lpctg-a<; ^i^ , /uii /uovev T J^nfj.infyv t{au
Ts^vLutj jLM iSAaTrSVSs , «AAa x^ TtSi:^ ajurd Trat^ei tIw t/u-^v^ov «cTovltju TtS tpy»
nafoi^t^'iv^(;. Multos egregiarum ftatuarum amatores fuijfe audio,qHi nonfolum ar-
tificii laudi nihil obfuerint , verum etiamfuo erga iUas amore , veram vivamquc
voluptatem operi addiderint. lulianus imp. epift. 34.

§. ^. Non meretur erg6 reprehenfionem, quifquis erogandae per ho-
nefta pecuniae cupiens , licitis atque innoxiis voluptatibus eara impende-
repotius habet,quam patrimonium fiium damnofa alea populari, & avi-
tas opes per gulam ventremque tranfinittere. Virgil. Ecloga 1 1 , — ^m-
hitfita quemque voluptas. quamobrera etiam in manifefto verfantur errore,
qui alienos mores ad fuos referunt , aftjue ea quae ipfis -leviora funt pari
modo apud csteros cffe arbitrantur. Demus igitur alienii obleBationibu^ ve^
niam , m nofins impetremus. Plin. lunior ix, 17. Graviter quoque Seneca
de Tranq. animi , cap. 9. Quid habes cur minus ignofcas nomen marmore atque
ebore captanti, quam opera conquirenti aut ignotorum autorum,aut improbatorum,(^
inter tot miUia librorftm efcitanti, cui voluminumfHorumfrontes maxime placent ti-

tuliquff

LIBER PRIMVS. 47

tuUqtte? Marcellus fane,vi(9:is Syracufis, primus omnium Vrbem imbuit
GrsEcarum venuftatum intelligentia; idque ipfumjaliis eum vellicantibus,
fedul6 triumphabat. vide Plutarchum in ejus vita. Caeteriira magnos for-
te viros,quibus ad id opes non defunt,animus ctiara fuperett,facile feras
duplici facultatum ac temporis impendio honeftiflimis voluptatibus in-
dulgentes : culpes tamen mediocris conditionis homines deliciis hifce va-
cantes -, tanquam qui fuae fbrtis pariam memores , nimio facultatum fiia-
rum ac boni pariter otii difpendio nihil profutura confedentur. At tu ,
quifquis tandem es , cui tantiim ^ re tua otii eft , aliena ut cures , toto ,
quod ajunt , ccelo erras. neque enim inutilem rede dixeris contempla-
tionem , quas judicio noftro veram pulchritudinera , maximum fane re-
rum creatarum bonum, infcribit ; quae anirnorum nubila , difcufla omni
mceftitia , ferenat ; quae multiplicem ac plane rairabilem fui ufum hu-
mano generi praeftat ; quae per imagines rerum geftarura mentibus T\Qf
ftris ftudium virtutis atque innocentiae araorem inftillat; quae denique, ut
& hoc adjiciam , potentiffimis amoris atque irae afFedibus fraenum inji-
cit. Propertius certe lib. 1 1 r , EIeg.20, contemplationis hujus beneficio
Araoris aeftura ac furori firailem impetum reprimi poffe teftatur. difcas
etiara exPlutarcho quam parata femper fit fincerae reconciliationis gra-
tia in candidis elegantiffimorum hominum pedoribus ; aureo faeculo , fi
penitus infpexcris,dignos dicas ; quotufquifque enim eorum eft,quorum
animos humaniffimae oble<9:ationis dulcedo femel intravit, qui amoribus
ferviat,honores appetat : invident nemini, neminem defpiciunt ; pinaco-
thecas tantijm iraaginantur &c bene inftrudas porticus : haec fumraa cu-
rarum , fumma votorum : molleraque inpofterura & pinguem , hoc eft ,"
innoxiam beatamque deftinant vitam . unde etiam ufu venire foletjUt fta-
tira bona fide redeant in gratiam cum iis quibus fubirafcuntur , omnem-
quefcabitudinemanimofinccicatrice deleant , praefertim fieosab ifta
voluptate, qua ipfi capiuntur , minirae abhorrere deprehendant. non la-
tuit hoc Polemonem , de quo Plut. t^ a.opyitffiu; agit , UcXijumy XoicTopoujtj-
"roi euiTov uv^ciTra ^/AoA/^« it) 'Z^ (T<ppetylJ)et TrsXuJtXti voQvtZrog , dTTifte^vot'^ pSlfj
ntfivj r (T^payiJim J%-m fnsf>ocer)(i r vouju,K) Kocli/Lta.v^^a.viv ' ««Q^eie ciw 0 a.v!^6d7to(;,
M« 8Tft)? ^ftrTTivj ci noA£/<t«i', «AA' Ctt' auiyaiz ^iu^^ nroXv cet ^i)Oior (pctv£iT<i{. Po-
lemo malediUis incejjhtis a qmdam homine lapidHm pYetioforum (tudiojo, (£ c/m vi-
tio conqHirendi figilla magno empta laboraret , nihil reffondit,pdftgillorHm uni ani-
mu advertitjdque perfpexit. Qho faUo deleBatPts il/e,nonfcJnqHit Folemo,fed ex-
pofitum luci contemplare : longe enim pulchriHs tibi videbitnr. Arbiter Satyricp ,
JncHltii afperiJqHe rcgionibpts diutius nives hcerent : aji ubi ea aratro domefa^a tei/us
nitet 3 dtimloqHerii y levis prmna diUhitHr, Simtiter inpe^oribtts ira confidit :

feras

48 DE PICTVRA VETERVM

feYOS ^titdem ntentes ohftdet , erttdita^ pralabitur. memorabilis eft Virgilii lo^
cus lib, I y£neid.

Hocfrimiim in luco nova res ohlata, timorem

Leniit : hic primum <t/£neas fperare /alHtem

jinfits^ ^ ajjittin melins conjidere rebm,

JSfamcjHe ftib ingenti luflrat dum fmgtilatemploy

Reginam opperiens j dum quie forttina ft urhi ,

jirtifcHmquemanm inter le^operumqHe lahorem

AiiratHr ; videt lliaca^ ex ordine pHgna.s

BellaqHejamfama totnm vnlgata per orhem :

jitridm, TriamHmqne, & fxvnm amhobiis Achillem,

Confitit, & lachrymans, QHisjam locm, inquit, Achate

Qh£ regio in terris noflri non plena laboris ?

En Priamtu :fHnt hic etiamfHa pramia landi ,

Sunt lachrymcc rerum , ^ memem mortalia tangunt.

Solve mettis ; feret hxc aliqmm tibt famafalutem,

Sic ait i atque animHrn piilttra pafcit inani ,

Multagemens, largoqne hHme^iatflumine VHltum.
ad quem locum Servius. Omnis ty^nea foUicitudo de mmhus Afrofum erat ;
quam nunc piSlura contemplatione deponit. Qtti enim depingunt hella , G? virtutem
diligunt, & miferatione tanguntur. Fieri tamen poteft advenas Tyrios,Perfa-
rum confuetudinem {ecutos , haec potiffimum delineafiTe. etenim apud
Perfas , tefte Ammiano Marcellino libro xxiv , non pingitur vel fingitur
aliudy prater varioi c<edes & belia.

§. lo. Quiiquis igitur & animo & ingenio magnus humaniffimarum
artium elegantias praecipue in deliciis atque in deledamentis habebit,fa-
mx fecurus & ad invidiam ufquefelix , feftivis hifce contemplationibus
mentem expleat. meminerit modo incredibili huic voluptati tempera-
mentum hoc indicere,ne forte imprudens artium harum dignitatem pro-
prias dignitatis jadura tueri ftudeat. Adriano certe Imp. cucurbitarum
piAuram , qua fibi Imperator hic fupra modum placebat, a(pero fatis jo-
co exprobravitApollodorus architedus. videXiphilinum. Antiochus
quoque Epiphancs, Polybio tefte , nonnunquam fe e confpe(3:u omnium
cum duobus tribufve famulis abripiens,&; ab aula^ ftrepitu, omiftis excu-
biis & fortunas fuae mole,quam longiflime fecedens, ive^a-m^ judxn^a /nijoo?
To7g apyvpoHOTreiotg :(gui p^vi^^oeiotg IvpiiaiXoycov (^ (piXolf^vm fSfOi t»? rofiuluq ifjj^
T«? oAAk? Ti^viTai;. inveniebatur maxime cum argenti fculptorihus & auri fnfo-
ribus in ipforum ojficinis copiofe verha funditans , (^ de artis fHhtilitate dtffutans
cumcoelatorihm^ aitisopificibtis. vide Athenasum lib. v Deipnofoph. Se-

quatur

LIBER PRIMVS. 4,

qaatur ergb elegantiarum amator fanum graviflimi fcriptoris confi-
lium , Mfc lu^f otKoXti^ei Tw &(W/!A,ony<if to ^cv^^h , opyw» 'Ojoof ro 'ntpa.^aji • ttoX-'
XoLKK J^ <t rivctvlloVi ^cttf)om<; tw sp^w , t tf^ifjnvpy^ na^^ppov^fjS/j ' m 'if^ 'r^/uv-
pwv )c^ T aA«p5/wVj thtok; fjSfJ i\<HfJbi^(t , ra^ eTg ^ct^et^ ^ ;at/pe-\[,^'J «f«?iet;'3'ep»c «j-is-
fjLi^ct x^ ^etvctjufii?^ « c/^ (wrvpytct Ty) TcfTTeivuv 3 4 ei^ tol y.ttXa ftct^ujuictg fzciflupct
^ oc 'foTg ap^ig-oi^ Trovov 'Trapt^i^ Kct& etuTtlg, if^ vcTei^ iv(pvii? vio^ a rov cv n/wji
^ict(;ct(jSjijog Atct 5 ^e^ ^eiJicti i^m^vfXTAQvi m rtuj Hpav riuu cv Apyet^ YloXmXei-
To? , aeT Av<iH.pim , « ^PiXriftiav , >» Ap^^lXo^og , «^«? «toTwc to?? 'noiiiftcttnv. « ^'
«patj^xawbi' « ripTrei ro tpyoy m X'^^^^» di^iov cajnc/^iii; etvctf t ^pyeL<;ftivov. ISlon con-'
tifjuo qni admiYotur fatium aliquod , incitatur ad id efficiendum ; imofefe contra ,
quos opHs deleElavit , hi contemnunt opificem. Quod in unguentii ufu venit ^ pur-
pura : hac nobisgratafunt , tinEiores , & unguentarios ferviles ^ foxdidos ducimm,
Qut vero viles perfe artes ohit , hicf(<e ad honeflajiudiaficordi.-e induslriam infu*
tilihpu rehm profert contra femetipfiim teftem, Neefueftne qui Fifefpe^avit /ovem,
Thidia^ ejfejuvenis in^niofus cupivit uUus : neque qui lunonem Argis , Foiycletui :
neque Anacreon , aut Fhilemon , aut Archilochus , harum qui dtMus eHpoemati-
bus, Neque enim , fi opm ut venuftum ohleBet , ftatim pifficiendm fuerit au^or.
Atque hunc in modum Plutarchus initio Periciis. Cui confentitBoethius
^uficeslib. ijCap. 34. Omnisars , omnifque etiam difciplina honorahiliorem
ftaturaliter hahet rationem , quam artificium quodmanu atque opere artificis exerce-
tur. multo enim efi majm atque altim fcire quid quifque faciat , quam ipfum illud
efiicere quodfciat. etenimarttficiwn corporale, quafi ferviens famulatur 5 ratio verot
quafidomina imperat.

Hadenus attigimus quafi cunabula quaedam atque elementa artis 5 re-
StSLt ut procurfum ejus porro patefaciamus.

FINIS LIBRI PRIML

D £

DE PICTVRA VETERVM
L I B E R S E C V N D V S.

Argumentum Libri Secundi.

StHdiam cunEla imitmdi homi^ibns a Mtura inditHm , ut Fhantajia adaSiumper-
ducit atque excolit , ita multoe ali<e caufe augent ac promovent. Frincipalioribut
tamen quce quondam artes hajce provexermt caujis , pie pramittimu^ omnis boni
fomitem acfontem Deum: cujus immenfam bonitatem protinus excipit fedula Fa-
rentum benevolentia, tum demum de carifjimis pignoribns pcura , quum naBa e(i
Fr<£ceptorem,cui tuto omnes fpes fuas ac vota committat. Froximus itaque a Fa-
rentibns ejl Fr<xceptor,cuJHsfideli opera ad omnia foecundijfmoe artis arcana ad-
vtij[tis adolefcens , acjam indujiria fia y^HBhs , fiforte a re^is moderatoris Jui
paceptvs ad Jequiora deelinarc parabat , fiatim commonefaciebat eum officii fui
AietHs legum in corruptores artium latarum :fm autem re^lo ingenio pr^editHS a
primae infiitutionis integritate defcijcere nefas habebat , nihil eum aque atque
ty£mulatio (3 femper melior aliquis incitabat : quumque priores in prodigiofa
plane Simplicitate artis operibns Juis commendationem ex vi potius artis , quam
exquifitis colorum pigmentis,Jbliti ejfent captare , ipfe quoque in hoc xmulae artts
certamine Simplicitatis hujpu potijfimam Jemper habebat rationem. Fertentabai
interim animum ejui mira quadam Dulcedo artis inaffe^ata amulatione unice
gaudentps , & robur quafi coUigenti^ ex Multiplici acpaffim obvio harum artium
uju ; nec non ex Honere^ quem omnis ordinis homines dignijjimis artibus habent :
adblandiente mox olim Jperata glorice Juccejfu , Utns ac fidens animi , Audacia
promptiore ad magna accingebatur ; non dimtjfa tamen Cura tantis artibns debi-
ta y accedente proefirtim Candore animi, non artifices modo, verum etiam idiotas
quandoq'^e in partem huJHS curne , laudabili prorJUs ingenuitate , advocantis :
quemadmodum denique ardorem amulationis^ glorice cupiditatem, ^ plerajque a-
lioi hic affignatas caufas,Fubltca temporumfelicitas maximejuvabatfic eas Fri"
vataartificumfortuna, nejcioqua rationeocculta^ ad fnem perducebat,

C A P V T I.

Eiis Opt. Max. & Natura, quafi quaedam lex Dei, prae-
cipuum incrementum artibus omnia imitantibusadje-
cifTe videntur. Certe^fi quis Sophifiarum more loqui velit, in-
quit Philoftratus in procemio Iconum , Deorum efi inven-
tum Fi^ura^ cum obfpecies quibns diverf<e tempeflates anni pra-
ta pingunt , tum ob ea qua in c(xIq apparent* Acutos nimirum

homines

DE PICT. VET. LIB. SECVNDVS. ^

homines &acri copiofbque ingenio praeditos dicas , qui tantum nego-
tium tara paucis verbis confedum reddunt. Prata fcilicet floribus ver-
nantia,& coelum variis aftrorumnubiumque formis confpicuum fatis ex-
plorata ratio erit ad id quod volunt ftatim confirmandum : cum certum
lit aftris, humani ingeniifbllertia, formas animatarum inanimatarumque
rerum ajifcriptas ; incertam' quoque nubium imaginem cuilibet rei,quara
vagus & errori oculorum indulgens animus concipit,adfimilari. Philoftr.
de vita Apollonii lib. 1 1, cap. lo * . prata adhasc floribus diftinda fpe- * in^fridcer.
^antium mentes mire quidem afficere , non tamen ullam ad nobiliflimas mr^HHfZnil'
artes viam praefternere. Palladium etiam , ancilia, & quotquot unquam ''^.f^^^jt''"''
ftatuas coelo delapfas credula antiquitas celebrat , non fatis probum funt tljmmanul^ux.
argumentum referendi artes hafce ad Deos. vani eft , narrare talia : ftul- fi7«^*?rm«I
ti , credere. potentiffimis prsefertim regibus tali impoftura , ut miferis d<xrumt]ue bei.
mortalibus fallaxmiraculum praepararent , unice gaudentibus. Ephefio- rrfen^tiajlfa.

rem aemetum

rum fane urbsjquae fe odiofe fatis jad:at nedzopov -t* /uiydxnc diu^ ApTijutJ\>Cy
(t T A/owela? , <editmm ejfe magna deae Tiimde (^ d love delapJiJiMHlachri , Adt. Diod.sicuim iib.
XIX, 3 5" , decepta fuit Alexandrino fimulachro. Rex etenim Ptolemaeus yj'p/!i'^J,''Jf\
ftatuariis nobilioribus ad conficiendam Dianae ftatuam convocatis, artifi- h>ji. ub, vi i,
ces omnes, opere jara perfedo, magnifico regiarum epularum paratu ex- '"^'^'
cepit : quumque locum coenae deftinatum fraude clandeftina alte fiiflfo-
diflet, evadere non potuerunt,quin univerfi fatalibus epulis intcnti, ruin^
terrae abforberentur. atque ita , veris nobiliflimaB ftatuae autoribus c me-
dio fubl tis, pronum Regi fuit eau-^^quibulvis, ut coelo demiflam, obtru-
dere. videSuidam in A/o^jrile?. vel potius Ifidorum Pelufiotam lib. iv ,
epift. 207. nam ex eo Suidas haec mutuatus eft.
" §. 2. Quae cum ita fint , fatiiis efl^e videtur recurrere ad primos homi-
nes^ 'Bromethei moUi lutoformatos : proutDemocrito Abderitce ex aqua UmoqHepri'
nrnm vifnm eft homines procreatos t . neque enim alium intelligit Promethea, t cenfirinui de
quifquis fanam poflidet mentem , praeter illam divinae providentiae vim , '^""^'^''<"^M'
cui uni primordia fiia mortales debent , Genef. 11,7. quod magis etiam
liquet,cum Palladem, Sapientiae praefidem, Prometheo homines fingenti
ex praefcripto lovis opem tuliflfe fingunt t . quemadmodura & cbm Cu- tvidiBymoiog,
rara ex luto cretofo horaines finxiflfe narrant. vide Hyginura fabula 220. wJf"""
Dehac hominis figulatione videTertuUianumdeRefurr. carnis. Ladant.
Divin. inftitut. 1 1 , 1 1 . Fulgentium lib. 1 1 Mytholog. Greg. NyfTenum
de hominis opificio , cap, 22. unde eidem quoque orat. i de Beatitudi-
nibus homo nuncupatur ymo? avcf^eAci?, Sc rede Minucius Felix Odavio ,
ipje homo,fi reBe exi^imes , Dei fmulachrum eft. Vxorem Loth refpicientem
convertit Dominus in ftatuam falis, Genef. xix,2^, jmvnjuovtvtli -^ j^wjauk

G 2 A«T-,

,1 DE PICTVRA VETERVM

A«T, recordemim Hxoris L«i/^/,inquit Salvator nofter, Luc.xvi 1,32. Vt ita-
que ex praecepto Chrifti memoriam uxoris Lot non temere demittere-
mus, verfa eft in materiam,ut videtur,durabilem. Plinius certe nat. hift.
xxxi,? , meminit falis qui lapicidinarum modo vix etiam ferrocaedi
queat. mirum prorfus eft quod de hac ftatul refert Aur, Prudentius Ha-
martigenia : — - filidata metallo

Dirigmtfragili, faxumque liquabile faEia

Stat ntHlier, ficnt fleterat prim omniafervans

Caute figiUati longum falis ejfigiata

Et decfts, (^ cultum^frontemque, oculofque, comame^ue ^

Etflexam in tergumfaciem^faulumque relata

J\denta retro, antiquis monumenta rigentia noxne.

Liquitur illa quidem falfis ftdoribHi uda ,

Sed nuUa exfluido plena diffendia formce

Sentitdeliquio, quantHmqne armenta faporum

jittenuant faxum^ tantum lambentibus humor

Sufficit, attritamque cutem per damna reformat,
Huc etiam refer typum illius arcaE,quam Noachus e» praefcripto Domini
architedatus eft, Genef. ^1,14. typum adhaec tabernaculi ocuHs Mofis ^
Domino coram exhibitum, Exod.xxv, verf. ult. Serpentem aeneumDo-
minijufTu aMofe conflatum, Numer.xxi,8. Formam tempHHierofoly-
mitani , quam rexDavid filioSalomoni ex pr^fcripto Dei tradidic,
1 Chron. XXVIII, 19.

Ezechiel propheta , qub urbi Hierofolymitanae non foliim verbis , ve-
riim etiam viva quadam imagine ob oculos poneret omnes impenden-
tium calamitatum gradus , mandatum divinitus accepit, ut urbis obfidio-
nem in tegula depingeret. vide Ezech. iv, i. prascipue tamen hiclunt
memorandi Bezaleel & Aholiab, de quibus ipfe Dominus Exod.xxxi , &
XXXV Mofen alloquitur , teftaturque {e eos nominatim evocafTc ad ex-
ftruendum tabernaculum fcederis , neque folum animos eorum Spiritu
Dei impleviffe, ut ipfi poffent in omni opere fcite operari , verum etiam
hanc fuam fcientiam in alios docendo transfundere. neque eft quod hic
practereamus liui a.^eipo7r6iti^v tn.ova. r y.v&ni (t ^t^iijum J»(yi Xga^^ ,Jine ma'
nHfaBumfimulachrum domini & Dei noflri lefu Chrifti,dc qui fic habe : Auga-
rus Edeffse regulus gravi atque inexplicabili implicitus morbo , fama at-
que auditione nonnihil de divinis Salvatoris noftri miraculis accepit. in
animum itaque induxit eura amice ad fe per litteras evocare j deligens
ad hoc minifterium Ananiam quendam e curforibus fuis, pingendi mini-
me rudem 5 quo , fi ipfum forte Chriftum adducere nequiffet , imaginem

^lteaii

L I B E R S E C V N D V S. 53

/altem ejus ad vivum dercriptam repor^rct. Ananias tradita jam epifto-
la, oculis in Chriftum defixis totius corporis acvultuslineamenta in ani-
mum tranfferre parans , importunitate multitudinls undique circumfnfse
impedituSjContulit fe in faxum aliquod eminentius,ut ibi extra impulfum
inquietae multitudinis defiderati domino fuo vultus diicretam iimilitudi-
nem enotaret. fed fruftra femper fuit , & ad inchoata femel lineamenta
rainime refpondebant reliqua,Salvatore noftro fubinde vultum fuum im-
mutante * . Tandem tamen eum voti compotem fecit Chriftus aqua ad * "f""» -«/"•»
abluendam faciem poftulata , &quadruplici linteoaddetergendamfa- ^/^J^JoSw.
ciem fumpto t , expreflam in linteo divini vultus imaginem Ananise cur-^^'^' ^^'' ':}^*
fbri cum iuis ad Augarum litteris tradidit. de iide tanti miraculi con^vlt umhH^TJrf,^
Ccdrenum & casteros Ecelefiafticae hiftoriae fcriptores. Quamobrem. , ^^^ZLlf''
cum Spiritus Domini dignatus (it nobis frequentia hasc Plaftices atque '"p^^^erfp».
Pidurae exempla fuppeditare, merit6 quoque excellentiilimarum artium '•£'!,ltf"JII
harum autorem Deum opt. max. cijm Theodoreto ftatuimus^ quam vide '^» ^A^x-fw.j ,
Serm. iv de Providentia. neque male Seneca de Beneficiis lib. iv , °emfaadi"u«
cap. 6 , If}fita fknt mbii omnium miuinQmma , mapfteratiiex occulto Detu pro- i^"""^.^:
tMcit mgenia, quod iplum pieniu^j.aiiqu^nto expreflit lulianuslmp. orat. 'Vv ri i^^i

VII , wWsp opv<-&e5 i'7rS<St,, ii^ veiv Ix^^iid "H '^^ eAet^o/ ^etr i7r£i<S% in^pvKaffj, isdty "Isl'^^^'^^'^

? <ftJhyblwAi 'r»f>o<refiov^ • x(^p eTjjo-» Ti'5 ,xa.v xa8«p^)i, ''^«pa^ OyU&)? ^p«^ TiiroK; "'^'^''^' ^v Auyi-

Te/? fxoeAOi^ , 'Bsfoc, a. mjwotdiv cwroig 7ri(puko<n Tcwli ret (u>u, aru? ot/uoj £ to t olv- tergendo ex-

J^UTTcov 'Sjjoi 506 aXXort -T^.-^VJt^ «X°*'' *i ^h^^ ^ 'Qn<^y\f/.lijij ueojip iyKaBapfui- P''^'^!' ^"-' 'P'
^ f > / < ^ fv ' '/^ ^ cl' \o^~'x " fius imaeinem

vluu , 0 </V) (C Myatnv 0* ffoipo* (Puuafj.tv ^ bin ro fjtav^avetv rt , x^^tiletv , e TioKufSfa- & fic defide-

yfxivluu,^^ 'Bffk otKeio^^v lcwn^ '^/^ fpyav ifiTn^ • ^ ora, ^ J:/|M^m? deo? raxiooi ""fii,« E,'^

f Awfft Ttf Jksfia, 4) "^ Auiat-fiiv «5 cvifetav riyaytv, TtjTw TTUfit^iv «udt/5 <^s-»^». /"^xif^r d^ot*»-

Qttemadmodtim aves volare,(^ natarepi/ces^cervi vere cHrrere.,natHra haknt,ut di- ^""^'
fcere non habeant necejfe : etiamji qmf^iam inclfifirit ^ coerctterit, mHmqHodque ni-
hilomintu partihm hifce uti tentat,ad cjHafciuntfi natu efe heecanimaUa : ita & ar-
hitror quod humanHm genpcs , non aliud ratione anim^ hahens , ^uam rationem &
fiientiam velut inclufam ( quam dicunt fafientes ejfe facultatem ad difcendum ali-
t^uid, ^ inquirendHmy & circa multa negotia verfandum ) ad optnftbi maxime pro»
frium convertitur, Et cui benevolta deia citofolvit vincula,^ facultatem in <dlum
reduxit, huic continuo adeji fcientia. Epicharmus de Republic^ :

E5-/J' avSft^TTO) XayiCftJOZi f 5"' ^ •3'«05 ?^oyou
** 0 Xoyo(; avJ^tiTra TTi^uxt 'i^ ^/ov Kj raz ifopa^ •'

0 cTe yt Tflt? rtxvoK aTtaat axwf^if) Seto^ Xoyo^ ,

cK<ficf)if)iav a.iiv ea)T«?, 0, rt Troieiv c/V/ vufxiptpov •

« ^ avSftiiTroz rvyyai) lu^ ., 0 eTg 0to? raxj^v (pipeim

a of^ 7<t t' dv^coTm ^^oyoi TTt^vK "^piv t -5«» Ao'j'«»

G j £/?

U DE PICTVRA VETERVM

• ■j?.. rs iiiEji t bamoKa ratio ; hanc praeter efi & divina altera. i
- iff n tii nzgatio humamarca vitam & vt^um femet occnpat,

At divina ratio efl artts opifex (^ comes ommbns ,

Edocens ipfos qnid ufni maxime faSlofiet.

Otfippe homo mn reperit artem, fed dat hanc amor Deui,

Jpja^m iUahfimanaYationataefi ratione exDei»
- '^.3. Interea tamen ne Natura quidem , omnis bonae malaeque rei fce-
cunda artifeXjOtiofa hic fuit ; fed jus praepotentis regni ufque adeo licen-
ter exercuit , ut fcires rede ab ea plurimum licentiae vindicari , penes
qaam innnitus cunda gignendi iabor confiftit. quamquam , qnid aliudefi
Natura, cjukm Deus & atvma ratio, toti mundo partihufjue ejtis injerta ? Seneca
deBenef.iv,7, &Nat. quasft. 11,45'. Inter praecipua vero efficacis Na-
turje miracula non conabor hicverbis affequi , inejfabilem florum maximh
fubtilitatem ; c^uando nuUi potefi facilius effe locjui , ejuam rerum natura pingere :
tafcivienti prajertim,& in magno gaudiofertilitatii tam varie ludenti. Plin.xxi , r .
fuperfedebo quoque commemorare pavones , aut ti^ium pantherarumtjue
'maauloi, (^ tot animahum pi^uras * . -talia enim quamvis oble(ftent fpcifla-
torem , artificem taraen minime inftruiint. nifi forte cuiquam pavonum
hic videatur injicienda mentio. » yS ^cta-y.atviitn tCu/ liw^ivKoff/uietv ^coy^a.'-
®«; <fiJ^a.cKov\ti;, non invident ornatum fuum quibus exemplo funt piSloribus. ut lo-
quiturTheophyl. Simocatus,epift. 51. Tavoplumaveflii,^ quidemdeca"
tactitis , imo omni conchylio depreffior ejua col/afloteht , & omni patagio inauratidt
^ua triTgafulgent, & omni fyrmate folutior <]t/a caudcejacent , multicolor & difiolor
& verftcolor, nune^uam ipfa, fmperalia, etffemper tpfa quando alia^ totiens deniquc
vnttanda quotiens movenda. Tertull. de Pallio. reli<flis itaque id genus re-
liquis , referenda potiiis videtur gemmarum pi^ura tam muUiplex , lapidum
tam difcolores macula t : interque omnes iftas regia famie gemmae Fyrrhi
iUitu , qui adverfus Romanos beUumgefJit, namque habuijfe tradttur achate» , in
qua novem Mufe Gf ApoUo citharam tenensfpe^arentur, non arte,/ed/ponte natu^
r<e ita difurrentibus maculis , ut Aiufts quoque ftngulps fua redderentur infignia,
Plin.xxxvi I, I. Solinus cap. 12. toti m ^uW ''^X;;^*'?» ^'■^"*'' >^ctv^»y^&^!^-
^vi Ttuu Tix^luj. tnnc natura fuccejfu efifelix , <juando iatentem continet G? tegit ar^
tem. Dionyf. Longinus i^ 64«^. §. ip. Fortuitas gemraarum lapidum-
que maculas ab arte non abludentes , ut & reliqua Naturae in fimili gene-
relafcivientismiracula , Gamahe peculiari nomine appellant raritatum
curiofi. de quibus confule Gafarellum cap.v Curiofitatum inauditarum.
Quod fi quis tamen in his rara ifta opificis Naturae miracula forte for-
tuna inter tam multiplices ejus conatus exftitifife dicat ; non tamen,puto,
negavcrit eam in corporibus humanis confulto quandoque vim fuam ex-

feruifle.

L I B E R S E C- V N D V S. ?s

/eruiflTe. neque enim fortuitum fuit, quod Seleucum regem, reliquofque
ab eo Seleucidas imago ancora3,femor,i eorum inr)ata,nobilitavit. qu^ de
re vide Appianum in Syriacis , abbreviatorem Trogi lib. xv. Aufonium
in Claris urbibus. to?? cv &^Cui; XTrafcTc ^hz Xiyo/u.iyors :&nfJ.eto^ ^«Vs3) ^'^
T "3^«?, ^oy^v TK, ol/utti, '6^ T ffcofxoL^^; • h; t/$ <f^ thto ro m/ueiov /uk i^xp-h. « fAj«ci'
'^lTrctflmj^Pdj. j4pHd Thebtwos illvi, ejui appeUantur Spam^Jigmm qmddarhdi-
citur effegenerii , Unceam (opimr) quandam tn corpore. , ^ quifqHi^ idftgni'nmh^-*j
beat , nonvidetnr ex Spartis ejfe. Dio Chryfbft. orat. iv deRegno:, Xo^ji
Xiyi^ n^ tCuj BoieoJtctv ro7g ^.TrapHOtt; cvlwTTu^dlwitj rt?%t i? rz}ii(ni(; XjJ^i-\dfjt.i.vi)<^
«toT«? jS«A8,(^ ro ovliv^iv 'f)ri ttoXu cfixtyublcZttf Taro TaT -3^« vv/uCo?^ov. Hafla dici^
tur Spartli.qui cirat Bceotiam degunt,ejfe imprejfa a procreante & nutrieme ipfos gk-r-i
ba^ibit^uegeneri illi din.remanere indiciu. lulianuslmp. orat.ii,qua? eftdejrie-j
bus geftis Conftantii Imp. iTrufiurcti; « Xoy^^ yva^^et •■ a)fjLO(; rv£ lUKomJh^*'
Xoyot r fjtiyetv Qtfxtg-iov. Spartos hajia indicat , humerm Fekpidas ',Jermones mM
gnum Themillium. Greg. Nazianz. in epiftola ad Xhemiftium. Plutar-
chus o^ '^•^jzin T ^eta ^pai.<P. rifjL, a.Kf>oxop<^ovtg )i^ /UtAac-yMaS (^'^ciyM TTctlipuv
cv TTcttaiv aL(pctvi^iv\i^ , aviKV-^ctv v^tpov cv i^uvoTg (t ^vyctrfi^li ' :(^.yvyYi t« EA—
XlwU ri)tvQ /3pe(po$ fiiXetv , «^ neAvofjLivn ft.oix^aL(; , i^tivivptv ojuTiw Ai^ioTf^Oi ifQy^
^ictv rtlaprlifj. '^<fi Uv^mo? r NKnCiu; TraicTuiv , og trayxogri^viiKtiiMyofjLi-.
va ro7; l7rap\o7; ^o<Tmetv, i^avnvtyKt Xoy^nt; rvTrov a/ r^ ff(afxct\i 9 ffj^p^ovm ro(7^-
rm ava^^vfiK; Kj <i.vaef^v(rii(,uaajtp ok iSy^aj «^ «nyjo? to «3^0? ofjLotorn^;. f^erructe^ni^e^
vi , lentes parentum in filiis non vifi alicjuando in nepotibus apparmrunt. Qu^diam
mulier Graca^cum nigrum peperijfet infantulun^^aduUerii poJiulata,invenit Jetjtiar-
to gradu progeniei ab zy£thiope procreatum. Ac Fjthonis Ntfib€nfts,<jui nuper cdm-^
ntumvit vitam cum morte , di^mgenw a Spartis ducere ,Jiliorum quidimhafl<^ fi.^
guram in corporefuo in lucem extulit : fimihtptdine gemris tam multis poji atatibm ,
tamquam e profundo, emergente. Neque his contenta Natura , Plaftices quo>?
que non obfcura fpecimina edidit ; non modo quod mbntibus quibuf-
dam & promontoriis a 'diverliflimarum \rerum imaginibus nomen fa-
mamque quaefiverit. qua dt re vide Euftathium adverfumSp, Sci^7
Dionyfii rv fi^nyitli'. fed quod e divite finu quandoque perduxerit con-
fiimmatiffimse ac ftupendae prorfus ^-tis opera Carneades apud Cicero-
nem lib. i de Divinat. narrat in Chiorum lapicidinis , faxo difciffo , Pa-
nifci caput exftitifle. Sic in Pariorum marraore mirabile proditur, gleba
lapidis vinius cuneis dividentium Ibluta, imaginem Sileni intus exftitifTe.
Plin. xxxvi, 5*. de lapidibus dracontiis «tw§>Au(po/? vide Tzetzem Chi-
liad viijhift. 144. & Chiliad vi 1 1 , hift. 213.

ftf DE PICTVRAVETERVM

•^h >.;jp , C A P V T II.

PAf entum feria cura , vel potius anxia follicitudo , de red^ liberorum
fuorum educatione : idque ex lententia Cratetis,qui {aepiflime dicere
folebat, conlcendendum effe editiorem, fi fieri pofTet, urbis locum, & ex

eo auribus oranium occinendum , « mi^tdTtoi , ttqi (pi^i^% , ti ttvic.^ixa.tm

<ppov]t^jTz ; qHotendttis homines qui rei factmd<e omne impenditls Jiudtum ? filiU
quihm opes vesira-s relinqaetis cnram perparvam. Plut. de Educat. liberorum.
unde etiaraDiogenes , videns Megarenfes majorem pecorum fuorum
quamliberorura curamgerere , dixit , fe malle Megarenfis hominis arie-
tem eflfe , quam filium. i£iianUs var. liifl. xii, ^6. & Laert. lib. vi , iii
Diogene. Plut. <r^ii> iXeTrx^U^. a graviffimo hoc Megarenlium errore
cultiores Graci quam longiflime aberant. n^m Gr^corum pleriqtte , te&Q
Ariflotele lib. viit Polit. cap. 3 Jiberos fros pingendi artem docebant , ut ne
in vafffFum ^ fupelle^iUs emptione (3 venditione deppi pojfent ; fiu potifis , qnod in
pHlchritudiHe corporum cogmfcenda foUeitiares redderentitr. Varro , Cato , vel De.
liberrs educandis apud Nonium Marcellum inPlumarium , EtenimnuM
qH<e nondidicit pingere, poteji bene jfidicare qttidfit bene piSium a plumario, aut tex"
tcre, in ptihinaribpts plagis . non efl ergo quod quis arbitretur, fblos Graecos
hanc in educandis liberis viam inflitifle , cum ex hocVarronis loco li-
queat , Romanorum quoque antiquioribus hanc iiberorum fiiorum infli-
tutionem nequaquam difplicuiffe. Paulus certe >Emilius ('at quantus ille
vir ! ) liberis fuis non Sophiflas modo & rhetores , fed fculptores etiam

* fiut. in?auio atque pidores magiflros addidit * . praecipue tamen id curarunt Graeci.

i.^mi/it. etenim tefle Plinio xxxv nat. hift. cap. 10 , Famphili aiitoritate effeBnm efi ,
Sicyone primum, deinde in tota Gracia , m pueri ingenui ante omnia diagraphicen ,
hoc eji , pi5iuram in buxo docerentttr , reeipereturque ars ea in primum gradum libe-
ralium. Semper quidem honos eifuit,ut ingenui eam exercerent ; mox , ut honejii ;
perpetw) interdi[lo, nefervitia docerentur. Ideo neque in hac, neque in Toreutice,ul'
lins qui fervierit operacelebratur. quibus Plinii verbis non erit alienum adji-
cere falubre Galeni confilium in Exhort. ad perdifcendas artes. Ti^vU»
acnmov '^ Sfg. TTctvlog th ^/« '©%fcyugj'8(5e''* ctAAa <fiT]ii; ttV»? t!)u(popeii T»e ^u-
rtti cv H- Ti^vui; • 'ivictf fjS^ ^ ojutuv Xoyi}(^ t eiai )(^ cifxvdl ' jrmi <P

fVKOL^(PpOVH^t j >^ Sf^ '^ T8 (SUfXCt^i 'TTOVtdV , «$ tf^ /SetPfiUiffVf Tg ){JJ^ x^'

fa>vttKitKoi4 hvofJict^Hcnv • afx&ivov av «'« th TjyoTepy 'jSjw»? "n" Tep^^^vwf fxtTt^-
;t««3wf T/v« • To yctp Tot chvTttov «^o? euiTwv , "^pttXeiTreiv eicobi ynpoav-
Tti.i; t«5 n^vhiti • «01 er*' wc Ta 'sycTlp» •j^Jb^ , ictT^iKM Tt , ii^ pn^eiKH , ^

fxvaiKii ,

LIBER SECVNDVS. ?7

fxnm^i yteofxiTfU re, <t ae<'&At»7'x«, ^i^ XoyK^ix.», x^ aqsovc/uU, (t. '^^ot/u/uctliKti ,
jl^ vojuuri, tsfO(Q-£i<; cT' « ^bA« rcw^ig 7rXa.g-iK.lu) re , ^ -^ctptKlu) * « >5' ;t, el^
n^yetocdv cvipyvnv, *AX' »c '^^tJ^^ viaviKu; <Peircti ro ipyov avrtiv.. ars aliqua fer^
difcenda ejiper ornnem vitam fermanfura. Torro cum prima divifiene in geminHm
difcrimen artesdtjirihuantur (qnadam enim ex his rattone conjiant,fHntqtie Uberales
& honeji<e : quadam contra contemptibiles, quod corporiilaboribus conjlent, quas fe-
dentariM ac manuarias vocant ) prdefiiterit ex prioregenere quampiam difcer^: nam
pojierius il/udgenus dejiituere folet feneBute gravatos artifices. Frioris autem gene"
risfunt Medicina , Rhetorica , Mufica , Geometria , ^ Arithmetica , DialeEiica ,
jiflrommia, Grammatica, ac legumprudentia. Adde hiift volesfingendi pingendi^
que artificium : quanquamenim haecmanHaria confiant opera, tamen earum exerci»
tatio non eget robore juvenili. Quum itaque ex inftitiito univerfae Graeciae
pueros ingenuos ante omnia harum artium rudimentis imbui folitos con-
ftet : minime qiioque mirum videbitur hasc Plinii verba ponderantibus ,
cur lib. XXXV, cap. j* , de Sicyone agens , dicat , diufuit tlla patria pi^ur£,
Straboquoque lib. viii Geogr. yuaA/g-a cv Koe<V'&« y^cvliitvuvi w^yid»
'^^a(piKti n , (^ 7r}\.a<^iKi\ , xa 'naG. « rotaxjrti cTiifj.ivpyia. maxime Corinthi Sicjone
adauBum efl pingendi fingendique & omne hujufmodi artificium. atque ob ean»
dem hanc caulam omnes in univerfum Graecos pingendi fingendique conditO"
w vocat Piinius in Prasfatione ardui operis. neque immerito 6"'/.^«^ ./?r-
Boribusfignificibu/que illufirii dicitur Sidanio Apollinari lib. vi,epift. 12«
Etenim pueri Graecorum aetateadhuc tenera primum artis liraen ingref^
fi , manifeftam ttatim qualifcunque indolis fpem prodebant ; atque ex ea.
Ipe , aut ad alias artes traducebantur , fi minus hac arte capi viderentur ,
aut in arte feliciter inchoata conftanter perfeverabant. quaeduoquan-
tum ad perfedionem artis contulerint momentum , nemo non peffpicit.
magnuin quidem efttradlareartemadquam natura2tuae fpontc propen-
deas , /uiyigov «; To Ka^^p^omj i(po(hov , n ipiXia r iiffayfj.a^oc, , maximum adrem
conficiendam adjnmentum amare id ipfumquod geratur. Synefius epift. 5:7.
majus tamen eft ab ineunte ftatim aetate eam perdifcere. Virg.j i Georg.*

, — adeo in tenerus confitefcere multum e(i.
J^es quidem mea fententia fic fe habet^ inquit TuUius lib. 1 1 1 de Oratore , uty
nifi quod quifque cito potuerit , nunquam omnino poffit perdifcere. rcd:e quoque
Quint. 1,12. Adagisjcias , fi quemjam robufium inftituere coeperii, nonfine caufa
dici 7taiJ'oiJ.abet<; eos, qui infua quidque arte optime fiaciant .

§. 2. Prascipuam itaque curam parentes in eo coUocabant , ut liberis
fuis' prasceptor optimus atque elediflimus obtingeret, qui fumeret ante om'
niaparentii erga difcipulos fms animum,ac fiiccedere fe in eorum locum^a quibmfi-i
liberi .(radebantur, exifiimaret, Quintil. 11,2. qui faciem artis , non imaimem

11 praftaret.

S8 DE PICTVRA VETERVM

fYcejluret. Autor dialogi de cauCs corruptae eloqu. cap. 34. quo femel in-
vento , reliqua fidei ejus coramittebant ; ottoIov av l^^mvii; roTt; iWo/c })vtc-
^ov, TcinTcv eAiT/i^e <yci to ctp/uct '^iiQvuj. (^HalemfciM eqnis aurigam^alem fheYa ti-
bi cmrum fore, Libanius in Legatione ad lulianum Imp. Cavebant inte-
rim, ne crudaadhucliberorum fuorum ftudia, maturiorislucri fpe , ante
peradum jufti tyrocinii tempus, in publicam lucem protraherent. Fruges
qmquf maturitatem (latuto tempore exfpe^ant : adeo etiam illafeyifm omnii exper-
tia, tamenfua lege mitefcunt, Q^Curtius, lib. vi, cap. 3. quod ciim parum
caverent pofterioris asvi hommes , exprefferunt Arbitrojuftiflimam que-
relam,quara nos,ob parera fiECuli noftri hac in parte incuriam,verbis ejus
infiftentes , non poflumus non repetere : Quidergoeji ? parentes objurgatione
digni funt , qui nolunt Itberos fios fevera lege proficere. Frimum enim ,ficut omnia,
fpes quoque fuas ambitione donant : detnde, cum advotaproperant , cruda adhucftu-
dia tnforum propellunt -, & artem , cjua mhil effe majm confitentur , pueris induunt
adhuc nafcentibpis. Quodft paterentur laborum gradt^ fieri,ut ftudiofjuveytes exer-
citutionefevera mitigarentur ; ut fipientiiC praceptis animos componerent ; ut placita
pmel lineamentu atroci penicillo d.ekrent ; ut , ^uod vellent imitari , diu infpice^
rent ; fibi nihil effet magnificum , quod puerid placeret : jam iliagrandis ars habc'
ret majejiatis fua pondm . Nunc pueri in fcholis ludunt ; juvenes Yidentm in publi-
co ; & , quodutroque turpitts eft , quodcjuifqui^perperam difcit , infeneciute confi,-
teri nonvult.

Vel <]uia nil reUum, nifi quod placuitfibi, ducunt :

Velqtiia turpe putant parere minoribtu : (^ qu^

Imberbes dtdicere, fenes perdendafateri. Horat , 1 ib . 1 1 , epift . i .

Capvt III.

Fldelis praeceptorum in erudiendis difcipulis cura,ftatim excipit timi-
dam parentum de liberis iuis foliicitudinem. In Pamphilo certe , ex
cujuslchol^ prodiit Apelles , atquealiiplures magninominis pidores ,
duo notat Plin.xxxv,io. docutt neminem, inquit, mtmris talento^ annis decem.
exegit tnlentum, non ob aliud, quam ut majorem arti conciliaret autorita-
tem,fi ea nemini gratis obtingeret. atque hoc eft ipfum illud quod tradit
Philoftr. lib. i de vitisSophift. npwS^op*? to /uitQ-^ JiaXiyi^ '^sfto^i fjSlp
i{/pc • 'Sffco^g Ji '^Ta.picTcoy.iV E>^Xti(n ^oLy/ueta fjtt/j.Ticv ' ct ^^ nu> cfitTrcivyi axyaJu.-
^ofxiv j /ua?^Xcv oicajct^ojUidci Tp i^ssfoiv.ct. Trotagor.is primi-M de differendo mercedi^
caufa cogitavit,ac prot^de primtts negotium nequaquam reprehenfibile Gracis tradi-
dit. NoM ea (iudia quxfumtu comparamtis , longe cupidt/u comple^imur, cjuam ea
qu<e gratis exequimur. docuit deinde eos annt^ decem, ut nonnifi poft juftam

defigna-

LIBER SECVNDVS. S9

defignationis commentationem ad colorum pigmenta tarde traduceren-
tur. Hanc eorumconfuetudinem tangerehic fupervacuum fuerat , nifi
nunc plerique praeceptorum, quasftuofam inftitutioni fu^e caliginem inji-
cientes , confulto mifcerent ambages , & ambitiofa fejlimtione a pofieriori-
bta incmrent j dumque ofientare difcipulos circa fpeciofa malunt , compcndio mo~
rarenttir. Quintil. i , 4. Lycon certe , <^pct<^i>toi; avtip , kj '5%/ Trcticrm ayfjyy»^
ttiipM; ffWjTi^yfjLivot; , vir eloqnem , & qm de puerorttm inflitHtione lihrHm ah^
folntiffimHm compopiit , longe melius olim red^ liberorum educationi
confuluit. i(pct(TKi '^ J^v TTapi^iv^d^sij To7<; TcnaiTiuu aiJ^oi) !(auj <pt>^oTtjutay ,
m Toic, 'tTTTTOtr fxxiUiif^t yj\ yoKtvov. uijehat enim , ut ec^uii frenum & calcaria ,
fic puerpi pudorem^^ ambitionem adjunUai e(fe oportere. DiogeaesLaertius
lib. V.

§» 2. Perfpe(fta interim difcipulorum indole , diverfifHme fingu-
los , pro diverfiflima ingeniorum ratione , tradabant. Vtdemm ex eo^
dem quafi ludo fummorHm in fuo cHjufjue genere artificum & magiflrorHm exiffe
difcipulot diffimtles interfe , attamen laudandos j cum ad cHJufque naturam inftt-
tutio do^ori4 accommodaretur. Cujm efi vel maxfme inftgne illud exemplum ( ut
c^eteras artes omittam) qptod dicebat Ifocrates dotlor fngulan-s , fe calcart^M in
Ephoro , contra autem tn Theopompofrienis uti folere : alterum enim exfultantem
verhorum audacia , reprimehat 3 alterum cuntiantem & quafi verecundantem ,
iftcitahat. necjue eos ftmiles effecit inter fe , fed tantum alteri affnxit, dealteroli'
mavit ; Mt id confirmaret tn utroque , cjuod utriufqHe natura pateretnr. Cice-
ro III de Oratore. f^irtus , etiawfi quofdam impetm exnatura fumit , ta-
men perficienda doBrina eft, QuintiLxii , 2. quotidie tamen omnibus
promifcue , fine ullo ingeniorum difcrimine ,. frequentia verse atque in-
corruptae artis exempla praemonftrabant.' Longum iter eft per praceptay
^ breve & efficax per exempla. Seneca epift. 6. Tum dtgnum operte pretium
venit y cum inter Je congruunt pnecepta (i experimenta. QiiintiL xii,(5. Fa-
ciliti^ quid imitandum & qmd vitandumfit, docemur exemplo. Seneca Contro-
verf. IX, 2. exempla teftimoniorum locum ohtinent : id enim quod admonuerit y
^ leviter praceperit ars & ratio ; exemplo ,ficut teftimonio^ comprohatur. Au(9:or
rhet. ad Hetennium, circa initium libri Quarti. & mox ibidem , Chares
quoque a Lyfippoftatuasfacer»non ifto modo didicit , ut ei Lyfipptis caput oftenderet
JWyronii , hrachia- Traxitells , peUtu 'Polycreti ; fed omnia magtftrum coram
facientem videhat ; caterorum opera vel fuu fponie confiderare poterat, To7q ^w-
^a<poti ^Jj^ 73-A«$-a/; jflt ^^;^H ^Tteiv , oTi Jet Toia<h p^cofxa^ etvaj , }^ Tota^
c/V Ttf? '^afjLfxac, , oKka fxiyi<^y\ i^<psXetA , ei T<e ajuTa; h '^aipov'^g- » TiKaT^v-
rct? 'icPot. TtBorihm & plaftis non fatis eft dicere tales effe oportere colores : fed
maxima utilitai eft , fi cJUis eos aut pingentes flut fingentes cernat. Dio Chry foft.

H 2 orat.

€o DEPICTVRA VETERVM

orat. XVI 1 1 , quae eft de Exercitat. dicendi, Huc etianj refer elegans il-

lud tetraftichon Greg. Nazianzeni ,

H fJ.» <h(Nt.CKeiv, h tfiePaffiteiv TafTfcTrft) *

M>) T» jU$Jy iXKSiV, T» cT ^CTO^^fteSw/ p^^P^^ * •

HtIcv Jiyio-ri T Xi-yaVj 'Stfiotrltidv a. c/V^.
Tpcupivc <flcf'a.ffnei to TrXiov ro7q c/tt^v-TToi;,
Vel ne doceto, vel doceto moYihm :
Il/a trahoi me ne manu, fella^ at hac.
Eru loquendum,fi prohe vivaij mintis,
Sermone non tam, quam manu, picior docet.
* /iA.v </« w^ Polycletum teftatur Galenus * non raodo prscepta exadiflimi canonis
^lnTde^mattbM. Tcripto coniignaiTc, verum etiam ftatuam,unde exemplum peti poiTet, ad
eorundem praeceptorum normam elaborafTe. Fecit folycletits c^uem Canom
artifices vocant , Uneojnenta artis ex eo petentes , velut a lege quadam ifolufc^ue ho-'
minumartem ipfefecijje, artii operejudtcatur. Plin. xxxiv, 8.

§. 3. Nequetamenhcecfic accipi velim, acfidifcipulosfuosprimi illi
artifices femper in imitando*detinuerint , atquecos nunquam fuae ipfo-
rum fiduciae permiferint : contra enim praecipit Quintil. 11, <5. nonnun-
e^uam credi fibi difipulos oportebit , inquit , nemala confi^etudtne femper alienum
laboremfequendi, nihil per fe conari & quxrerefciant. conftat certe Lyfippum,
primo arariumfabrum, audsndi rationemcospijfepiEloris Eupompi reffonfo. Eum
enim interrogatum , <]uem fequeretur antecedentium , dixijfe demonfirata ioominum
multitudine, Naturam ipfam imitandam^ non artificem. Plin. xxxiv, 8. quem-
admodum igitur timide adhuc incipientibus manum mento Ibllicite fup-
ponebant , ita jam iine cortice nataturos iibi relinquebant : minirae qui-
dem primum perceptae femel inftitutionis laborem deferentes , {ed eum
parata (alutarium pr^eceptorum copia porrb profequentes 5 certi , nihil
eife cuiquamfcracius atque uberius ad laudem , profedtu diicipulorum.
unde fadum.eft ut Apelles, non contentusdifcipulum Perfeum docuifTe ,
infuper adhuc ad eum de hac arte fcripferit. Plin. xxxv, 10. praeterque
Apellem plures alios invenias , qui artes hafce fcriptis ac difTertationibus
fuis illaftrare funt conati. utrumque Philoftratum , Calliftratum , atque
eos qui omnium manibus terentur, praetereo ; eos tantum nominaturus ,
quorum de hoc argumento fcripta interciderunt.

AdsEus Mitylenasus «^ oiya?./uAle7Toiuv , deJiatfMriu, citatur apud Athe-
naeum Deipnofoph. lib.xiii,cap.8.

Alcetas ^:^ ^^cv AiX^poTg ava^fjLarm , de ii^ , eju^ Delphis confecrata , me-
• moratur eidem Athenaeo Deipnofoph. lib.xi 1 1 , cap.(5.

Alexis poeta fecit drama infcriptum rpa^i), Fi^u^a. videtur autem fa-

bulae

LIBER SECVNDVS. 6i

bul» iftius argumentum ab argumento fcriptorum , qui hic recenfentur ,
non plane abhorruifle j fi quidem conjeduram facere liceat ex eo loco
quem adduxit Athenaeus x 1 1 , 8 . id iplum quoque fentire liceat de Phe-
recratis T^cKpivm^ Ft^onbm\ apud eundem Athenaeum ix,i i. quemadmo-
dum etjanrde Diphili Zw^stiZ>«, TtBore, apud eundem vi,^.

Anafimenes fcripfit de Piduris antiquis , tefte Fulgentio PJaciade lib.
III Mytholog. inAdaeone.

Antigonus ftatuarius condidit voluminade fuaarte, Plin.xxxiv, 8.
item xxxv , lo , alterius , ut videtur , Antigonimeminit , qui de Pidura
fcriplit.

Ariftodemus Carius operam fingulorum , qui pingendi artem altiiis e-
vexerunt, litteris prodidit j ac fimul recenfuit quot Reges Vrbefque bene
erga eam fuerint affedi. Fla. Philoftr. in prooemio Iconum.

Artemon '5%) Zw^«®a^ de TidDribm. Harpocration in UoXvyvod^c,

Callixenus fcripflt ^uy^a.(podV re ^ oMJ^eiet-v^Troim a.vajy^aL(phZ , FiBorwn (^
jiatmrioYum defcriptionem. atque ex hoc Callixeni fcripto refert Photfus
coacervatum fuiffe librum xi i excerptorum variorum Sopatri.

Chriftodorus fcripfit 'iK<p^a.(nv ^jS hv ttS Ziv^hTrtA a.yaXixa.Tm, dejcriptionem
Jiatuaram Zetixippi. videSuidam.

Democritus Ephefius fcripfit de templo Dianae Epheiiaei Laertius lib.
IX in Democrito. & Athenaeus xii , y.

Duris , A«6<; c^ ^a-^a.^pU? , Duris de TiUura. Laert. lib. i in Thalete.

Euphorion, Eu(poe««>' cv Ttolt^eAoyXvTfl^.^ Euphorion in poculorum fculptore , ci-
tatur a Scholiafte Theocriti ad verfum i Edyllii Secundi.

Euphranor Ifthmius pidor volumina compofuit de fymmetria & co-
loribus, Plin. xxxv, 1 1 .

Hegefander , 'Ryi\G-vJ^Oi o AtX^o? Iv 'ml^y^aipo/ixiva) -^smjuvti/ualt avcDetavlcdv
(^ a.ya.TKfxa.TUfv , Hegepinder Delphui in commentario quem perfcripfit defiatuis (^
imagtnibui, citatur Athenaeo lib.v, cap. 13.

HippiasEleiis fophifta difputavit de Pidura & Statuaria , tefte Philor
ftrato lib. 1 de vitis Sophiftarum.

Hypficrates n^ rTivaamJe tabulis^mtmoxztMx Laertio lib. vi i in €hiy-
fi{)po.

lamblichus «%i ayaXfj.a.rm.t de imaginibm^ quod opus ejus confutare ag-
srefTuseftloh. Philoponus. deutroquevidePhotium. * ,. , ,

T 1 -x t • • * r • r n y I f -n r-i f . * htc luia rex

luba rex Mauritaniae * , lcriplit ^^ (a^^a^pm, de Fictorwm , atque operis/«f ftudiorum
ejus librum odavvi citat Harpocration in nay^d<7toc. fcripfit etiam '^ y^a.- morabifioTed-
piK^^^yde Pi^iura^ eode Harpocratione tefte in UoXvyva^c. Photius quoqj in am , qudm re-
Sopatri variis excerptis citatlubae libru Secundum '^ '^afmm^de FiBura. fu^jintmcafttu^

H 3- Malchus

61 DE PICTVRA VETERVM

Malchus Byzantius fophifta ty^ct-^i r iju^nc-fxov -^ J^t^fxcaia.^ ^^Cxiod^y.n; )t)
'^Oa.yot.X/xaTcov t cwya^^ctiii, fcripjit coyiflagrationem publiae Bibliothecjej^ fiatua--
rum ^figujlal^. Suidas.

Melanthius pidor ^ ^«^«(p;z«$j de FtBura, citatur apud Laertium lib,
IV in Polemone.

Menxchmus ftatuarius fcripfit de fiia arte, Plin.xxxiv,8.

Menschmus '^ Ttyyntdv, deartijicibw, citatur apud Athenaeum lib. ii,
cap. 24, & lib. XIV, cap. 4.

Menetor.fz^ a.vc/.^»fj.(i.Tm, dedomifacris. Athenaeus xii i ,7.

Menodotus, MiivoJh^c 0 Xa/ufo; 'J%t 'T^ K^ To iif:iv T lotjuicti; Hpa?, de ils qtt^e
vifuntHY in iHnonis Sarytia templo. Athenaeus xiv, 20. ■

Pamphilus fcripfit (Ss). '^cKpmriz «^ ^cd'^a.<puv cvJ^o^uv ^ de pi^ura (^piUerib{44
iUtijlribpu. vide Suidam.

Polemon <r^ Tnvuy.cov , de tabtdlis , Laert. lib. vr i in Chrvfippo. <&e< 0?^
h liKuuivi Ttivci.y.m , de tabnlti Sicyomts , Athenasus xii i , 2. 'z^ tu')^a.(pm '^oi;
Avliyovov , de piUoribm ad Antigonum , Athenaeus xi , (5. 'r^j '^cv to7? U^otiu-
Xciioig 'Trivoix.m , detabfiliiin ingrejfujiveveflibnli^ , Harpocration in AafjL7ta<;.
HoXif/MV 6 'Z%/«>«]})$ TiTictpa fii/ixia aiwiy^cL-\.i t^t t^ a.vct.^Yifxa.TU)v 't)f} cv tj»
oLy.poTioKet , Tolemon qui orbem dejcripftt , quatuor libros compojmt de donariis in
Athenarumarce. Sirabo lib. ix Geograph. videturque idemefTeac il-
le quem faspe nominat Clemens Alexandr, in Protreptico. &Laertius
lib. II inAriftippo.

Porphyrius fS^ a.yaXfji.a.Tm,de imaginibpu. afTert ex eo quaedam Stobaeus
cap. XXV Eclogarum phyficarum. forte idem eft ac Malchus.

Prafiteles quinque volumina fcripfit nobilium intotoorbe operum.
Plin. XXXVI, f.

Protogenes pidor reliquit (^ ^a<pty.iii k^ ^nfjLctTm ^iCxia, jS' , de piSlura
(^ figuris librosduos. Suidas.

Theophanes <^ -^.^apKtK, depi[lura, Laertius lib. 1 1 in Ariftippo.

Xenocrates ftatuarius defua arte compofuit vohimina. Plin. xxxiv,8.
& rurfus XXXV, 10. teftatur idem quod Antigonus & Xenocrates de Pi-
«Sturyfcripfere. quamquam ibi forte Hypficrates legendum ex Laertio /
quilib. VII in Chryfippo tres 'j^' Tr/t-st^wf , detabula, fcriptores conjuti-
gens, Polemonem, Hypficratem, & Antigonum nominat.

C A P V T IV,

MEtus legum feverifiimarum in corruptores artium latarum. Muficae
profedo non male confuluerunt Argivi, quum muldam indixerunt

ei qui

LIBER SECVNDVS. 6^

ei qui artem adultcrabat, audo feptem chordarum numero, quem reliqui
ante eum artifices conftanter obfervaverant. Ap>«a? ;^ y.iXctmv 'oh^maj
TToli (pcici Tjj et^iiuj /JLMmy.bx) fTi^^voiMa. , ^n/uiuxrcij n tov '^'y^ei^yiQ.i/'^ 'ssfoo^v toT^
TrAe/oOT-TjtTeTrlci^^HlSc&a^ Trup cujto7i; -^^opcTcov^ ^ c::^cf.jui^oXvJ)a^eiv iTri^^eipriQ.^^.
uiroivos etiam mHltam dejimvijfe tradittir,iii qni mHJicam violavijfent : eamcjue ab
iis exegijfe , ejm primus ffiijfet anfiis , pluribi^s cjmm feptem ah ipfis receptis fdtbm ,
& ad mixoljdiHm tomm alludere. Plut. «i^ /w.ko7;j};<. magnus quoqueAle-
xander Choerilo , quem rerum a fe geftarum fcriptorem elegerat , durani
dixit legem , pa^us cUm eo ,Htft bomm faceret verfpim , atfteo numifmate^ id efl ,
mmmo Byz.anttno donaretur , f malnm, colapho feriretur : qui fccpim male fcriben-
docolaphtsnecattiseji. Commentator vetus inHorat.de Arte. NobiliGra-
eornm & ampla civitate Ephefi lex vettifla dicittir ejfe a majoribtts conflituta , dnra
condttione ^fedjurenon iniqHo. mm archite^tu , ejHum pHbUcum opas CHrandum
recipit, poUtcetur qHontofumptH idfuturum : tradita aftimatione , magiflrattu bona
ejns obligantur, donec optisfitferfe[iHm. eoantem abfoluto, cum addi^um impenfi
reffondet , decretis & honoribn^ ornatur. item,ft non amplitts cjuam quartapars in
opere confumitur, ad xflimaxionem efi adjicienda & de pubiico pricflatur, neque hIUi
pccna tenetur. cumveroampliiuquamquarta inopere confumitur , ex ejm boni^
adperficiendumpecunia exigitur. Vitruvius in praefat. libri Decimi. hanc in
malos rnuficos, poetas , &; architedos feveritatem nihilo remillius in pi-
(Sores malos exercuerunt. Lexerat Thebis, qua artifices ac pi^oresfinaulijube'
bantur imagjnum formAs quoadpoffent optime exprimere. ownibm autem^ qui detC'
rim aut fecijfint aut pinxiffent , multla pecuniaria irrogabatur. y£lianus var.
hift. iv,4.

§. 4. Prasclarum quidem & antiquae feveritatis plenum erat, fecurita-
tem artium poena male feriatorum tueri; praeclarius tamen & humanitati
convenientius dixeris , quod faluberrimo legum temperamento provide-
re funt conati, ne pcena dfet opus. Aiv/.ci.vo) (hy.ci^ovf) a.x?,}jXoig , uajnp «AAa
Tivoi adiKiifjia^Z , KTft) Xjdpyiai;' )[gj^ A^Luuim (Pl ^^ apyixz ^m <hy.aj\. Lucani
tanquam criminis alicujm etiam ignavi.e judicia agitant. Btiam apud Athenien-
fes punitHY inertia. Nicolaus de»morib. gentium apud Stobseum Serm.
de Legib. & confuetud. Tm apyiag , 'b^ y9p Apcty.ov^i; , aTtfjita. lui to
Tifjt.i)ua' K^ e/^4 SoAftjio? , et Tfii; Ttg a?v«« , hTijua^. Otii porro , e.x Draconis
lege pcenaerat infamia : exSolonis vero^, fiter rem pera^m ejfet infami^mtd-
tiabatur. Pollux Onomaft. lib.viii. inter Solonis leges ^tiam hxc

fuit , 0 apyog CTTiijdvvoi; 'i<^(d TavT) t^ /3«Ao//ei'&) ^«(pec&rt/. Otiofm cbnoxim
eflo cuivis fcriberc volenti. Diogenes Laertius lib. i in Solone , ad
quem locum vide Ifaac. Cafaubonum. apud prHdentijfimos paeis moribm
Athenienfes incrtia languore marcens e latebm ffiis in forum , perinde ac

deli^lum

<f4 DE PICTVRA VETERVM

delutum (dtqmd , protrahttftr ,fitque Htfacimrofe , ita erubefcendjt rea culpa, EJi

& ejHfdem urbii fmUtjfmHm conftliHm Areopagm , ubi qutd quifque Athenienfum

ageret , aut quonam qHaftu fujientaretHr , diligentijfime inquiri folebat ; ut homines

honeftatem ( vita rationem memores reddendam cjfe ) fiquerentur. Valer. Max.

lib. 1 1 , cap. (^, ex. 3 ,4. Athenis vettu lex erat praclariffime conftituta ; ut adole^

fcentes,qutim pubertati^s annos attigijfent,ad artes deducerentur ; deducerentur autem

ad hunc modum. Cujiislibet artts inftrumenta publice proponebantur ^atque adok'

fcentes ad ea adducebantur ; quocunque autem deleclari qt^iemque contigijfet , atque

ad id accurreret, hujus quoque artem edocebatur. quod vtdelicet ea utplurimum re»

U.e fuccedant , quoi natura duce aggredimur : ac contra ea, qua invita natmafufci-

piuntur.^ffemffHftrarifoleant. Gregor. Nazianzenus epift.d^. AlexisAthc'

nienfes ait ideo oportere laudari , qued omnimn Gracorum leges cogunt parentes ali

a Itbert-s : Athemenfwm non omnes, nifi eos , qut libcros artibtu eructtjfent : omniae-

nrm munerafortttnx cum dantur,ab eafacillime adimuntur: difciplin<e vero conjun-

Hi^ cum animi-s, nullo tempore deftciunt ^fid permanent ftabiliter adfummum exitum

vitic. Vitruvius in praefat. libri Sexti. qua vero occalione lex haec fuerit

lata,docet PIutarchus*in Solone, opm to fjSju a^v TrijwTTXd/uivsv df^ooTTMv ««

' (Tuypiovluv TTctv^^o^iv Itt a.J^eiiic, ii^ tLuj hr\iy.ljj , ra <ti 7TXeig-ci t^ ^wpst? a-yivvii ^

<pouuXa j rm; cTe ^fy/wJva^; t« d^aXair% junePiv eito^o^c iiaayciv roic, fxncTh' 'i^affjv av~

ricToujuctj , rsfo; ra<; ri^vag irfi-^i t«? TToXlrat; ' ^ vociov iy^a-^iv , i^« rfi^petv rov

TTctlipct /ui) (ficTa^a/uiVov riy^vluu iTravayKi^ juii etvof. Ouum videret hominibi44 quo-

tidie in Atticam undique_ propter fecuritatem & libertatem conftuentibHs urbem

compleri , agrum autemfere infoecundum malignumque : eos autem qui mare exer-

ceant , nihil folere iis qui nthil reddere habeant importare : traduxit ad artificiaci-

ves,tulitque legem,ne ftlitu parcntem, qui ipfum non docutffet artem, cogeretur alere.

quamobrem etiam non injuria arbitretur aliquis,Athenienies yirtute legis

hujus promeritos laLidem,quam tribuit iis Plut. Vrbs Athenienftum^inquitt

multarum benigna mater G? nutrixfuit artium ; quarum alias prima reperit <£? in

lucem p^otulit ; alik honorem , vim, & incrementa contulit. non minimum vero ab

hac urbeproveBa efl ars pingendi. Vide eum , Bellone an pace clariores fue-

rint Atheni^nfes. Ariftides quoque int)rat. Panathenaica Athenas ap-

pellat omnium rerum bonarum patriam , omnifque fcientiae & artis ma-

^ « , , , giftram : unde fit, inquit, ut non ftatuis tantum, fed & ftatuariis ipfis ex-

Ceogr. apudin. cellat. Memoratis nunc Argivorunv,Epnenorum,Thebanorum,& Athe-

t'mVll"ob!t,ie- nicnfium f51uberrimis legibus,non videturhic proetereundalexyEgyptio-

re tradit. «- rum , qui artificiamaxime e.vcoluertfnt , & adjuftum perdu.veTftnt fincm. etenim

c'onfHe'tiid^em ^"^^^ ^^^P^^os^ft quii opifictim Rcmp. capeffit, aut plura exercet artificia, gravilft-

hanc non miniu Ynoi incurrit pdenoi. apudhos enim folos fabris & optficibtts univerfis nuUum in Rep,

vm 4iffirniat. mumts altud vel ordinem fufcipere licet *■ , nift a legibns definitum ^ a parenttbtts

traditum :

I.IBER SECVNDVS. g^

trdditum : Ht neqm magijlroYHm invidia , neefue rerum civilifim occupatio ., tiee\nfi
aliud cjuidqmm, iUoYum circa hcec fludium impediat> Diod. Siculus lib. r . Di-
caearchus apud Scholiaften Apollonii Rhodii , ad verfum 272 libri quarti
Argonaut. teftatur,yEgypti regem Sefonchofin tuliffe legem,ne quis pa-
ternam artem defereret : illud enim arbitrabatur initium effe aviditatis in-
exhauftae. vide Ifocratem in Bufiridis laudatione,ubi de hac lege aliquan-
to plenius agit. quin etiam videri pofTunt yEgyprii beneficio legis hujus
aflecuti mirabilem illam perfedionem artis, quam in Catalogo artificum
ex Diodoro Siculo referemus * . omnino enim artifices illos prscellere * *" TtUdei.
necefTe eft,qui non admittunt duas curas. unde etiam Plato lib. ix de Le-
gib. ex civitate fua exulare jubct artifices duabus fimul artibus vacantes.
ledle Plin. junior ix,2p. Sattus efl unum aliquid inflgniterfacere, ejuampluri-
ma mediocriter. tCUmro^ totj 'iXtyiv y.aKCd? ict^ Truaiv , othv TTclvli? Trav^ l^ti"
«himmv, ty£fipHs dicebat male tum fore omnibti6 , quandoomnes omnibus ope-
ram dant. Stobaeus Serm. de Republica. nec^ue enim fe bona flde in multa
flmul intendere animpu totum potefl ; 6? quocunque resfexerit , deflnit intueri , qued
propofltum erat. Quintil. x, 3. itcPm yS iTrct/utpolieACcov cTuva^ fsjfoyJ-^cti, nemo
enimhucatque il/uc inclinans proficere potefl. Arriani Epid. iv, 2. Lucano-
rum atque Athenienfium lex inertiam atque ignaviam toUens ; Athenien-
fium rurfus puerorum indolem exploransi quemadmodum & alia eorun-
dem lex libcrorum follicitam ac liberalem educationem follicitis parenti-
bus imperans ; yEgyptiorum denique lex artificem in fbla arte patria de-
tincns,quid aliud quam bonarum artium curam gerunt ? quibus omnibus
fi adjecerimus unicum illud ex Ephefiorum fcriptis praeceptum , ^iwixoi<;
\:mjuijuvmy.iS!t^ '^ 'TtctXcttZv rmi t afil^ p^nQ.fA,ivuv , affldue reminifci alicujus ex
antiijuis qui virtutem coluijfent, M.Anton.lmp. de vita fua,lib.xi : velut raanu
ducimur ad iEmulandi ftudium , proximam provedarum artium caufam.

a

V.

MVtua artificum aemulatio fequitur. Ctenim amulandi amervalidior
quampoenaex legibus & mettis. Tacit. iii Ann. cap. 5*5'. natura e-
nim gloriofa eft virtm, (^ anteire priores cupit. Seneca de Benef. 1 1 1 , 3 (^. Ha-
bet mens noflra natura fublinte quiddam & ereclum,& impatiens fuperioris. Quint.
XI, I. pr^clare Scipio apud Livium lib. xxvii 1 ab v. c. maximo cuique id
accidere animo certum habeo,utfe non cum pr^fintthM modo, fid cum omnis icvi cla-
risviriscomparet. Ovid. t i bb.iii de

Tunc bene fortis equus refirato carcere currit, "^^^^' ^"'^59 J«

Cum, quos pratereat, quofve flquatur, habet,

I j 7ri<pvKtv

e^ D E P T C T V R A V E T E R V M

rritpuy.iv dU^toTToi; ,• oQ ^ 'ZS)oo? a/utXXuv Jitfstfa^i^ , oiw^vtaTipov «.'TTipya.^i^ftU *
oG. cTe uviu (piXoveizicti, ToZTct ^ciJiapyeiv. <t y^i<jfj.n(; ifj.TThXnaiv ti/utag ^ a.pylac^To
TravlaTracnv avav^^ycdvig-ov. Ipsd/i^e^ '^ dLet fictJieag ijsro t (pAoffi^ta <78)eo? to (p/Ao-
mvov « -^uy^. Homo ita natm eji, ut qnai cHm xmnUtione quadam perfici debent,
fadem omni mrvorum contentione curet ; quce vero abfque aemulatione e^cimtur
cum quadam negUgentia peraoatj adeoque mertia & ignavia noftros animos complet,
qttidquid omni caret adverfario. Semper enim faale excitatur animm a ffudio altos
fuperandiut inarduatendat. Themiftius orat. iir. Quandoquidem icri-
tur raanifeftum eft , raaxima quaeque ingenia ftimulis aemulationis ad ma-
jorafemper impelli^ dubium quoque nonpoteft efTe , quinlanguidi ja-
centifque fit animi candidatus ille , quem ingens undique circumfufa
competitorum turba non impellit ad aemulandum : pr^eterquam quod fe-
re accidit , ut nimis odiofe fibi placeant , qui cum nemine contendunt ,
neminem aemulantur. ^a<^ov , e/Jua/ , k^ tIuj TTapotjuiav , fxovcv ^eov^ y.pctlSiv ,
facillimum eji, juxta proverbium ,folum currentem vincere. Lucianus pro Ima-
ginib. Necejfe efl fibi nimium tribuat , qui fe nemini comparat. Quintil. r,2,
iEmulatione igitur eftopus, atque ea quidem non vulgari. Martial.
lib. xir,Epigr. 7^6.

Vi^s curfu pedibufve gloriari ?
Ttgrim vince, levemque Tafferinum»
Non efi gloria praterire afellos.
Marcus Tullius Cicero circa initium libri de Perfec^o oratore , Ta¥
efi , inquit , omnes omnia experiri , qui res magnas Gf magno opere expetendas
concupiverunt. quodft quem aut naturafua, aut illa prafiantis ingenii visforte defi^
ciet , aut minus infiru5ius erit magnarum artium dtfciplini^ , teneat tnmen eum cur-
fum , quem poterit. prima enim fequentem , honefium eH infecundi^ tertiifqm conji-
fiere. neque opificesfe ab artibm fuis removerum, qui aut lalyfi , quem Rbodi vidi"
mm , Konpotuerunt , aut Co<& Vtnerispulchritudinem imitari. necfmulachro lovi^
Olympii , aut Doryphorii fiatua deterriti , reliqui minus experUr&nt , quid ejf.cere ,
aut quoprogredi pojfunt ; quorum tnnta multitudofuit , tanta If^o cujufque genere
lat-u , ut , cumfumma miraremur , inferiora tamen probaremm. quo de Cicero-
nis loco Columella in praefatione libri prirai dereruft. reHiffime dixit
Ai. Tullim in Oratore, l^ar efi eos, quigeneri humano res utilifjimas conquirere, (^
perpenfis exploratafque memorix tradere concupiverint,cunBa tentare. nec,fi vel illa
pra;fianti'i ingenii vi^ , vel inclytarum artium defecerit injirumentum , confejitm de-
hemm ad otium ^ inertiam devoLvi ; fed, quod fapienter fperavimm , perfeveranterl
confeBari, Stmmum enim culmen affcciantes , fatis honefie vel in fecundo fafiigtil
confpiciemur . An Latide Adufae nonfolos adjtisfms Accium & VtrgHium recepere,\
Jedmum ^ proximis, & procul a fecundps facras conceffere fedes ? nec Brutum., autl

Cxlium J

LIBER SECVNDVS. <f7

Calittm , Tol/iommve cum Mejfalla & Catnlo deterrHere ah eloquenti^ (iHeiio ftil-
mina illa Ciceronts. nam neqne tlle ipfe Cicero territpti cejferat tonantibm Demojilpe^
tii Tlatomqpte. necparens eloqptentioi , dem ille JHaeonitts, vajtiffiwts fiitminihtpsfa'-
cHndia fuos pofterimtis fiudta reflinxerat. An ne memoris quidem fam<e opifices per
totjamfecfila videmns lahorem fuHm defiitHtfie , cjni Trotogenem & ApelLem cum
Tferrhafiomirati funt : nec pHlchritPidine lorviS Oljmpii MtnerViCCjHe Fhidiacafe-
quenti-s oetatis attonitos pignit experrri Bryaxin, Lyfippum , Traxitelem, FoljcletHmj
qmd efficere aut quoufqHe progredi poffent, Sed in omni genere fcienti^ , G? fnmmii
admiratioveneratioque , & inferioriht^ merita lans contingit. Vell. Paterculus
lib. I hift, cap.id, & 17 : Neqneo temperare mihi^inqmt^qHin remfepe agita^
tam animo,neqHe ad liquidum ratione perduUamfignem fiylo. Quu enim ahnndje mi"
raripotefi, quod eminentiffma cHJHfqHeprofeffioni-s ingenia, in eandemformam ^ in
idem artati temporis congruant fpatium,& quemadmcidtim claufa capfd, aliovefepto,
diverfi generis animalia , nihilo minus pparata alienis , in Hnum qnxque corppts con-
gregantur -, ita CHJHfque clari operis capacia ingenia , itifimilitHdinem & temporum
0 profe^UHm,femet ipfa ah dips feparaverint ? Hoc eveniffe tragicis^ comicis , phu-
lofophis,hifioricts, grammaticis^ plafiis, piUoribpu^fcalptorihtiSt ut qnifqHe tempprnm
infiiterit notts , reperiet eminentta cHJttfque operts arti[fimu tempor^m claufiris cir^
cimdata. HhJpu ergo pracedentifqHefeculi ingeniorHmfimilttudines congregantii
& in fiudiumpar (^ in emolumentHm, caufas cnmfemper requiro, nunquam reperio
quas effe veras confidam,fedfortaffe verifimtles,inter quas hanc maxime. Alit amu*
(atio ingenia 3 & nunc invidia , nunc admiratio imitationem accendit ; matureque >
quodfiimmofiudiQpetitum efl , adfcendtt infnmmum ,difficilifqHe in perfe^o mora,
efl j naturaliterqHe, quod procedere non poteft^ recedit. &, ut primo ad confiquendoSy
quospriores ducimpts , accendimur ; ita , uhi aut prateriri aut eequari eos poffe de~
fperavimtis ^ftudiHm cum fpe fenefcit j & qHodaJfeqhi nonpoteft ^fequi definit ; &
velut occupatam relinquens materiam,qH£rtt noyam 'yprxteritoque eo,in quoemineri
fjon poJfumpts^aliqHid, in quo nitamur , eonqHirimus : feqHiturque utfrequem ac mo^
hilts tranftm, maximum perfe^i operis impedimentumfit,

§. 2. Nullam profedo res haec dubitationem habet, quin artifices ar-
dor imitationis, iemperque melior aliquis olim accenderit :iic tamen,ut
pon taijtuqi mutua, artificijmad mvicem asipulatione artem provedam
pfTe cenfeamus^fed^ facundiflimortrm fui fapculi virorum gloria magnos
animos ad fimile aliquid elaborandum aemulationis flimulis excitatos
fuiffe arbitremur. atque hoc illud efl , quod innuere voluit Felix.Faber
monachus Vlmenfis in hifloria Suevprum lib, i, cap^?.. Revixit in Germa'
nid, inquit, fcientia & doquentia, &,jex confequentid qHoeqtie ingeniofae artes,Ht pi"
Bura & fculptHra. amant enimfe artes h<e ad imjicem, ingeniHm pioiura expetit ;
ingeniHm eloquentia cupit, non VHlgare,fed altptm & fitmmHm, Afirabile ditlu efly

I 2 dum

,fg DE PICTVRA VETERVM

dum vtmit eloquentia , vigmtpi^ura ; Jtcut Demojihem (^ Ciceronis tempoYa do'
cent. foflquam cecidit facmdiaJacMt ^ pi5iffra, &c,

C A P V T VI.

ARtis ipCuS fimplicitas. /JLiydXet^ Troi^tn tok yiyya.z^ ^xot roX/umTn
uXct^oHvi^rtj «T^i ewTcov , tfAA' o'l Tivig av , oQv htg-iv a/ 'ma^ii, tSto i^ivfeiv
J^ujun^^toenv, arttbm au^oritatem conciliant , non qui multa infolenter de iisjad^are
mdent,feA <\m id eruere ac proferre pojfunt^ quod Hnaquaque continetur. Ifbcrates
contra Sophiftas, Vnumquodque genm cum ca^e pudiceque ornaturfit iHuJirifu;
cum fucatur atque pralimtur , fit pnejiigiofum. Agell. no£t. Attic. vi i , 14.
nec aliunde major lues artis , quam ex attonita quorundam perfuafione ,
qui prodeffe nifi pretiofa non putant. Sed hxc eji omni in re animorum condi"
tio,ut a necejfariis orfa primo^cunHa pervenerint ad nimium. Plin .xxv i ,4. QuO'
tmr coloribiis folii immortnlia illa operafecere^ ex albps melino, exftlaceis Attico , ex
rubris Sinopide Tontica, & nigris atramento, Apelles ,Echion,Melanthim ^Nicoma-
chns , , clariffmi piSiores , cum tabuU eorum finguU oppidorum venirent opibta,
NuKC,& purpurts inparietes migrantihtis^ & Indid conferente Jiuminum Jiiorum li-
mum, & draconum & elephantorum faniem , nuUa nobilis piliura efi. Omnia ergo
tunc meliora fuere, cum minor copia. Ita, eji : quoniam rerum , non animi pretiu ex-
cubatur. Pl in . xxxv , 7 . i^uare vincat veritatem ratiofalfh^ non erit alienum expo-
nere. quod enim anticfui infumentes laborem Os? indufriam probare contendebant ar"
tibm , id nunc colorihtis & eortsm eleganti fpecie conpqtmntur -, Gf <juam fubtilitas
artijici-s adjiciebat operibtis autoritatem , nunc dominictu fumptw effcit ne deftdere-
tur. Quis enim antiquorum, non,uti medicamento ,minio parce videtur ufm ejfe ? at
nunc pajjim plerumcjue toti parietes inducuntur. aecedit huc chryfocoUa, ojirum, ar-
menium. hxc vero cum inducuntur, etft non ab artefunt pofttn^fulgentes tamen ocu-
lorum reddunt vifm ; & ideo, quod pretiofhjknt , legibm excipiuntur , ut k domino,
mn a redemptore, reprajententur. V itruvius lib.v 1 1 , cap. i . Fi^ura, ars quon-
dam nobilts , nunc in tetum marmoribm pulja ,jam quidem & auro ; nec tantum ut
farietes toti operiantur , verum C^ interrajb marmore , vermictslatis ad ejfigies rerunt
6? animalium crttjiis. Non placentjam abaci , necjpatia montis in cubiculo deliten'
tia; coepimtu (^ lapidem pingere. Hoc Claudii principatu inventum. Neronisve'
ro, maculas quae non ejjent,in crujiis inJerendo,unitatem variare ; ut ovatm ejfet Nu-
tmdicm , ut purpura difitngueretur Sinnadicm ; qualiter iUos nafci optarent delicitc,
Plin.xxxv,!. poftquam altse fecuraeque pacis mala in Rep. invaluere,pi-
duras quoque dignatio imminuta eft , & marmoris ac ligni maculis pre-
tium acceffit. videPlin. xxxvi, 6. TertuUianus quoquede Pallio ,pltu
togae, inquit, Upre Remp. quam loric<€. M. TuUim quingentii miUibm mmmum

orbem

LIBER SECVNDVS. 49

orbem citri emit : qua. hii tantum Ajiniiu Galltu pro mertfa ejnfdem Manritanice
ttumerat, Hem> quanttsfacultatihHi ajiimauere ligneai macHlas !

§.2. Antiqui tnelioris notae pidores conftanter tenebant hanc (e- ,
dam , & aliam infiftentibus viam minime parcebant : corruptum enim
atque omnibus vitiisfradum pingendi genus , eoque perniciofius , quod
abundaret dulcibus vitiis , revocare-adfeveriora judicia contendebant.
ATreXASifs 0 ^«^«<pofj •^«affa/^jfo? rivot ryJ f^u^i^uv BXivlix) ovo/uotli Ttokvp^vQv y^at.- '
'^av'^ • Z fxd^oLitiov , eiTTiV , /UM (A<to«ftefo? y^ct-^aj koXIu) , 'TrXHotet.v TTiTToimcti;,
Apelles pi5ior cum vidijfet quendam ex ptii difcipulu pinxiffe Helenam multo auro
ornhtam : O adolefcens , iwjuit , cptm nonpojfes pingere pulchram , fecifli divitent.
Clemens Alexandr. lib. 11 Pasdag. cap. 12. nequaquam tamen obftare
potuerunt , quo miniis imperiti fpecie quadam nitoris dudi , dclicatam
pofteriorum pidorum focordiam refupina voluptate probarent,cum paf-
lim jam qu^ fortia,{i licuifTetjfutura erant,ut dura mollirent ; & habitum ^
ipfum artis virilem , atque illam vim ftride robufteque pingendi , tener^
quadam fucatas venuftatis cute operirent 5 dumque laevia eflent ac nitida,
quantum valerent, nihil interefle arbitrarentur. Sedmihi natmam intuenti,
inquit Quintil. v, 12. nemo non vir fpadone formoftor erit : nec tam averfa un-
quam ab opere fuo videbitur providentia,ut debilitas inter optima inventajit. nec id
ferro fpeciofim fieri putabo, cjuod ,Ji nafceretur , monftrum erat. Libidinem juvet
ipfum effoerpinati fexm mendacium : nunquam tamen hoc continget malis moribas
regnum, ut ,fi qua pretiofa fecit ,fecerit & hona. & rurfus lib.xi i , cap. i o. in
€0, quife non ad luxuriam ac lihidinem referet, eadem fpeciojiora quoque , quee hone-
jliora. c^iftyiitv oJ/uetj Trd/wTToXv ttiatip 'petv y.ot^otpoTyi^i;. Exiftimo permultum iu-
tereffe interftipervacuHm cultum (^ munditiem. vide Plutarch. Sympof, Pro-
blem. vi,7.

C A P V T VII.

DVlcedo quaedara obledans pingentis animum. etenim artifici jucun-
dita eft pingere^quampinxiffe. illa in operefuo occupata foUicitudo, ingens oble'
Uamentum habet in ipfa occupatione. non aque deleEiatur , qui ah opereperfe^o re-
movit manum. jamfruBu artis fu<efruitur -, ipfa fruebatur arte , cumpingeret.
FruUuoftor eft adoiefcentia iiberorum ; fed infantia dulcior. Seneca epift, p. i
xatfjLvetra.tsfa.yfJLeL^tafdLc^o/jLiva.. non laffanturres dum fiunt. Apollonias ad
. Danaum apud Stobasum Serm. de Affiduitate. evidens hujus rei exem-
plum habes in Nici^, de quo fic Plutarchus * , FiBura dediti adeo ajficiuntur * tHmpoffefHo.
eperumfuarumfpecie,Ht Ntctoiptngens Necyanfepe efervisqu<eltertt, rranfufne ef- d^„ spiewHm.
fit. mens ejus artis rationibus exquirendis agitandilque alebatur , ciim

I 3 obleda-

^Q DE PICTVRA VETERVM

oble(3:amento follertiae , qm eji unpts fuaviUimus paftm ammorum. Cicero
lib. V Turc. quseft. Excitatu r , qui pingit , ipfo adblandientis fucceffus
fpiritu ; nec imaginibus rerum,fed quafi rebus incedit. vivmt enim omnia,
& moventfir ; exctpmufque nova tlia , velut nafcentia , cHmfavore acfiliicitudine.
Quintil. X, i. quamobrem etiam illud affirmare non veremur , iftam in
opere fuo occupatam follicitudinem tam plenam ex ipfa occupationeper-
cipere voli4)tatem,ut laborem fedulitas commendct,reliquorumque om-
nium obledamentorum memoriam ac fenfum excutiat.

^.2. Quotquot igitur indefeffum hunc eximii operis ardorem in fum-
mis ingeniis miranturac rident , nihil unquam magno ftudio digntim
amaverunt j neque optimam noftri partem, quze in nobis divina ducenda
eft , ali laboribus vel ex primis puerulorum setatulis didicerunt. videmtu
igitur ut conquiefcere ne infantes quidem poffint ; tjuum vero pauPum procejferint, lu'
fonibns vel laboriofts delcciantur , ut ne verherthm quidem deterrert pofjint ; eacjue
cupiditas agendi alicjuid adolefcituna cum xtatihpis. Cicero lib. v deFinib.
bon. & mal. ubi mox addit , Apparet ergo nos ad agendum natos. rede quo-
que Seneca epift. 39. quemadmodumftamma furgit re^um , jaeere ac deprimi
mnpoteft , non magis quam quiefcere j ita nofter animm in motu eft , eo mohtltor ^
aBuofor, quo vehementior fuerit.

§. 3. Vllane adhaec tanta ingentium opum ac magnae potentiae volu-
ptas, quam fpedtare homines totius orbis gratia fubnixos, in fumraa om-
nium rerum abundantia coire & circumfundi coram ? lam vero qui cun-
dorum comitatus ! quac in publico fpecies ! quas in circulis veneratio !
quod gaudium confurgendi adfiftendique inter tacentes &c in unum arti-
ficem converfbs ! illud quoque quantum eft , quod nuUius nomen prius
parentes liberis ingerunt ! quod fbpius vulgus imperitum & tunicatus hic
populus tranfeuntem nomine vocat, «5c digito demonftrat ! advenae quo-
que & peregrini , jam in municipiis & coloniis fuis auditos , quum pri-
mum urbem attigerunt,requirunt,ac vultumeorum cognofcere cupiunt,
Ovid, 1 1 1 de Ponto, Eleg. 4.

Flaufihm ex ipjis populi, Utocjue favore

Ingenium quodvis incaluifjepoteft.

^.4. Sedquidegohicvulgata& imperitorum quoque oculis expo-

fita gaudia percenfeo ? illa fecretiora, & tantum ipfis pingentibus nota ,

majora funt. five accuratum elaboratumque affert opus 3 eft quoddam ,

Ccut ipfius operis, ita gaudii quoque folidi ac finceri pondus & conftan-

tia. five novam & recentem curam , non fme aliqua trepidatione animus

/*/f""' l^"^"^ attulerit ; ipfa follicitudo commendat eventum , & lenocinatur volupta-

w(f. V.669. w^^ma^uftxvdPf ortmab aufts* t quomodo deniquenon videatur libi

beatif-

LIBER SECVNDVS, 71

beatiffimns, qiii jam liber invidia famam in tuto collocavit , quique elato
ab ingenti virtutum (iiarum fiducia animo , impletur certioris fpei, qu^m
quantam ratio exfiducia rerum fubjicere folet , & veluti jam nunc seter-
nitati confecratus , fentit vivus eam , qus poft fata praeftari magis folet ,
venerationem ; & quid apud pofteros tuturus fit, coram quafi contuetur.
Keriim , quas ajfequi cHpM , prafkmptio ipfijucmda eft. Plin. junior lib. i v ,
epift. if. & Latinus Pacatus Paneg. Theodofio Aug. dido , Fugitiva
Jficcejfmm repentinorum voli4ptM,ut occtipat,ftc relinqmt : felicitas longior efi,exfpe-
Bare fecurnm. neque aliud olim propofitum fibi habuere prasftantiffimi
artifices , qui confummata jam opera in celeberrimo Apollinis Delphici
templo fufpendebant , quam ut vivum quendam perennaturi gaudii fru-
d:um animo praeciperent : de quo fic Libanius in Antiochico, 01 to7$ 3-«o/?
iLiiyt^at. uva.-^avli? ava^yi/ua^ , aux) iv(ppo(7UJuti rov "vzintKoiTrov ^acn ^ovov , t^ovlii; cv
T atujii<naig o,Tt koXXk^ov taiuiMV J^nyovujTaj ' fJLoKKov J% Tiav'^ Xiy&tv i^ovji^ a.
T^a/wstfuveiV TTiipuKiv av^bi^nov-y Ta aXka (nycovTi^, Ivi Tarw (piKo\ifj(,ouxjTaj ^ay^nv-
rti , coi STTOTi ojuTag Am^^h KU^^Xri-^i^ , t if>ym ojutoTi; , cv TrS naXXtg-M rpvGro
Tov j^Xtov i^nKoTMV , }(^ ^appasn yt eiiKoTcog ' 0 ^' « 7rX^<faj mjLuocTot t«? ajuTn
yvoijung cajnJ^Uu ovcTei^ag , «; acifxvng-ov Kari^^i^ Tivu cPo^av. (eajJip , o/^tf/ , r^v
^ay^a^pav , ol tIw <yo(piav r ^eipwv «c AeA(p«< dva^iVTti;, Oui nnminibm maxi-
wa conpcrant donaria , hilariter reliquam xtutem tranftgmt , hahentes in confor-
tiis pulcherrimHm quid quod de fe commemorent : ea antem maxime dicentes ,
quee apta funt ad fplendorem homini afferendum , reliqua filentio pnetereuntes ,
id unum ambitiofius fiudent , confidentes nunquam nomen fuum oblivione deletum
iri , operibmfuis in pulcherrimo fnb fole loco confiitutis. ReUeque in eo fiduciam
collocant, Qui enim, ubi plurimm efi concurfui ingenii, elaboratum oppts ojiendir,
fempiternam comparat gloriam. Qmmadmodum, ut arbitror ,piUorum ii , qui ma-
nuum fuarum opm arttficiofum Delphk fu^enderunt.

Capvt VII L

MVltiplex ac pailim obvius harum artium ufus. Auxere t3 artem vl-
tiorum irritamenta. In poculis libidines calare juvit , ac per obfcanitates bi'
here, inquit Plinius in prooemio libri xxxii i . Dasdalus Pafiphaen ligneae
vaccae inclufam pudend^ cupidinis compotem fecit. vide Hyginum fa-
bula XL. fed nos honeftioribus tantum caufis infiftendum putamus. &
profedo peffimum vitae fcelus fecere , qui prodigiofa h^ec projediffimae
libidinis minifteriaabartepetenda putaverunt , quemadmodum & im-
portuniffimi homines ingenii merito dixeris , qui humaniffimas artes ad
inftrumenta crudelitatis converterunt. Medea concinnato cavo Dianae

fimu'

72, DE PICTVRA VETERYM

(imulachro ad excidium Pcliae fe accinxit , Diod. Siculus lib. iv. Perilli
taurus aeneus ipfius Phalaridis ad Athenienfes epiftola innotuit. de Aga-
thoclis ledici confule Diod. Siculum lib. xx. Nabidis tyranni Apegam
«wr/. J69. defcribitPolybiuslib. XVIII. Ovid. inlbin* ,meminitequiacerni, in
quo guttur miferorum elidebatur. erat apud Carthaginienfes aenea Sa-
turni ftatua , quae manus fupinas extendebat , atque ita ad terram inclina-
tas, ut impofitus illis infans devolveretur, & incideret in fuppofitam fuc-
cenfamque voraginem ignis, Diod. Siculus lib. xx. Gallorum aliqui ha-
bent immani magnitudine fimuIachra,quorum contexta viminibus mem-
bra vivis hominibus complent ; quibus fuccenfis , circumventi flamml
exanimantur homines. Caeiarlib. vi debeIloGaIlico,cap, i<5. Cicero
pro Manio Fontejo. Strabo lib. iv Geogr. Impii quoque Reges ac
Principes piorum quondam animos pertentabant, fuis aliorumque falfo-
rum numinum ftatuis in adorationem propofitis ; non ob aliud , quam ut
veri Dei cultores in lucem paflim protrados perderent ac penitus exftir-
parent. Nabuchodonofbr certe , fecundis rebus elatus , ftatuam fibi au-
reara immenfae magnitudinis pofuit; quam ciim certatim omnes depra-
vatis adulatione animis adorarent, Ananias,Azarias,&MifaeI deprehenfi
funt prophano abftinuifie officio : vindos itaque in medias ardentis ca-
mini flammas conjiciRexjuflit. vide proph. Dan. cap. 3. non abfimili
quoqueratione in AuxentiumLicinius faevire aggrefTus eft. videSui-
dam in Av^evlio^;. Sed valeant faevitiae plus quam belluincs exempla , indi-
gna prorfus quae inter caufas artis.quondam excultioris locum inveniant.
longe melius illi,qui artibus hifce incrementum addiderunt, ufum earum
ad varias res honeftas, aut faltem non inhoneftas, paflim transferendo.

§. 2. Ac primo quidem non paucos invenias, qui Neceflitatem prima
harum artium initia extudiffe putant : quandoquidem apud omnes ia
confefTo eft, quod necejjitatis inventa anticjHioYafiint, ejuam voluptatis, Tullius
de Perfedio o rato rc. Friores partes agit qmd uttle e^.qukm quod deleBat , Var-
ro lib. I de re ruft. cap. 4. etenim quum homo , fociale animal , fermo-
nem cum alterius linguae hominibus,abfentibus etiam & poft futuris, ha-
bere prohibitus effet ; neceffario quoque , litteris nondum inventis, con-
fugiendum ei fuit ad notas quafdam & imagines animalium , plantarum ,
atquealiarumrerum abarte profedarum ; quibus omnibus primorum
hominum induftria utebatur ad intimos animorum fenfus exprimendos.
Diod. certe Siculus dei£thiopibus,quos omnium gentium antiquiffimos
tradit, funt ^y^thiopum litterce, inquit, variii animantwui,extYemitat'thu[qm ho'
minum^atc^tte arttficum pr<£ctpfie injirumentii perjtmiles : non enim [jUaharum cow-
pofitione mt IttttrU verha eornm exprimHntHY,fed imaginum forma earnmque figni-

fcatione

LIBER SECVNDVS. 73

ficafiofteuft memoriae homimm tradita. Tacitus qooque Ann. Hb. xi, cap.
14. wimi perfiguras animaltHm ty£gj/pm pnjw mentii effingebant : & antitjuilji-
ma monumenta memori^ human<e imprejfa fkxii cermtntur. ad hanc neceflita-
tem refer etiamexemplum Piiilomelae totam violentiflimae injuriae reriem
textilipiduraexprimentis , Ovid. VI Metam. Aulbn. epift. 23. viden-
tur adhaec principes quoque viri , neceflitatis hujus confideratione addu-
di , Q^Pedio, natura muto , celebre illud confilium dediiTe, quod refert
Plinius lib.xxxv, cap.4. Q^edtWy nepos Q^edii confularu tYiHmphalipfue,
a C^fare diiiatore cchxredii Augufio dati, quum natura mutm ejfetj eum Afejfalla
orator, ex cHJmfamilia pueri avia erat,pi5iuram docendum cenfuit 3 idc]ue etiam di-
VHi Augttfim comprobavit, Fuer magni profeBm in ea arte ohiit. Parvum qui-
dem didu, fed immenfum aeftimatione^quod in tot gentium fermonibus,
tot linguis, tanta loquendi varictate , ut externus alieno pene non fit ho-
minis vice, fola Pidura velut una omnium lingua loquatur.

§. 3. Artium denique variarum praecepta tradentesjpoftfatis prolixos
de artibus fuis fermones , fubfidium tamen a Pidura petere folent. Na-
turalium profedo rerura cognitionem non parum adjuvat Pidura , dum
nobis vivas quafdam formas herbarum,arborumjavium,pifcium,quadru-
pedum, ferpentum, infecStorum, marmorum , atque carum etiam rerum ,
qiiae peregrinae nobis funt , tradit : ac dubio procul denfioribus tenebris
humanum genus immerfum jaceret , neque unquam ingruentes undiqua-
que diffitultates fuperaret , fi non arduae atque excelfae vis artis quotidie
vetuftis daret novitatem , novis autoritatem, obfbletis nitorem, faftiditis
gratiam,obfcuris lucem. minus quoque belli pacifque artes, defedae Pi-
d;uri , procedent. haerebit Tadicus , non expediet propofiti rationem
operis architedus,nifi priiis,quicquid iilud eft quod funt aggreffuri, ocu-
lis fuis facili defignatione fiibjecerint. prifci fane atque Heroici illius
avi bellatores non omnino expertes harumartium fuiffe videntur^ de
quibus in Ovidii epiftolis Heroidum hoc teftatur Pcnelope ,
Attfue aliquis poftta monftratfera pralia menfa ,
Fi»git G? exiguo Fergama tota mero,

& lib, r I de Arte * , >Eneae id ipfum quoque tribuitur , * vtrf. i2f.

Ah quoties illum doluit properare Calypfb ,

Remigioque aptas ejfe negavit aquas l
Ji^c Trojie cafns iterumque iterumque rogabat 5

JUe referre aJiter fepe folebat idem.
Uttore conftiterant i illic quoque pulchra Calj/pfo

Exigit Odryfii fata cruenta ducis,

K Ilie

74 DE PICTVRA VETERVM

Jlle levi virga ( virgam mwforte tenebat)

Qmd Yogat in fptjfo Itttore fingit optts.
Hi€c,tnc]Hit,Trojaeft , (muros inlittore fecit)

Hic tthi ftt Simoii i hac mea caftraputa.
Cawpnjerat ( campum fecit) ^aem c^de Dolonii

Sparfimta, Hoemonios dum vigil optat ecjuos*
llHc Sithonii futrant tentoria Rhefi ;

Hac ego fum captti noBe reverfm equii.

Tluraque pingebat j fubittts cum Fergamaflu^ft^

Abfttilit j (^ Rhefi cum duce caftrafio.

difcas itaque ex Vegetii lib. 1 1 de Re milit. cap. 1 1 , unicuiqiie legioni

additos fuifTe piAores. Habet legiofabros lignarios , inquit , inftru^ores , car-

pentarios,ferrarios, pi^ores yreliquofque arttfices ad hybernorum cedtficia fabricanda,

ad machinas, turres ligneas , caeteraque c^uibiu vel expugnantur adverfariorum civi^

tates^vel defendunturproprice, praparatos. <jui arma,c]ui vehicula,ccieteraque genera

totmentorum vel novafacerent , vel cjuajfata repararent. Hoec enim erat cura prae"

cipua , Ht , quicquid exercitui neceffartum videbatur , nunquam deeffet in caftri^,

Oportet fane Archite£tum graphidos fcientiam habere , e^uofacilius exem-

plaribfts pi[iis,t^tiam velit,operiifpectem deformare valeat. Vitruvius lib. i ,Gap. r .

exemplum hujus rei fuggerit Agell. no«fl. Attic. xix, lo. ajfiftebantfabri

iediumcomplures, inc]\iit^ balneis novts moltendis adhibtti; oFlendebantque depiElas

in membranulis varias fpecies balnearnm. ex cjmbtu cim elegijfet unam formam fpe^

ciemque operii ; interrogavit , quantm effet pecunia confpetltu, ad id totum opta ab-

filvendum. quamquam non folum pinget exemplaria peritus artifex , ve-

jrum etiam finget. j^ «<ATe tkc /x«;:^av/;ia5 , oV&)C t /uiyaXcov <t l^etmtdv otKecTo-

/Ltti/uuTuv cv oXlya iiti^tSTa.<; juop<peii itj rvg TuTTa? 'SffioetvaTtXaTliim s )t) o cv nS /utKp(S

7s.6yog tLuu twTbjj ix^ ^uuafxiv cv t ■^rcAAa?? ^/utyaXaig «a^cr^eya??. ^n non vi-

detii mechanicos ,quemadmodum magnorum & ingentium adificiorumformai (^fi-

guras in exigua cera fpeciminis loco eftingunt atcjue deftgnant ? ac ratio ejua in par-

vo e(i,eandem vim habet in multi-i ac magnps ftruclurii. Greg.NyfTenus orat. 1 1 1

in Refurr. Chrifti. atque hsec eft illa quae Cieeroni lib. i de Off. adtfi-

candi defcriptio dicitur. Symmacho vero lib. ix,epift. i^ipiHurafabrilii ope-

rii nuncupatur. Geometria & u^ftrologia Apellem Tolycletumque tranfcendunt j

ita quippe memorantur pojfe omnia efjigiare , ut lahyrinthens Dadaltts eas credendm

fttgenuijfe. Martianus Capella lib. vi . Archimedes Siculm concavo arefimili-

tudinem ac figuram mundi,& afirorum figuras in illo <cre piBas effiblafqtitmachina-

tm e(i. Ladiant. de Orig. erroris, cap. y. Gricci autores medicina, Crateuas,

Dwnyfimy Metrodorm, ratione blandiffima pinxere efjigies herbarum, atque itafub-

fcripfere effenm . Plin. xxv,2. Complura genera avium depiBa erant tn Hetrufca

diCci-^

LIBER SECVNDVS. 7^

difiiplma. Plin. x, f. Qui magnorum virotumvitas fcriptis configna-
bant,ut non animorum tantum, fed corporum quoque qualefcunque for-
mas pofteritati relinquerent,depidas eorum imagines operibus fuis inle-
rcbant. T. Pomponius Atticus expreflit verfibus, qui honore,rerumque
geftarum amplitudine caeteros Romani populi praeftiterunt : itamfHbfin-
oulorHm iwaginibm faHa ma^iftYatHpjtte eortim non amflim ejHaternis <jHinifjHe
verfihpu defcripferit. Corn. Nepos in Attici vita. Varro quoque pari pror-
fus ratione ilkiftrium virorum famam conatus eft extendere ; de utroque
conjundlim Plinius lib.xxxv, cap.2. ImagtnHm amoremflagrajfe tjHondam, te-
jiesfHnt & AtticHi ille Ciceronu edito de his volHmine , & JUI. Varro benigmljim»
invento injertii volfminHm fitornm foecnnditati nonnominibm tantnm feptingento-
rum iUnTiriHm ,fid & aliqno modo imaginibm. non pajfm intercidere figura^ , ant
vetnftatem <evi contra homines valere : inventione mnneris etiam Diis invidiofm :
ejHando immortalitatem nonfitnm dedit , verum etiam in omnes terras mift^ ut pra-
fentes effe nbiqne C^ clattdi poffent. Sacrarum etiam rerum interpretes a pi-
dura nonnunquam petiverunt auxilium. exemplo eft CafHodorus de Di-
vinis ledlionib. cap. ^. TabernacHlnm, inquit, templnm Domini, ad inflar axli
formatHm,depi^a fHbtiliter lineamentts propriis inpandeUe Latino competenter aptu-
vi. & rurfus cap. 30, cooperiendornm codicum artifl-ibm mHltiplices fpecies fa-
UnrarHm in nno codice depi^as, nifallor, expreffimm ; Ht ejHalem malnerit findiofiis
tegnmenti formam, ipfefxbi poffit eltgere. Geo^raphiae denique longe utihfli-
mum ftudium, Piduras fubfidio deftitutum ,^vago temere oberrantis ani-
mi labore omnem fpem noftra fruftrabitur. unde Propert. lib.iv,Eleg. 3.
Cogor & e tabnla piElos edtfere mnndos ,
Otialis G? h,ec dotiiftt poftnra Dei.
lede cogoY : etenim parum admodum proficiet induftria ingentes Geo-
graphorum commentarios evolvendo, & nonnifi crafle ac veTuti per cali-
gmem quandam comprehendet ea , quas breviflimo pidas paginae fpatio
oculis fubj iciuntur. QhI obiernnt marta G? terras, gandent, chm de ignoto mnU
tis vel terrarumftH , velfnn maris. interrogantur ; ItbentercjHe reffondent , & de-
fcribnnt modo verbis,modo radio loca : glortofnm ptttantes, qH<e ipfi viderint ^aliorum
oculis objicere. Macrob. Saturnal. lib. vir,cap. 2. promptum hic efTet
oftendere fimilem in pluribus aliis fcientiis Pidurae ufum , nifi alia effent
artis hujus, & quidem longe majora coramoda, belli pacifque artibus in-
fervientia.

^.4. Statuarum cert^ peroportuno admodum ftratagemate nonrar6
antiquiores privatim ac publice fibi fuifque falutem quaefiverunt. ita
Michal patrem Saul a c^edc mariti fui David inhibuit, in locum Davidis ,
quem ^grum fimulabat,fubjed^ ftatua,i Sara.xix,i 3; Ctefias Cnidius in

K 2 rerum

7«J DE PICTVRA VETERVM

rerum Perficarum hiftoria apud Photium refert , Cyrum Sardeis oppu-
gnantem lignea Perfarum fimulachra Oebarae confilio permuros exhi-
buifle ; unde incolas perterrefados urbem tradidiffe. Theon Sophifta
progymn.cap.xi. lul. Frontinuslib.iii Strat.cap.8. Tzetzes Chil.i,
hifi.i, Semiramidis non abfimile ftratageraa habes apud Diod. Siculum
lib. II , & Tzetzen Chil. xi i , hift.^j^. Spartacus etiam pari fraude im-
minentibus Cbi illufit, Frontinus lib. i Stratagematum cap. 5-. notum eft
illud Virgilii lib . 1 1 JE, neid. — Fr<dii bello,fatiJqHe repnlfi

Du51ores Damum, totjam lahentihiu annii ,

In^ar montii ecjHum dtvina Falladis arte

t/Edtficant, fe^acjfte intexmt ahiete cofiof,
L. Sylla, quo paratiorem haberet militem ad pugnandum , prsedici fibi ^
Diis fijtura fimulavit. poftremo etiam in confpedu exercitus, priufquam
in aciem defcendefet, fignum modica^ amphtudinis, quod Delphis fuftu-
lerat, orabat ut promiffam vidoriam maturaret. Frontinus lib. i Stra-
tag.i^j. Valer.Max. lib.i,cap.2,,exemplo 3. pariquoquemodoThea-
genes aliquo iturus, Hecates fimulacrum, quod femper pene^ fe habuit ,
confulere folebat. vide Suidam in Siw^ng Sc in ExaT^ov. lupiter luno-
nem ligneo fimulachro decepit , Paufan. lib. ix. Amafin yEgyptii inter
initia principatus ut plebejum atque ignobilem contemnebant j donec
follertiffimo invento plebis animos ad venerationem tanto faftigio debi-
tam traduxit. Inter innumera fupelledilis regias ornamenta pelvis erat
aurea, abluendis pedibus ipfius Regis , atque eorum quos convivas advo-
caverat,inferviens : eam ille fregit,atque ex ea conflatum Numinis alicu-
jus fimulachrum publice colendum fubditis propofuit. quumque eos id
fumm^ cum religione venerari didicififet^aperuit i£gyptiis ex ea pelvifa-
ftum effe fimulachrum illud, in qua evomere aliquando, & immejere, &
pedes abluere foliti efiTent : poftulabat itaque , utexhac imaginedefe
quoque judicium facerent ; fuifi^e quidem unum e multis,& nihil a fordi-
d^ plebe difcretum ; nunc tamen Regio faftigio debitam reverentiam fibi
quoque deberi. vide Herodotum in Euterpe. Amafis quoque Heliopoli
litum homines madandi fuftulit, jubens pro tribus hominibus lunoni fa-
crificandis,tres cereas imagines fubjici. vide Porphyrium lib. 1 1 de Abf^
tinentia. appofit^ Servius ad verfum 116 Secundi ^neid. fiiendnm, in-
qu i t , /■'« facrificm fimHlata pro verii accipi . unde, quum de animalihvu cjuoi difficuU
ter inveniuntHr , ejl facrificandum , depane velcerafiunt , (^ pro verU accipiuntur,
Cadaver Alexandri magni, praefedis de fucceflione inter fe contendenti-
bus , aliquamdiu inhumatumjacuit : vaticinanteverb Ariftandro nullis
hoftium incurfionibus obnoxiam fore terram , quae feliciffimi Regis cor-

pus

L r B E R S E C V N D V S. 77

pus reciperet , certatim pro fe quifque cadaver ad fepulturam popofcit^
quum vero fenfifTet Perdiccas Ptolemaeum jam praeripuifle illud, magnif-
que itineribus in ^Egyptum afportare,non deftitit armati manu proiequi
Ptolemajum: & jam civili utrimque fanguine manus imbuifTent^nifi Pto-
lemaeus Alexandri (imulachrum Perdiccae pro ipfo corpore obtrufifret,
iElian. var. hiftor. lib. xi i , cap. ultimo. Hannibal , devido a Romanis
Antiocho rege,Cretam ad Gortynios venit,ut ibi, quo fe tuto reciperet,
conCderaret. vidit autem viromniumcallidillimus , magno fefore in
difcrimine,ni{i quid praevidiffet, propter avaritiam Cretenfium. magnam
enim fecum pecuniam portabat , de qua fciebat exiffe famam. itaque ca-
pit tale confilium. amphoras complures complet plumbo , fummas ope-
rit auro & argento. has Gortyniis praefentibus deponit in templo Dia-
ns , fimulans fe fuas fortunas illorum fidei credere. His in errorem du-
<3:is , ftatuas aeneas , quas lecum portabat , omneis fua pecunia complet ,
eafque in propatulo domi abjicit. Gortynii templum magna cura cufto-
diunt,non tam \ caeteris,quam ab Annibale^ ne quid ille infcientibus illis
tolleret , fecumque portaret. Sic confervatis fiiis rebus Pcenus , illufis
Cretenfibus omnibus, ad Prufiam in Pontum pervenit. Corn. Nepos in
Hannibale. Alcibiades , quum nonnifi capto prius acri experimento ,
confiliorum omnium participem eligendum fibi putaret , ftatuam in ob-
fcurioris latebrae caligine abftrufam amicorum fingulis timide , velut ho-
minis \ fe occifi cadaver oftentans, fupplex filentii fidem , nec non confi-
lium auxiliumque expetebat. tergiverfantibus plerifque,ac tanto fe peri-
culo immifcere metuentibus,fblus Callias ad negotii tam ancipitis focie-
tatem boni fide animum fiium applicavit -, quo fadum eft , ut eum exinde
intimumfemperhabuerit Alcibiades. Polyaenus libro i Stratag. Lepi-
diffimoquoquecommento Canopifacerdos divinitatem ignis , a Chal-
daeis numinis loco culti , elevavit. Chaldasis enim unice fibi placentibus
omnia confumentis ac depopulantis flammae cultu , eoque de omnibus
omnium, quotquot adicrant, gentium Diis ftrenue triumphantibus , oc-
currit inter alios Canopi facerdos , & hydriam fid:ilem crebris tenuibuf-
queforaminibus undiquaque pertufam cera rurfus obftruxit , & implevit
aqua : moxalterius ftatuae caput abfciffum un^cum aliis membris hydrias
adaptans, coloremque fubdolo huic fimulacro inducens, in certamen de-
fcendit ; gnarus, liquefada cera, ignem ftatim exfudantis liquoris abun-
dantia exftindura iri. refert Cedrenus ad annum undecimumlmperii
Theodofiani. obiter tamen hic nota , Sacerdotem adaptandae forte hy-
driae confilium cepiffe , dum ex more yEgyptiorum facerdotum hydriam
ad templum ademque jufta religione refert. de qua corum confuetudine

K 5 vide

7« DE PICTVRAVETERVM

vide Vitruvium in prooemio libri Odavi. vide quoque Suidam in Kam-
TTo;, ubi plenius haec narrat. Non taniiim a tjronihHs, inquit Veget. lib. r de
Re milit. cap. iS. fid etiam a fiipendiariis militihm falitio ecjHornm deJiriBe efl
femper exaBa. quem tifum ufqne ad hanc aztatem , licet cum diffimulatione , perve-
nijfe manifeftnm eft. Equi lignei, hyemefnh te^o , aftate ponehantm in campo. fu-
per hosjmiores primo inermes , dum confuetudine proficerent j deinde armati coge-
bantur adfcendere. tantucfue cura erat , ut mnfolum a dextrls ,fedetiam ajiniftris
partibm & mjilire ^ deftlire condifcerent , evaainatos etiam gladios vel contos tenen-
tcs ; hoc enim continua meditatione faciehant. filicet ut in tumultHpraliifine mora
adfcenderent , cjui tamftudiofe exercehantur in pace. Perfae noa folum afTuefa-
ciuntequos ferretinnulum illum refonantium armorum crepitum , ac
gravem armatae aciei fremilum, fed & referta paleis cadaverum fimulacra
incitatis objiciunt, ne forte inutiles fiant proftratos casfofque invero
rerum difcrimine calcare metuentes. yElian. de Animalib, xvi , 25'.
Horat. lib. i,epift. 2.

Fingit equum tenera docilem cervice magifler
/re viam quam monftrat eques. venatictu ex quo
Tempore cervinam pellem latravit in aula ,
Jidditat in fylvts catulm — .
Duo , quae fequuntur , exempla , ut ut non pertineant ad fidarum pida-
r^jmque imaginum hiftoriam , prsetereunda tamen non putavi j quando-
quidem ex iis intelligitur , quantum apudmuta quoqueanimantia pol-
leant imagines fpeculo vel aqua repraefentatse. '^irTgi-Aoc, aTrctlufjSijuc; fxt/xei-

roif * IffCTTTfCi} ^' rtD^9tK«yUeVM tLui fJlljU»(nU y.XiTfliTctf. XcH'&CtVC,vlii ^ OTTlS^iV Ket-

haenv t« rs^^rt^sv^i; i^yoTnfn , ci juatvQaveiV isieivov /^hXov^ • 0 eTe •^tr^^Ko; aXKov
J^or.m op^v '•Viriai.y.ov, auivJ^ei mtfo; /uljunatv iKeiva <pmcov. Ffittacm quoque aftu de-
ceptus (humanam vocem) imitatur , quando per fpeculum appofitum non animadver-
tertt,quem imitettir .Clanculum enim poft fpeculum quod ohjeBtim ejl loquuntur^qu<c
difcere ipfos cupiunt. Ffttacm vero rutmfe alium pfntacum videre, voces illa^ ex-
primere conatur. Photius ex lib. v Theodori cpifcopiTarfi,contra Fatum.

oLyKctix <C ov to7; 'iTTTroi; t) ^cth», )^ ycweAtoai, £ KctXXuTri^ov^ stt' ouurri. oTtoTi ^
ovoCotTiivli;, iTTeiePciv tf/ '/777^0/ TiW jul^iv '^ovav a.Tifj.ei^oom x^ i^pvCct^uxnv ei$ O/UTijf,
"i^y.eipiim ra; 'iTTTHi;, (c ^f)n Trnya; ayeimv ' a^ cPe , uczuip cv y.a^oTiTfm •S's«(J"tf|W^ct/
liuj ai<^vvluj T Ubdjjict^; a.7rny?-.a.ia/uivii; 7" y.ofJLn; , avi')(pv'^ Ton t{/jij fTtyfl; to. X^p^
ofu.iXiav. Etiam decm in equvs eftjuhje ; & fuperhiunt ,ornanturque per hanc. Qua-
propter hi qut volunt, ut ah afmis equae ineantur ,ft equx afinorum congrejfum afper-
xentur, eofque contumcliofe exctpiunt , equarum jubas radunt (^ adfontes deducunt,
H<e vero tanquam tn fpeculo cernentes defo-rmitatem corporis & juhafplendorem a-
miffum, deterims pofiea animalts congreffum admittunt. Pollux Onomaft. lib. i,

cap.ii.

LIBER SEC.VNDVS. jf

cap.ii. vid^ qiiaque iElianum lib. 1 1 deAnimalib, cap.io. Praecipuus
tamen inauguratarum ftatuarum ufiis erat : ut pote quibus hoftium irru-
ptionem inhiberi, aut alia quaedam mala averti pofTe putabant, vide Pho-
tium in excerptis ex hiftoriis Olympiodori. dicebantur olim Ttitdares dii,
de quibus vide Macrob, Saturnal. lib. iii, Gap.5). a.verrmci^ Sc contradle
aurmci. GloiT. vetus , Ammns , ^iog ^crcT^oTTstw?. dicuntur etiam "^tto/a-
-TJfa^o/ ^'toi apud Suidara , quemadmodum & a.Xi^Ua,Koi apud eundem. ta-
lis forte fuit Talus ille, non modoApollonioRhodio lib.iv Argonaut, * * »"«■/: 1638.
verum etiam pluribus aliis fcriptoribus meraoratust . Paliadium quo- + '" ^^'"i'»
que ad certam fiderum rationem ab A{io philofopho in eundem finem fa- ZvH ^eTjulfe
bricatum fuit,ut teftis eft Tzetzes in Lycophronis CaiTandram. Qroban- '^^^"'"'*'' '/"*'
che , eft herba quae cicer enecat & ervum , circumligando fe : ofioCdyx'^ foUbant , cUm
Graecis ; quibus etiam alio nomine oaxrpoXiov vocatur ; quod legumina ^J*fL'^^,"/^l
leonis inftar quafi invadat atque enecet : quapropter eam ex agris exftir- »»»'*'• %»^"
pare volentes,quinque teftas piduram Herculis leonem fufFocantis conti- y^er.TjS.*^ ' *"
nentes in medio agro atque in quatuor ejus angulis defodiunt. vide Geo-
ponica Conftantino Imp. infcripta lib. 1 1 . Farro autor efi,Ji FidicnU occa-
jffi, cjHod eH imtinm A.Httimni , uva piBa conpcretur inter vites , minns nocere tem"
feftates. Plin. nat. hift. lib. xvi 1 1 , cap. 2p. y£lianus denique lib. v de
Aniraalib. cap. 47 , refert haud abfimili ratione antiulo ferreo fe vidente
vimadditam oculismedendi. videlocum. Caeterum de his plenius ad-
fpirante fummi Numinis favore in Catalogo artificum dicemus.* de fta-
tuis interim atque imaginibus inauguratis , qaae pervulgato jam nomi-
rie Talifman appellant , confule Gafarellura , Curiofitatum inauditarum^
cap. 6.

§. 5". Quam fit immenlG laboris omnes ftatuarum atque imaginum fpe-
cies ad ufura atque ornatura olira faditatas perfequi , vel ex uno Caflio-
doro Variarura vi i ,1 y, intelligas , Statuas primHm Thnfci in Italia invenijfe^
refermtur ; quas amplexa pofteritas, pene parempopulptm Vrbi dedit , cjuam natnra^
procreavit. queraadraodum igitur temerarise prorfus infaniae fit orania re-
ferre velle, ita modicis viribus noftris conveniens magis , praeter ea, quae
jara dixiraus , pauca quaedara , prout occurrent , de raultiplici ftatuarum
atque iraaginura ufii adjicere. Iterura tamcn hic in prirao ftatira conata
Gopiaobrutus de facrarura aediura auguftiflirao ornatu filere potiiis ha-
beo , quara ferraonis inopi^ quidquam deterere. praeteribo quoqueFo-
rum acPorticus publicas artificiofiflimis antiquitatis monumentis ad
miraculum ufque excultas : illud potius^ referam , quod publice ac priva-
tira pulcherrimarum pidurarum ac ftatuarum ftudiofiflirai forte fuerint
antiquioresjob eandem forte caufam propter quam Lacedsemonii quon-

dam 5

«cy DE PICTVRA VETERVM

dara , in reliquis horridiores , pulcherrimas quafque piifluras infummo

femper habuerunt pretio : dicuntur enim de liberorum fuorum pulchri-

tudine tantopere Tolliciti fuiire , ut formofiflimorum adolefcentium Ni-

rei,NarcifIi, Hiacynthi, Cafloris & Pollucis,DeorumquefpeciofifIimo-

rum , Apollinis nempe ac Bacchi efiigies gravidis uxoribus reprzefenta-

* vide oppid. rent * . notius eft illud Heliodori quam ut referatur , quod Charicleam

"r Hi'.S' candidiffimam prolem , ex Hydafpe y£thiopum rege&Perfma regina

docet ei^uorum prognatam, piduras Andromedas,quam ipfo conceptus momento intuita

*TumaitoT^ pari crat matcr, quam Cmillimam aetas iila viderit. vide Heliod. lib. x. Me-

arte

Mi tnpuiiu (Jicorum certe filii ab hac opinione non omnino abhorrent. etenim Sora-'
piombtu qu^ji niii medicinte artis magijier fcrip/it ,regem Cjprinm deformem conjugi Jtia, ne defoT"
fThilfoiertiam ^^^ p^reret , propomre in concptbm formofam folere ptUmam, Auguftinus Retra-
patriarchxiaco. <3;at. Ub. II, cap. ($2. Galeuus quoque de Theriaca ad Pifonem, s/uoj Ao-

ut>t vide B.Hie- y°i ''"'? ap^a,tO(;'i/uiivv<nv, oTt r/J ajuop<pav tk; d\jujoi.\o(; ^iKKV ivjuop^ov ytvviKyctj 713.1-

ronymttrn S»*- J^ iyrOtiKn 'WO.-lcLZ CV 'TTXollei ^uXCO iV£icf^t; «AAo TTCtlJioV , (t 'iXiyt T« yOjijaLKl cvu-
fliomb. tnCeve- ^ ^, , r> , <> ' r^ , ^ , c v > \ / /^ \ ' >■

ftn , & Ifidorum TrXi^tOjUiVOg , 2Kma> T6) TVTTOi T '^cKpti^; ijuCXiTTeiV * W ch OLTiViq ^XiTtaQ/. , ;^ W? iC^lV

limllp \'^*' ^'^^^■> °^°^ ^ ''""^ '^X^^^' ^X' '^ ^v>^G.v\i, txXXu T^ yiypct/u/uiva ofMioii atTraTexe to
'noktJiov ' T o-^iu? ol/uajf Jia.TiiixTTicy]^; t»? (pu(Tei, aXK wt oyy~oii; Ti<n , t yiy^af/.fj.iVit
t»$ TiJTra^ Jl^ihi qudedam vetm hijioria expofmt , hominem opnlentHm qnidemfed
deformem extitijfe , qui cnm ajfeEiaret pHlchrum ftbi flium procreare ,formofhm in
ampla tabnla puerum depinxit. Inde uxori con^ediens prcccepit, ut e regione pofttam
imaginem diligenter conftderaret : lUa vero attente refficiens, &, utfic dicam, totum
animum illuc conjiciens , puerumpeperit nonpatrifedpiBHYaftmilem , oculispHto ,
tton molibns, piEiur£ exemplum natur<e tradentihns.

§. 6. Non eftomittenda in FiBur^e mentione celebrls circa Lepidum fabula. fi
^uidem is in TriumviratH ejuodam loco deduEiiM a magiHratibus in nemorofkm ho-
fpitium, minaciter cum itspoftero die expoftulavit,Jbmnum ademptumfibi volucrium
concentu. At iUi draconem in longiffima membrana depi^um eircumdedere loco ;
€oe\He terrore aves tum fduijfe narratur j & poftea cognitum eft itapojje compefci,
Plin.xxxv, II. Antoninus Imp. ut populum Ro. adfuefaceret ferre mol-
lem iftum , quo ipfe deledabatur , Phoenicum habitum , piduram fiiam
Romam praemifit ; atque ita nihil infolens Roma vifa eft fibi pati , ciim
Imperatorem in ifthoc habitu adventantem faufta gratulatione excipe-
ret. Hcrodianus lib. V. Reges quoquedignamtori confortem exqui-
rentes , utcbantur ad hoc internuntia pidura. Claudianus de Nuptiis
f vtt^.ii, Honorii & Marias t ,

JSlon ego luxuriam Regum, moremcjue fecutm

Qmfivi vultum tabulis, ut nuntiaform<&

Lenaper innumeros iretpidttrapenates,

Nec

L I B E R S E C V. N D V S. Si

Nec vartis dHbium thdamii leEiuYPts amoretn ,

uirdua commijifalfe connubia cera.
quinetiam inlegationibus ufum quandoque habuilTe piduram , difcimus
ex Agellio , no<^. Attic. x, 27. Q^fabim imperator Romanm dedit ad Kar-
thaginienfes epifiolam, ubi fcriptam futt,popfilMm Ro. mifijfe ad eos haHam & cadu-
ceum,figna duo belli aut pacts ; ex-^ts , utrum vellent, eligerent : quod elegijfent, id
unum uteffe mijfum exiliimarent. iKvnrthaginien/es reffonderunt:, neutrum fefe eliae-
re : fed pojfe, cjui attultjfent , utrum mallent relinquere 3 qmd reliqmffent , tdfibi pro
leciofuturum. JUf. autem Varro non hafiam ipfam , neque ipfum cadweum mijfa
dictt ;fed duoi tejferulas ; in quarum altera caducei,in altera hafias fimulachraftte"
runt incifa. Eubata Cy. cnaeus ad tuendam conjugii fidem , pida Laidis
imagine Cyrenen deportati , Laidem ipfam fruftratus eft. quamobrem
etiam reduci ftatuam pofuit uxor. vide y£lianum var. hift. lib-. x, cap. 2.
Apelles vi tempeftatis Alexandriam expulfus , regnante Ptolemaso , ciim
quo ei non fuerat gratia in comitatu Alexandri, capitale periculum adiit ,
dum fubornato fraude aBmuloriim plano regio invitatus ad coenam Regis
venit ; indignantique Ptolemjeo, & vxjcatores fuos oftendenti, ut dicereC
a quo eorum invitatus eifet , arrepto carbone exftindo e foculo , imagi-
nem in pariete delineavit , agnofcente vultum plani Rege ex inchoato
protinus. Plin. xxxv, 10. Imago lulii Caefaris cera expreffa , ac viginti
tribus immaniterinflidis vulneribus conlpicua , populi Ro. animos ad
ulcifcendam csedem raire inflammavit. Appianus lib. 1 1 de bello civili.
Tot$ eiKovoK; eia^otjuiv ayet7ra.v t ipu/xivav , oTctv ctwTB? /uh cPuvn^a/utv icTleJr. foliti
fumpu amare imagines eorum quos dtiigimm, cum ipfos videre non po^umm, Dio-
nyf.fbphifta Antiochenus epift. i. vide quoque /Eneam fophiftam epift,
12. expreflit hocipfum Pliniusjuniorlib.ii,epift.7. j^mavi confumma-'
tiffimumjuvenem, inquit, tam ardenter ,quam nunc impatienter requiro. Erit ergo
pergratummihi effigiem ejmfubinde intueri,fubinde re^ficere,fub hac confifiere,pr<e'
ter hanc commeare, Etenim fi defunBorum imagines domi pofit^ dolorem nofirum
levant , quanto magn e£ , quibus in celeberrimo loco mn modo fpecies & vuktes 010-
rum , fed honor etiam ^ gloria refertur? quin etiam videntur prima harum
artiuminitiaexhocanimihumanimotuproveniffe. videquas fuper hac
de Syrophane y£gyptio referuntur aFulgentio*. Virgo certe Corin-*/"^-i Mytb».
thia, amore fuadente , rudem dexteram tantarum artium primordiis aufa ufm ^dkatur. "'
eft applicare , umbramque amafii peregre profeduri ad lucernam lineis
defignare j mox, ut eft mos hominum parvula initia pertinaci ftudio per-'
fequendi , pater virginis Dibutades figulus fpatium lineis comprehenfum
exfculpens atque argilla complens, typum.fecit, eumque induravit igne ,
ex tam tenuibus initiis prima Pidurae & Plaftices rudimenta exhibiturus :

L unde

8i DE PICTVRA VETERVM

unde apparuit veriiHmura efTe illud Cailiodori Variarum 1,2, tnos efl ho-

mimhpu occaftmes repentwM ad artes dmere.

§.7. Prifci quoque jevi hxc fiiit non illaudata confuetudo,ut bene de
laeculofuomeritos lionore ftatuarufeipoftmortem aeternitati confecra-
lent : quumque defundorum defiderium ferre non {>o{fent , fuo pariter
dolori quaerebant remedium , &: reliquois^mortales humani generis bono
natos iplendore gloriae ad parem virtutii^uram exacuebant. ita. quumdi-
gniifrHBm trihuitur ,e(md.em viam capejfeyitihns fpes paratur. Symmachus lib. i ,
epift,27, &c lib.ix, epift.102 , omms fihi delatum decm judicant , qmd dignm
acceperit. Asirologia Beyofiu enitmt y cui oh divinas pradiciiones Athenienfes pu-
blice in gjmnafo flatuam tnaurata linguaflatuerunt, Plin. nat. hift. vii, 37.
Phaedrusfub linem lib. 11 Fabularum ,

t^fipo ingentemflatuam pofuere Attici ,

Servulumque collocarunt aterna in haft :

Tatere honorii fcirent ut cunUi viam :

Nec generi trihui, fed virtuti gloriam,

Chabrias Athenienfis obnixo genu icuto , projeda hafta , impetum exci-

pere hoftium docuit. hoc ufque eo tota Grxcia celebratum efi , ut illoflatu Cha"

vrioi flatuam fleri voluerit^ quts puhlice ei ah Athenienflhm inforo eonflitrtta efl. ex

quo faUum efl,ut poflea Athletae, catericjue artiflces hi^ fl-atihm flatuii ponendii ute-

rentur, cum vi5ioriam eflent adepti. yEmil. Probus inChabria. RefertVell,

Paterc. Hb. i hift. cap. 11 , magnum Alexandrum impetrajfe a Lyfippo,fingu-

lari talium auUore operum, ut eorum eqmtum , qui ex ipfim turma apud Granicum

amnem ceciderant, expreflafimilitudinefigurarum,faceretflatuas , & ipftm quoque

iis interponeret, idem quoque refert Arrianus hb. i de Expedit. Alexan-

dri. LegatoYum, inquitLivius lib. iv ab v. c. qt4iFideni6ccefterant,flatua

pub/ice in Roflrii fofitafunt, addit Florus , quoniam oh remp. occubuerant. vide

Plinium nat. hift. xxxiv , 6. Statua Accii Navii auguris , qui cotera no-

vacula difcidit , ut eifedum fu^ profeilionis oculis Tarquinii regis fubji-

ceret, fiiit in gradibus ipiis ad laevam curiae , quo in loco res ada eft. co-

tem quoque eodem loco fitam fuiife memorant ; ut eflet adpofleros miraculi

ejm monumentum. Livius lib. i ab v. c. Cum Porfena rex ad laniculum

veniffet, prohibitus eft virtute Coclitis Horatii,ne Tiberim traniiret : fo-

lus univerfara Hetrufcorum aciem , aliis interira fublicium refcindenti-

bus pontem,fuftinuit : ponterupto,armatusinTiberimdefiluiti multif-

que fuperincidentibus tehs, incolumis ad fuos tranavit : rem aufm,plmfa'

me hahituram apudpofleros , quamfldei, Gratn erga tuntnm virtutem civitasfuit,

ftatua incomitiopoftta. Livius lib. 11 ab v. c. ergoitahonoratavirtute,

foeminae quoque adpublica decora excitse. etenim Cloelia interplures

alias

LIBER SECVNDVS. 83

alias virgines obfes Porfense <iata,CLiftodibus deceptis equum confcendit>
ducemque fe reliquarum virginum agmini praebens , Tiberim tranavit.
Romani mvam infoemina virtutem novo genere honoru ,fiatm ecjueftrt, donavere.
inffimma Sacraviafuitpofftavirgo infdens e<juo. Livius ibidem. Invenituf
ftatua decreta & Taracise Cajae five SufFetias virgini Veftali, ut poneretur
ubi vellet : quod adjedum non minus honoris habet , quam foeminaB effe
decretam. meritum ejus , Quod campumTtherinum gratificata ejfet popu/o.
Plin. nat. hift. xxiv , 6. Mifcuit denario Triumvir Antonius ferrum.
igitur ars fada, denarios probare : tamjucunda legeplebi, ut Gratidiano vica-
tim totasfiatuai dicaverint. Plin.xxxi 11 ,9. AAiones quoque ex fubiti im-
petuofi animi commotione profedas , honore ftatuarum dignas quando-
quejudicaverunt. namque Semiramji Ajfyriorum regina , cum ei circacultum
capitii fui occupata nuntiatum effet Babylonemdefeciffe ; ahera parte crinium ad-
hucfoluta j protinus ad eam expugnandam cucurrie : nec prim decorem capillorum
inordinem, quamtuntamurbem inpotefiatemfuam redegit. quocircafiatuaeJHi
Bahylone pofita efi illo habitu , quo ad ultionem exigendam celeritate prcecipiti teten-
dit, Valer. Max. lib. ix, cap. 3, exemplo ext. 6. Artemifia Rhodo capta ;
tropaum in urbe Rhodo fu<e viUoria confiituit, <eneafqu€ dua^fiatuasfecit ; unarn ,
Rhodiorum civitatis ; alteram , fuce imaginis : & illamfigaravit Rhodiorum civt"
tati fiigmata imponentem. pofiea autem Rhodii religione impedui [quodnefasefi
tropcea dedicata removeri ) circa eum locum cedificium firuxerunt , & idere5ia Gra»
jafiatione texerunt, ne quvs poffet adfpicere^ & id Abaton vocitarijufferunt. Vitru-
vius lib.iij cap.8. Ptolemaeus denique rex vindidam fumpturus de Ar-
finoe uxore, Dinochari opera, tefte Aufonio in Mofella, ufus eft ,

luffm ob incefii qui quondamfoedvu amoris

u4rfinoenFharii fufpendit inaeretempli,

Spirat enim te6li tefiudine Cortu Achates ,

.Affii^amque trahitferrato crine puellam. V ide quoque Pli-

niumlib. XXXIV, cap. 14. nec non Suidam in Maj^fJiTir. Cedrenum deni-
que ad undecimum annum Theodofii Imp. Tr<emia bonorum malorumqut
bonos ac malos faciunt . ^auci adeo ingenio valcnt, ut non turpe honefiumque, proplt
bene acfecm ceffit, expetant fugiantve : cateri, ubi laboris imrtix, vigdami<e fomnOy
frugalitatu luxuria merces datur ,eadem ifia , qmbm alios artihm affecutos vident y
confeElantur ; qualefque funt illi , tales effe «3? videri volunt , (^ dnm volunt , fiunt,
Plin. Panegyr. Nonfinerationefacra efi maqnarptm virtutum ntemoria ; & effe
flures honosjuvat ,figratia bonorum non cum ipfis cadat. Seneca de Benef. lib.
I V , cap . 30. Quia ornamentis bonorum incitatur imitatio , & virtm amula ali-
tur exemplo honorts alieni ; hincfaUum efi, ut rufiicis adhucfeculis optimi qmque
civium manu (3 arteformati tn longam memoriam mitterentur, atque utinam nihil

L 2 huic

S4 DE PICTVRA VETERVM

hmc decori facilitai adHlmttHm pojiea derogajjet : (juamvis paria nonftnt , qtta di-

fpart arte qH<etmtHr. Symmachus lib. x, epift. 25". ^jf^g^es hominimi non fole"

bant «xprimi , mfi aliqua iUu^ri canfa perpetmtatem merenttHm ; primo facrorum

c^rtamimm vicioria , maximeqHe Olympiae^ nhi omniHm qui vicijfent fiatnai dicari

Mos erat : eornm vero qui ter ibi fnperavijfent , ex membrts ipfdrumjimilitudtne ex-

prejfa, qnas iconicas vocant. excepta deinde res eji a toto orbe terrarnm httmanijfima

ambitione . ^ jam omninm mHnicipiorHm fons flatHae. ornamentHm ejfe coepere ^pro-

rogariqne memoria hominnm, ^ honores legendi oevo baftbtis infcribi, ne infipHlchrii

tantum legerentHr. moxforum & in domibiis privatus faUum atque in atrips. honos

cltentum conjlituit ftc colere patronos . Plin. xxxiv, 4. in bibliothecis etiam

ex auro argentove, aut faltem ex aere dicabantur illi, quorum immortales

anima in iifdem locis ibi loquebantur. Aftnii Fo/Iionis hoc Rom<e inventum,

qui primtti bibliothecam dicando , ingenia hominum rempublicamfecit. An priores

coeperint Alexandri<e & Fergami reges,qui bibliothecas magno certamine inftituere ,

non facife dixerim. Plin. xxxv, 2. videquoquePliniumjunioremlib.lv,

epift. 28. quamvis autem defun(3:orum tantum imagines in publicis bi-

bliothecis dicari raos effet , datum tamen hoc aliquando fuit reverentise

litterarum, ut unius M. Varronis imago poneretur in bibliotheca ab Afi-

nioPoUionepublicata. Plin. nat. hift. vii, 30. in privatis vero biblio-

thecis vivorum quoque imagines poni folere, docet nos Martialis in ipfo

ftatim initio libri Noni. apud majores denique in atriis imagines erant, quis

fpeUarentur : nonfigna externorum arttficum , nec ^ra , aut marmora : expreffi cera

vuhw ftngnlis dffponebantur armariis , ut effent imagines qune comitarentur gentilia

funera},femperqHedefun[ioaliqHO,totttsaderatfamiIi<eejtis, qui unquamfuerat ,

popHlfis. Stemmata vero lineis difcurrebant ad imagtnes piEias. Tablina codicibm

implebantur , & montimentis rerum in magifiratu gejiarum. Alioeforis & circa li~

mina animorum ingentium imagines , ajfixu hojiium fpolits , qH<£ nec emptori refrin-

gere liceret ; triumphahantque etiam domims mutatis ipfe domtts ; ^ erat h^secfit^

mulatio ingens , exprohrantihus teBis quotidte imhellem domtnum intrare in alienum

triumphum. Plin.xxxv,2. Sapeaudivi Q^A^faxumum, F.Scipionem,praterea

civitatts nofim prceclaros viros folttos ita dicere ; quum ma^orum imagincs intueren-

tur , vehementtffimeftbi animum ad vtrtutem accendi. fcilicet mn ceram illam , ne-

quefgmam tamam vim tnfefe habere jfed memoria rerum gefiarum eamfammam

eqregtis virts inpeBore crefcere ; neque prius fedari,quam virttts eorum famam atque

gloriam adaquaverit. Salluft. bello lugurth. vide quoque Valer.Max. lib. v,

cap. 8 , cx. 3 . Obfervandum tamen, quod non tantum in atriis majorum

imagines repofitas habebant , fed frequenter etiam in annulis circumge-

ftabant. vecors illeLentulus,Catilinae inconjurationefbcius,avifui ima-

ginem aniiulo infculptam habuit : de quo fic Tullius orat. 11 1 in L. Ca-

tilinam ,

LIBER SECVNDVS. S?

tilinam , ojiendi tahelloi Lenttilo, & ^uafivt , cogmfceret nefignum ; anmit. Efi
vero, inqmni,fignHm quidem netum, imago avi tui clari(fimi viri, qui amavit unice
fatriam & cives fuos j quje quidem te a tantofcelere , etiam muta , revocare dehuit^
& fiforte nobilia portenta , teterrimis ignaviae ac nequitiae fbrdibus im-
buta, ab avitarum imaginum jfplendore degenerarent,non patiebatur eos
jufta propinquorum feveritas fulgentiflimam familias gloriam ultra ob-
fufcare. Filio certe Scipionis Africani, praeclaram patris ac patrui glo-
riam erubefcendae turpitudinis maculis ^olln^nii^fropinqui e manuannulum,
in quo caput Afncani fculptum erat, detraxerunt. Valer. Max. lib. 1 1 1 ,cap. y ,
exemplo i.

^.8. Fitfur<ie pracipua dignatio Rom<!e increvit (^utexifiimo) a Af.Valeria
Jidaximo Mejfda, qui princeps tahuiam piciura praltt,quo Carthaginienjes & Hie-
ronem in SiciRa devicerat, propoftit in latere Curi<e HojliUa: , amo ah Vrhe condita
quadringenteftmo nonagefimo. Plin. xxxv, 4. Clariorem eam artem Rom<e fccit
^oriafcen<s. HahuitScenaludisClMidiiTulchri magnam admirationem piclur<e i
quum ad tegularumfmilitudinem corvi decepti imagine advolarent . Pl in . xxxv ,4,
videquoque Val. Max. lib.ii, cap.4, ex.(5. Scena aut verfli^ erat,aut duSli~
lis. Verftlis tunc erat , cumfthito tota machinis quihufdam convertehatur , CJ* aliam
piBurafaciem ojiendehat. DuUilii tunc, cum tra^ts tahulatis hac atque illac ,fpe-
cies piEiurtje nudahatur interior. Servius ad verf. 24 lib. iv Georg. «a^-
^Kv\fj.eL(siL, v(pi(7fA.a.'^ « TrlvctKi; tiQv , i^omg y^ct^^ rri p^eict 'tyJ J^ctfjLctTcov fnffoc^po-
p«?. Catahlemata , texturce , aut tahulx erant , adfahularum dramaticarUm ufiim
utiles. Pollux lib. iv Onomaft. cap.p, & mox ibidem , ro ■bmffy.wiov kioot
jf^ aiytt^.jualioK; lv.iK6<T fJLii\'^ fSfpo^ ro ^ictrfov ritfecftfA.ivov, •Laro ro Xoyeiov Keifjtivov-
Hypofcenium cotumnis G? imaginihus ornatum erat , ad Theatrum converfum , pul-
pitofithjacens. Hefychius quoque, Afae/)F<>-^«S, raicv r tfayiKctTg <rKlujci7(; et-
eTuXct J^KvvfjLivct, jinadigmata fiint pi^urce qu<e in Tragicps fcenis ofienduntur.
Quae Iiadenus de multiplici artium imitatricium ufu dida funt , abunde
fufficere judicarem , nili reliquaeeflent quasdam apudbonos fcriptores
paflim obviae minutiae , quarum ipfa varietas obledandis ac fubinde quo-
que inftruendis animis rion inidonea videretur.

^. p. Kcu.}^'m^txtvt^tsThryges invenerunt , ideoque Fhrjgiones appel/ate
funt. Plin. viii,48. quamquamy£gyptiis quoquegloriam hanc tribuit
Lucanus lib. x * . verilm de his alibi uberius. Textilis pidiurae meminit * y^f- 14^
Tullius in ipfb ftatim initio libri quarti in Verrem. nego ullam pi^uram ,
neque in tahults^ neque textilem fuiffe , quin quaferit., infpexerit. Macrob. Satur-
nal. V, 1 7 , pitiores fi^orefque , G? qui figmentis liciorum contextas imitantm eff-
gies. Lucretius lib. 1 1 1 , * ^«'■/ 34»

Nec calidte citius decedunt corporefehres ,

L 3 7exti-

26 DE PICTVRAVETERV^M

Textilibmfi in piBttris^ ofiroque rubenti
la^eriiyCjukmfipUbeja, i» vefte cfibandfim efl.
Valer. Maximus lib.ix, cap. i, exem. ext. 4. Amtochi YegisSyriaexercitiu

* verf,u. tabernacHUtextilibusfgiUtsadornaraftatmt. Ovid. vi Metam. * in Palladis

& Arachnes certamine ,

Quatttior in partes certamtnA qt4attmr addit ,

Clara colorefito, brevtbtu diftin^afigiUis.
exemplum textilis hujus pidurae quondam exhibuere Attalicae veftes,Ba-
bylonica texta , ludaica vela , pepla , togae pidae. Attalicarum veftium
meminit Plin. vi 11, 48. veftibus aurum intexere invenit Attalns rex , in-
quit , ttnde Attalicis nomen. Silius tamen Italicus fub finem libri xiv au-
liea Attalica acu pida refert ,

— quaeque Attalicis variata per artem

AuUis Jcribuntttr actt — .
Babylonica texta. Plin.vi 1 1 ,48, Babjlon colores diverfos picluris intexere ma"
xime celebravit, & nomen impofuit.

ludaica vela , nimiis monftris notabih"a. meminit horum Claud. lib. i
t tferf. 3 j j. iii Eutropium t , — jamfrugibtis aptum

a^cjuor, G? ajfuetum fylvis delphina videbo ;

lam cochleis hominesjun5ios^ ^ quicquid inane

Nutrit ludaicps cjuee pingitur India velis.
Peplum Minervae , quod Athenienfes in Panathenaicis quinto quoque

♦ v?r/.29. anno circumferebant. vide Suidam in Xii-nXoz. Virgil. Ceiri t ,

ErgoTaUadiiStexuntur in ordtne pugnx -,

J\dagna Giganteis ornantur pepla tropaeis ;

Jiorridafanguineopingunturproelta cocco ;

Addituraurata dejeEitts cuffide Typho ,

Qui prius OJfais confternens xtherafaxis ,

^y£mathio ceifum duplicabat vertice Olympum,

Tale De<e velum folenni in tempore portam.
vide fis lof. Scaligerum in hxc verba.

Diademata Regum iEgyptiorum variegata fiierunt imaginibus afpi-
dum; raortifero fiEviflimi animalis morfu gravem invidamque offenfi ie-
mel Regis potentiam adumbrante. iElian.lib. vi de Animalib. .cap.38.

?t) Th? ^a.mXeic a.y.^(id r kiyv^im '&)n t (ha<I'y\fxa.TU)V (^opeiv 7Ti7roty.iX/xiva.<; «OTr/e/k?,
*^ apyjne, aivn^^jxiv-tic, rc av/V.n^f cv.-^r ^da /uoppiii;. Nemo uncjfuam ab a^ide mor"
fpu evafjfe memoratur. Et audio (juod iccirco reges ^y£gyptiorum picias asfides in
diad.ematibus gerant , ex ejus beftiaforma regni firmimtem adttmbrate fgniftcantes .

Chla-

LIBER SECVNDVS. »7

'Chkmydas militares , fagulaque equeftria pidurata , necnon reli-
quam omnis genefis armaturam auro argentoque indudam induUit e-
legantiarum ftudiofiffimis Achajis princeps eorum Philopoemen , quo
mentes popularium k frivolis luxuriae apparatibus ad necefTariam hone-
ftamque decor^e armaturae curara traduceret : exiftimans fe hac ratione
militaribus animis additurum alacritatem. neque eum ratio fefellit. « ^'
o'4'? cwTti, inquit Plut. in Philopoemene, ro ^a.pQ<; cw^v^i;'^ tz^^^y.axZQ iOjij
op/uLu), iTtoiet (piXotv^i^^oXov Kj '^o^v/j.ov 'f)n to;^ y.ivJ^iwoiq. « ^jSip yS cv roTg a.?^Xoi<;
^iu/ucttn TToXvHXact , Tfv^lw iTfayi^ (£,ju.a.XciKtciv ovJie^uxn ro^i^ddfj.ivoti , «ccrjp
03170 vvyjum itj yapyaXKTfxcdv v uitQ^tiffiwi; nwfTriKXaxrng tIuj ePiavoiav • « e^ «? tos
TOKWTa, pmvv(n (c /J.iyaXiwei t ^v/uov. axwip O/uyipoi; iTTolnoi t A;:^/AA.soe, t Kat-
vcov oTiXaiv f^^P^i^ivTMV iyylx; vziro r o-^ioix;, oiov opycov"^ <t <pXiyojuivov 'S!f>o<; tIw th
(WTuv cvipyeiav. Ippt enim fpecies animos incendebat eornm & alacritatem excitu-
bat , mde pericHloram contemptores & prompti ad fHbemda difcrimina evaferant,
Qmppeprofufo aliu in rebns voluptatem producit,& animos enervat utentmmiCjHafi
ter fHmpilos & titillationes animum fenfk infringente. contra impenfainhHJHfmodi
res corroborat enm extollitqHe. SicHt Achillem indnxit Homerm novis armisprope
fiib ocHlispofitis, qHafi exultantem & ardentem , ut ea in opns edmeret.

Tog3e piftae. Ifidorus Originum lib.xix. Togapalmata dicebatur, quam
merebantnr ii , qni reportnbantde hofiibnspalmas. Vocabatm (^ Toga piU:a , eo
mod vicioriai cum pdmis intextas haberet. Sidonius Apollinaris * : *^ 'Pf" i^"''^

* ' • ■ r- I I ^ i> itio Panevyrici

, — mermiqHe lavorHm - • /«/w vaierio

Foft palmam palmam venit — . ^ MaprMo d,iu.

dicebatur etiam Triumphalis,quoniam eil triumphantes utebantur. nam,
ut rede obfervavit Turnebus Adverlar. v, 9. Metellus ^ Valerio in vefte
Palmata, a Salluftio in Pida , a Plutarcho ov ^/ae/^C/^iweonvivia celebraf-
fe dicitur. frequenter quoque nominabatur Tunica lovis , Ornatus lo-
vis ^ Exuviae lovis , tefteServioad verf. 27 Eclogae x. luvenal. Saty-
ra X t , In tnnica lovis — . Livius lib. x ab v. c. in oratione P. Decii , t verf.ii,
Qm lovis opt, max. ornatu decoratm.^ cnrru aurato per urbem veBrn m Capitolium
afcenderet. Sueton, in Augufto, cap.94, de fomnio 0(^avii, viderevifm eft
filinm mortali fpecie ampliorem, ctmfulmine (^ fceptro, exHviif^He lovis opt. max.
ac radiata corona fnper laHreatum currum bis fents e^uis candore eximio trahenti'
bm. quod vero Triumphalis nomina haec obtinuerit a fimilitudine tunicas
lovis , perlpicuum eft ex ea defcriptione ornatus lovis, quam habes apud
Sidonium Apollinarem Carm. xv , quod eft Epithalamion Polemio &
Arancolae didum + , * ^*^/^ ^^d.

Atparte ex alia textrino prima Minerv<e

Talla lovis rmilat .. — , inlpice locum , & inteniges lovis

ornatum

SJ DE PICTVRA VETERVM

ornatum non fuiffe o}^c7Top(pvpov,plane pfirpureum^ fed varia ei emblemata,di-
verfiffimafque piduras fuirfe intextas , unde ipfi pur[)uraB decor quidam
accedebat. pari ratione Paufanias lib. v , ornatum lovis Olympii de(cri-
bens, TT^ lfxet\ita , inquit , ^aJii n icj 'T^av^av ra. Kejtva '^v i/UTriTroin/uiva. tU'
nica & ammalcnla , (^ exflorihm lilia funt intextn. ab hujus igitur Olympii
lovis ornatu exemplar variegatae illius tunicse, qua lovem ornabant , pe-
tiiife Romani viderentur , nifi eos conftaret togam pidam , quemadmo-
dum & pleraque alia magiftratuum infignia , Hetrufcis debere. Macro-
bius Saturnal. 1 1 , 6. ThIHh^ Hoflilim HojH filim, rex Romamrum tertim , de-
hellati^ Etrufcis ,feUam curulem UBorefjue & togampiEiam atque pratextam , qua
infgnia magiflratmm Etr»fiorum erant j primm , ut Romes haberentur , inftituit.
Salluft. Catilin. majores noflri infignia magiflratuum ab Tufis pleraque fum^
pfrunt.

§. lo. Portae urbium & privatarum acdium januse Minervae olim pi-
<Jlura confpicuae erant,quemadmodum in ipfo ftatim fuburbiorum introi-
tu Martem depingebant ; innuentes Minervae confilio prudentiaque in-
tra urbis moenia ac privatos familiae cujufque parietes cunda admini-
ftranda : Martis vero patrocinio indigere^quae extraurbem erant. Scho-
liaftes inyEfchyli l7r)a 2^ 0«^«/^. Tzetzes ad verfum 35-6 Lycophronis
CafTandrae. quidam tamen pro arbitrio ac lubitu quidvis in aedium fua-
rumjanuis depingebant. unde Aufbn. Epigramm. 25 notat vanitatem
hominis obfcuriflima fbrdidae originis initia antiquis Romuli ac Remi
nominibus velantis ,

Quidam fuperbm opthm &fajift tumens ,

Tantumque verhii nohilts ,
Spernit vigentis clarafecli nomina ,

Antic^ua captans fiemmata :
M^artem, Remumque^ (^ conditorem Romulum ,

Frimos parentes nuncupans.
Hos ille Serum vejie contexi juhet ,

Hos coelat argento gravi ;
Ceris innrensjanuarum limina ,

Bt atriorum pegmata.
Credo, quod illi nec pater certm fuit ,
Et mater efl vere lupa.
, Canis ingens catena vinHm^ non longe ab ofliarii cella , in partete erat pi^m^ ft'
perejue ejuadrata litterafcriptum, c A v e. c a v e. c a n e m. Arbiter Satyrico.
Palatium fuum Theudelinda regina Langobardorum in Modicia con-
didit j qui locus fupra Mediolanum duodecim millibus abeft^ atque in eo

aliquid

LIBER SECVNDVS. «9

aliquid & de Langobardorum geftis depingi fecit. in qua pidura mani-
fefte oftenditur , quoraodo L^ngobardi eo terapore coraam capitis ton-
derent ; vel qualis illis veftitus , qualifve habitus fuerit. fiquidem cervi-
cem ufque ad occipitium radentes nudabant , capillos a facie ufque ad os
demifTos habentes , quos in utramque partem in frontis difcrimine divi-
debant, Veftiraenta vero eis erant laxa & maxime linea , qualia Anglo-
Saxones habere fblent, ornata inftitis latioribus , vario colore contextis.
Calcei vero eis erant ufque ad fumraum pollicem pene aperti,& alterna-
tim laqueis corrigiarumretenri. poftea;ver6 ccepefunt hofis uti , fuper
quas equitantes tubrugos birreos mittebanr. fed hoc de Romanorum
confuetudine traxerunt. Paulus Diaconus degeftisLangobard. lib. iv,
cap. 23. in pluribus tabernis muftelarura ac raurium pugna depida vife-
batur. videPhaedrumfabula Lxiv.

NuUm fme Genio locHs ejl , inquit Servius adverfurn Sj-lib. v iEn. qui
per angHem plerHtnque ojienditur. terfius, Tinge daos angues : paeri, facer efi Iochs,

extra Mejite Perfii locus,quera citat Servius, eft Saty.i * , ad quem * ^«'"/•"3.

locum Cornutus , Mos erat ut tabernarii , cupientes terrere pueros, ne mingerent
per fiationum fuarum angulos y pmgerent fkpra duos angues : deinde interdicerent
miUurienttbHS, ojiendentes religionem loci, per quod defignat facrum.

In thermavum qnoque cdidtjfima parte M, Agrippa marmoribm incluferat pdT''
voitabeUas. Plin.xxxv,^. de peculiaribusdeniqueportarum,domorum,
thermarum, Scftabulorum Geniis agit Prudent. lib. 11 contra Symmac,

Quamquam cur Genmm Romx. mihi fingitid unum ?
~ ■■ _Qtit4mporti6,domtbHs,thrrmis,jlabuUsfoleatis

jidfignare fios Genios ; perque omnia membra

Vrbts, perque lccos Geniornm miUia muUn

Fingere, ne propria vacet angulns unns ab umbra.
lavenalis Satyra vi 1 1 1 , — jur^ t verf.isy.

SolamEponam.^^ faciesolidaadpnefepiaptElas,
recreati a morbo , in tabula depidum habebant iEfculapium , ut gratt
memoria falutaris numinis cultum profequerentur. Libanius Decla- .
mat. XXXIX.

Naufragorum & caufas agentiura tabellas alibi attigimus.
Tutela navis comraittebatur certo alicui Deo in puppe depid^p. Vir-
gil. X ^neid. • — aurato fulgebat ApoUine puppis^

Valer.Flaccus lib. VIII Argonaut. t , - % verf.i^i.

Puppe procul fumma vigilts pofi tergamagiflri ,

Hceferat aurat(£ genihiis Medea Minerv<e,
Ficiores ea qua mittebantur hojpittbm , pi^iuris imitantes , xenia appeUaverunt.

• • M Vitru-

50 DE PICTVRA VETERVM

Vitruviuslib. VI Archited. cap.io. Philoftratuslconumlib.ii pi(3:am
Xeniorum tabellam eleganter defcribit. ,

Monumenta mortuorum pigmentis quibufdam folebant exornare.
Suidas in Tpa^piv;. Monumenta vero martyrum, in ipfo pafHonis loco e-
leda , totam plerumque crudelis lanienae fpeciem depidam praeferebant.
vide Prudentium PenftephMn Paffione Caffiani martyris j quem , ciim
ludimagifter eifet , difcipuli fui ftilorum acuminibus , tyranno cogente ,
confoderunt. vide quoque eundem ibidem in paffione Hippolyti mar-
tyris. nec non Paulum Diaconum lib. iv.de geftis Langobardorum ,
cap. 17. _

De topiario opere ac diagraphice Plinii verba alibi attulimus.

Jldaeandmm ,genm piBnr^ , dttihm afimilitHdmeflexpu amnii , <]iii appeliatftr
3f^andrm. Feftus. pidurae quoque in lacunaribus propterea dicuntur
/uctUvcPpot , mceandri. atque inde c^maandrafm. Varro raipn /uiviTrTra apud
Nonium Marcellum in Maeander , Adthi facies maandrata & vermicHlata,at-'
t^ue adeo cingens orbem terra. vide quoque Servium ad illud v iEneid.
Fivlori chlamydem auratam, cjuamplHrima circum
TurpHra mxandro duplict Mehhoea cHcmrit.

CHpreffks trahitnr etiam inpiEiHras , opere hifloriali : venatpts^ clajfefve, & ma'
gittes rernm tenni folio^ brevique, G? virente fHpervefliens, Plin.xvi , 33.

Favimenta apnd Gracos originem habent elaborata arte, pitiHrx ratione^ donec //'-
thojirota expnlere eam. Celeberrimt4s fnit in hocgenere Sofm , ejm Tergami flravit
' t^nem vocant afaroton oecon , qmniam purgamenta coena in pavimento^qHaeqHe eveY'
ri folent velmi reltcia fecerat parvi^ e tefltcHlps , tinHifjHe in varios colores. Aiira^
hilps ibi columba bibens , & aquam umbra capitis infufians , abripiente alia efcam.
Ludentes videres in canthari labro. Apricantm alixfcabentes fefe. Pl i n . xxx v 1^25*.
Lacedccmone exciftm lateritivs parietibm opn^s teEiorium propter excellentiam piHu*
r<e lignei^ formis inclufHm y Romam deportavere in t/£dilitate , adcomitium exor-
mndum , Murana G? Varro. ejuod opm cum perfe mirum ejjet , tranflatum tamen
magts mirabantm. Pl i n . xxxv ,14.

♦ vw/. 157. Tentoria pida. Claudianus lib. i de laudib. Stiiic. *

— hic piSia Saces^fucatacjHe Medns ,
Hic gemmata nigertentoriafixerat Indtis,
iverf.u. Pidifafti. Ovid. lib. I Faft. t

t vcrfi^. Pidi cothurni. Ovid. Amorumlib.iijEleg.iSt» & r urfus Amorum

* vrflJ. lib. iii,Elcg. I *. ,

Murrhina pida. Martial.xiii, 107.
Teftudiliem pingebant. Seneca de Benef. vi i , p.
. . Vitrum pidurae accoramodatiflimum eft. Plin. xxxvi,2<?. argentum

' • , tingit

LIBER SECVNDVS. ^Pi

twgit & ty^gyptpis , ut in vafis AnHbitn piHtn fpe&:et. pyigitque, non cnelctt argerf
tftm. Trmfn tnde mataia & ad tiiumfhales Jiatua/ j mirHmqfie , crefcit pretium
fulgoris excacati. vide Plinium xxxi 11,9.

Scuta pingebant. Servius ad illud Virgilii fub finem vii iEneid. — pi-
Bi fcuta Lahici. pitli fcuta , inquit , ideft in bello frequenter probati. nam apud
majores virorum fortium piBa erantfcutn : e contra tnertium & tyronumpura erant.
unde efi iUud, Tarmaqne inglorius alba, id efi.nonpiBa: Vegetius lib. 11 de Re
milit. cap. 18. ne milites aliquando in tumultu proeltt afuis contt^bernalibm aber-
rarent , diverfifcohortibpts diverfk infcutis figna pingebant , quce ipfi nominant J^h-
yfxct^ ifcut etiam nunc moris eBfieri : praterea in adverfo fcato uniufcujuf^ue mi-
litii litterii erat nomen adfcriptum, addito ex qua cohorte, cfuave centuria.

Imaginarii , vel imaginiferi, inter principaiium militum nomina appeUantur , qui
Imferatorum imaginesportant. Veget. lib. 11 deRe milit. cap. 7. Primis
quoque Imperatorum Chriftianorum temporibus tefte Aur, Prudenf io
lib, I contra Symmachum ,

Chrifius purpureum gemmanti textta inauro
SignSat labarum, cljpeorum inftgnia Chriflns
Scripferat, agdebat fummis crux addita criflis»

Regumpurpuras , & ardentes diadematum gemmas , patibuli falutaris piBura
condecorat, D. Hieronymus lib. 11 epift. famil. ly.

Statuas denique ipias quandoque pingebant. non minio tantiim pin-
gentes jUteft apudPlin. xxxiii,/. aut bitumine tingentes^, ut eft apud
eundem XXXI V, 4 ; fed ufitatos piduris colores ad earum etiam ornatum
adhibentes. Pauianias certe lib. ix, Creufide , quod Thefpienfium nava-
le erat , fignum Liberi patris fuifie affirmat pidura illuminatum , ayuX/u»
A/ovucr», yv-^a TnTtoitfjuivov, Kj '^y.ty.o(f/j.»/uivov ^st<pw. fgntim Bacchi gypfo fabri-
catum,.& pi^ura illuminatum. yEgyptii quoque inconviviis circumfe-
runt in loculo mortuum e ligno fadum , fed pidura -atque opere verura
mortuum quam maxime referentem , vm^ov zv copcS ^vXivov TnTromjuivov , jui-
/uiy/uivov k To. /uuXi^a Kj j^a^p jT^ ^p>'?'« J^ortuum in loculo e ligno faBum,(}uam
maximeveropiSiuraatqueoperevariegatum. Herodot. lib. 11. vide quoque
eundem ibidem,ubi defcribit fepeliendi morem prorfus mirabiIem,iEgy-
ptiis olim ufitatum. quemadmodum & lib.* 1 1 1 , non abfimilem /Ethio-
pum morem defcribit. Statuarum tamen nuUis colorum pigmentis im-
butarum frequentiorapudantiquos erat ufus^ tanquam quas non folum
intra privatos parietes, fed etiam fub dio perdurarent, & veros exadifli-"
vax artis dudus colorum fuco minime celarent. Tranfeo itaque ad fre-
quentiffimum Statuarum.ufum.

^.11. Sentio quidera quas res, quantaque earura commoda, quo ara-

M 2 bitu

>t» DE PICTVRA VETERVM

bitu orationis ampledar ^ fed ciim multa & magna breviter dicenda fint
de clariflimis praeftantiflimae artis monumentis, lermo infinitis rebus cir-
cumfufus ad propofiti noftri rationem accommodabitur : non enim om-
nia accurate nobis defcribenda, fed recordanda fumimus.

yEgi^. Virgil. viii iEneid. deCyclopibus in officina Vulcani ope-
ri intentis :

<iy£gidaciue.horrif-cam, turbata Talladis arma ,

Certatim pjHar/tmis ferpenttim auroe^ue poUbant ,

Confjexofejne angues, ippimcjtde in petlore Divas

Gorgona^ defelh vertentem lumina coUo.
ad quem locum Servius , zy£gps proprie e(i munimentum peEIoris areum, hahens
in medio Gorgonis caput : ejuodmunimentumfr in pe^^ore numinis fuerit , i^gis vo~
catur : fi in petiore homiyiis^ficut in untic^uts Impcratori^m Jfatui^ videmm , lorica
dicitur. Hoc autem caput ideo Admervajingitur habere in peBore, quod illic ejl om-
nis prudentia , qu<e confundit altos , & imperitos acfaxeos comprobat. Martialis
lib. vii,Epigr. i. "

A>cprt7o?- IpyWH? , Mercurius forenfis seneus , juxta pcecilen', litteris undi-
quaque circumfcriptis , tefte Luciano inlove Tragoedo. vide quoque
Paufaniam In Achaicis. Ariftophanes Equitibus. N« toc Ip//,//^ t a.yopu7ov,
per Adercurium forenfem. ad quae verba Scbohaftes , cv yUfVw rjT J-ycfo, 'icPpvraf
Ipju^ ayopa.ia ayaX/ua. Tn mediofori pofttum efiftgnum A4ercurii forenfis.

Agyieus vel Agylleus , villanus ApolJo : quia in villis & vicis cjus fta-
tuae erant. Comment. vetus inHcrat. lib. iv Carm. ode 6. Macrob.
Saturn. 1,9. Stephanus de Vrbib. in Ap^t/a. Hefychius. Suidas. Harpo-
cration.

Antefixa , quae ex opere figulino tedis adfiguntur fub ftillicidio. Fe-
ftus. ad quem locum vide lof. Scaligerum.

Av\i\Ktct ^io), ol ftiffl <rfJ'nuXcdv lcPpvjuivoi. Av}riXioi;,o aviiKpv «a/« tJ^v/xivog ^m/uo^
« ^ioc. Antelti ,fjvefoU obverfidtt cjui antepmas coUocati funt. AvlriXiot; SoU op-
fofitumaltareautDeu4. Hefychius.

Aries , teftudo , mufculus , & plures aliae id genus machinae bellicae ab
animalium varia fimilitudineolim nomen fbrtitae,antiquis pallim fcripto-
ribus mcmorantur.

BaKrK5sV/a. Pollux Onomaft. lib.vi i ,cap.24. twfo r Ka/j.ivm to7< ^!tKy,i.v<nv
e-S^s? LJ) yiXoToi. riva. y.a^^pcjLv y, o^TrXarl^^v,'^ (^^ova '^yymrfOTrti'. oKaX^ro ePi^afTaa.-
via. Fabri^ mos erat ante caminos ridicula cjuxdam fufpendere.,aut iUinere ad invidi^
averfionem; qH<e Bafcania appeU^bantur. difcimus quoque ex Euftath. ad verf.
45" y Odyfl. P, juxta quofvisolim caminos collocatos fui{fe Vulcanos fi-
^iles, velut cPal/A.ovac quoffdam <^r«Ta?, deosprcefides, Bulla aurea uteban-

tur

LIBER SECVNDVS. ^3

turpatricii. Afconius Pedianus in iii contxsiYencm orat. JimuI cum
pratexta etiam bulia fptfpendi in coUo infantihtis ingennts f>let auYea , libertinis fcor^
tea. coctcrum aureae huic bulls? cordis jfiguram addebant, ut ex Macrobio
lib. I Saturnal. cap. d Afcimus. nonnptlli credunt ingennii fHeris attribtttun? ^ ,
inquit, tit cordUfgMYam in bttUa antepefius anneUerent j cft^aTn infpfcientes,ita de-
mumfe homines cogitarent , ft coYde prcejiarent. togamcjHe pYatextam his additam^iHt
expHYptiYte Yubcre tnge:mitatii pudoYe regeYentuY. vide locum .

Cancsaurei atque argentei circaveftibulum regiae Alcinoi utrimque
quafi excubabant. Homerus OdyfT. H * . * verf. gi.

Charila. Xct&tXag •natJiKov eicJ^ooXov. ChaYtla pHCYt fmHlacYHm. Plut. y.i<p.
txxltx). HcL^'^. §. 12. ubi quzeritur t/? « *5)%c AsAipo/? ^et&cXa. j Qim apud
Velphos ChaYila.

Cicadas aureas geftabant olim Athenienfes in capillorum cinc!nnis,te-
fte Thucyd. lib. i , ad querfi locum Schol. vet. i^popotw TiT^i-yag, Jfa. ro /ua-
ciKov , i) Jfgi To twToyboviii ctvaj ' ;t) ^' to ^aov ^«^e?. FoYtabant cicadas , qmd
animal eji A^ujicum , & quia indigen^fnt. Quippe animal hoc e teYva nafituY,
prifcos quoque lonas, Athenienfium colonos,id ipfum quoque faditafTe,
idem Thucyd. ibidcm audor eft. Samiis denique hanc ipfam confuetu-
dinem cicadas capillis inferendi ufurpatam olim fuiffe , difcimus ex Afii
verfibus apud Athenasum lib.xi i , cap. 6.

Citeria appellabatur effigies quaedam arguta & loquax, ridiculi gratiS ,
quae in pompa vehi folita eft. Feftus.

Conviviorum hilaritatem maximi quondam duces Deorum epitrape-
ziorum fimulachris adhibitis celebrabant : non tantiam ut convivium ac
facra menfae reverenter habenda efle monerent ; verum etiam ut non mi-
nus oculos animumqu'e gratiflimo fpe<3:aculo , quam corpus exquifitifli-
mis cupediis pafcerent ac fatiarent , utque multiplices epularumiibentias
gratiafque utilibus deledabilibufque fermonibus inde tradis veluti con-
dirent. huncmorera tangit Arnob. lib. 11 zdv. gentes.ftcYasfacitismen-
fas , falinaYum appeftu , C^ fmuldchris DegYum. illuftre hujus rei exemplum
habes apud Statium lib. iv Sylv. ibi enim Herculem epitrapezium in-
ter alia multa antiquitatis raonumenta, quje penes Vindicem erant , fum-
mis effert laudibus.

Hiec inteY cafi^e- Gemvts 'Tutelaque menfe
• jimphitryoniadfs,multomeacepitamoYe

TeUoYa, nec lon^o fttiavit Inmina vifu : - . .

'Tantm honos opcYi ; fYmofjHe inclufa pcY aYtus

J[4ajefas; Detti ille.^ Dens : ffquevidendum

Indulft Ljfppe tibi, paYVHfque vtderi

M 3 Senti'

>4 DE PICTVRA VETERVM

Sentirique ingem j ^ cUr» niirabilii intra
Stet menfura pedem, tamen exclamare Itbe '-it ,
[Sivifm per membraferoi) Hoc pe^ore prejfi4i
Vaftator Nemees 'y hxc exitiale ferebant •
Robnr, & Argoqs frangebant brachia remos,
Hocjpatiotammagnabrevi mendaciaforma,
Qms modm in dextra, qnanta experientia do^i
^rttfici4curis,paritergefaminamenfe
Fingere, (^ ingentes animo verfare Colojfos ?
infpice Cs iplum Statium , & ej eo di[ces eundem hunc Herculem Lyfip-
pi Alexandro magno , Hannibali , ac Syllas quoque, velut omnium expe-
ditionum focium , in deliciis pr^ecipue fuiffe. quod ipfum quoque tefta-
tur Martialis lib. ix, Epigr. 44. quem vide.

Cubilia virorum falutatoria fimulachris ncrdium confciis confpicua e-
rant. Plin.xv,ii. Cubicularesimagines, Sueton. inAugufto, cap.7,ad
quem Tocum vide Cafaubonum.

Currum Darii regis Deorum fimulachra ex auro argentpque exprefTa
utrimque decorabant ; diftinguebant intervenientes gemmae jugum ; ex
* itacurtii e. quo emiuebant duo aurea fimulachra cubitalia,quorumalterum * in alte-
;)/lfrt^f^f"JL/orum belligerebat effigiem. inter haec auream aquilam pinnas extenden-
io[. Scaiigert ti fimilem facravcrant. Q^Curtius lib. iii, cap. 3.
rumNini.aite. Dclphinos quiuis miUibus fcftertiis in libras emptos C. Gracchus ha-
rum Beh gere- j^^jj. I>lin.xxxi 1 1,1 1. ubi intellige eleo-antilTimum aliquodvaforum ar-

bat eftigiem. ' i i i • r \ ■

genteorum genus in formam delphinorum fabncatum. «Ax^/i/c/b? ofUTTi-
^tii, delphmidi6 menfe.^ meminit Lucianus in Lexiphane. AiX(p)v, (ncTvfcwj ku-
Tu<r:'.ivctiT/JUsi ti /uoXvCifivov , ea <hX<^7vuio^iijuuli<x/uivov' T»to cTe ok <? >cspa7a? tb"
/5-« ii<^liQv «? Tcte T TioXifjnoov , (c KaJicTvov^ ' cTiXpivo^pDfioi Te « vuv^, Delphin,
Ferreum in(lrumentHm,vel plumbeMm,qmd ad Delphinn pifis fmilitudinem ejlfa-
£ifim. Hoc autem ex mali antennvs in hofium naves impttuoje dimittebant , (^ ens
demergebant. Et navis Delphinos hujuf/iedi ferens AiX(pivo^opog vocabatur. Sui-
das. vetus Scholiaftes in Equites Ariftophanis. Thucydideslib.vii me-
minit navium delphinos ferentium , ubi vide Scholiaften. in hydraulicis
machinis etiamDelphinossreosadhibet Vitruvius lib.x, cap.12.

Dracones apud Indos equitum turmis erant Ioqo vexilli. vide Suidam
,in T»c/b/. Scytharum quoque non abfimilevexillum defcribit idem in 5«-
fjieiu 'Ey.vdiKu. utrobiquc fane per quam eleganter ac fufe iftiufmodi Dra-
conum formam rationemque tradit. antfquiores olim Romani folas no-
verant Aquilas, donec pofieriorum Impp. xvo in earum locum fucceffe-
re dracones. Auguftinus lib. 11 de dodrina Chriftiana , cap. 2 : vexil/a

draco-

LIBER SECVNDVS. ^

draconefqtit tjfilitam per ochIos infmumt volmtatem dHcum. vide quoqiie
(Jreg. Nazianz. orat.iii. AmmianusMarcel^inus lib.xvi, ubi dcfcribit
Conftantii Imp. Romam ingrelTuri porapam triumphalem , alios purpereui
JUbtegminibiis , inquit , texti ctrcHmdedere dracones, hafiarum aureis gemmatijqfie
fptmmit^tibm illigati, hiatu vajloperjiatiles, & ideo velut ira perciti fibilantes , cau-
darumcjt^e volumina relinquentes in ventum. Aurel. Prudentius Perifteph,
hymno in Heraiterium & Cheledonium martyres Calagurritanos ,

Jldilites, qtios adperenne ctngulum Chrijltts vocat ,

Ctefris vexilla linquunt, elignnt ftgnum Crticis :

Troque ventofis Draconum quos gerebant paltiis ,

Traferunt infigne lignum, quod Draconem fibdidit.
• EKATcaoL i Toi 'Wfo 'ryJ^vpm^EKuriig ayaAjua^' riveg ereraicv reAiocTbl?. Ile-
catcea ,figna profortbus Hecates. aut fecundum alios in triviis. Helychius. un-
de etiam ovoJia. « ^ik y.a.xeirajf , compitaln Dea nuncupatur. Arteraid. Onei-
rocrit. lib. 1 1 , cap.42r> Hecate five*Diana triformis in triviis co|,ebatur ,
Ovid. I Faftor. * Euftathius ad verfum 2.06 Iliad. A. Paufanias in Co- * ^""/^ Hi»
rinthiacis. quambbrera autem triformis fingatur Diaha, docet Cleome-
des lib. ii,cap. f.

Ep/uiig 5po(pa?o? , 0 rtoSgjt. t ■dvpati; iJpvjuivog ' "^ktv t g^o^pala t ^vpag, JldercU"
riui verfatilis^<]uijuxtafores conftfiit, a converfionejanua. Etymolog. magnum.
vide quoque Hefychium in AvfPbyJsPa fep/uw$,& in Ep/x,>)? ^o^paTog, Harpocra-
tion in lipo? r^ TrvXiJi Ipju»?. ^ ,

Ep/u7vig, 01 '^ kxIv»; 7to'hc,. Hermines UBi pedes. Suidas. Epfju;, 0 y.XmTmc *
iTTctJ^Av txZro)'? tyXvpov AyaXiua'^ Ep/un , w5 ifpopv vttvh ^ oveipav. Hermis, leHi
pes. quoniam in ipfis fulpebant figna Mercurii, tanquam prcefidii fomni & fdmnio~
rum. Etymolog. magnum. Helychius in B^p/utva, vide quoque Didymum
ad verfum 198 OdyfT. -i^.

Evjuvog-o;-, ayaX/uariov ivliKig cv ro7? /uiiXuiTtv., 0 <PoKef ipopctf , EumnofitiSjJfgil"
lum exiguum in pifirinis quod videtur infpicere. vide Hefychium.

Galeis diverfarum ferarum immatiia ridibus ora ad hoftium terrorem
addita fuiffe, paffim apud audores invcnias. longum effet infiftere exem-
plis. Facetuni interim in armatura Mirmillonum , quod in eorum galeis
imago pifcis inerat : undeetiam , Retiario pugnanti adverfiis Mirmillo-
nem , cantabatur : Non te peto : pifiem peto. Qtmme fugisGalle? Feftus in
Retfario pugnanti, &c.

Ttptiv iv.d\etro ro ipyaXeiov y,ad^ « 'itiXu^ov i^apJmTH ra. ^wrfneta. • liZ Ji ok.
^uAn '^iTToin/Uivov Kioviov, yjEipaq Ep/un riTfayuva «^«J', « ytpov^g i^iiuuu 'S>f>o<rto7tov ,
«up aii^ro ovo/ua. Senecultfs vocabatur infirumentem cui fiuppas circumvolvffnt
fitffendentes. -Erat autemfaElum ex ligno columnari , manui Mercmii tetragom

habm a ^

p6 DE PlCTVRA VETERVM *

habeHS,CHt fenUfapies inerat, unde (3 nojnenfUmpfit. Pollux Onomaft. vi i , 1 6»

Gymnafiis praefidebant Mercurius, Hercules, Thefeus ; atque ideo fta-
tuas eorura in Gymnaliis paflim confecrabant. vide Paufaniam in MefTe-
niacis, Ciceronem lib. i ad Att. epift. j',^^,/,^. confiile denique Didy-
mumadverfum ip8 OdyiT. "^. &Servium ad verliim 141 libri Odavi
y£neid.-

Hermse. Arnobiuslib. vi ^Av.^tmts^qmejlqui tgmretr u4thenienfii il-
los HermM Alcibiadu ad corporis fimilitHdinem fabricatos ?
* Ipfullices, bradeae in virilem muliebremque ipeciem expreffe. Feftus

fuo loco, & in Subfiles. vide lof. Scaligerum.

Irminful effigies erat armati toto corpore, quam Saxones divinis olim
lionoribus proTequebantur. Conr. Abbas Vriperg. ad annum dccccxiv,
vide quoque Bataviam Hadr. lunii, cap. xvi.

. KstA/ct/ , voKnajj cx. ^t/Awc (^ ^fjhivct riva. '5%/lp^^ci'S a.yo.y^fxa^ iiJ^oaXm, Nidi C
ligillts acfefiftcn , ac cel/uU ligneae ^uibmfimulachra contmeKtHr. Hefychius.

YLoLvct^a, y.ak'eitrtv etJiaXa. '^UTrm^uXtva, (c TfaynXct^pwViCV ciq y.ojui^atn to.c, 'iToji-
cTctc hj T '7ioiJ.7tct7ti. Cnnathra appellant, nryphornm G? tragelaphortim Ugnea fimulor-
chra, quibus puelloi inpompatransferunt. Plutarchus inAgeiilao. vide quo-
que Hefychium.
, KmaCog, To etcTuXov fcsfo^ 0 oi 'nXa.^df ^ oi ^a^a^o/ ^Xivrovltfy Jiatli^iV^ TiXar-

rovliq <t y^a.(povit^. Cinnabns .,fimulachrum & exempUr in quoi intuentes fSlores
& pidores fuum oppts delineant fingentes & pingentes. Suidas & Apoftolius pa-
roemiographus in Atx' a.Kfo(piiaiu)v,

Lampades in ufum nodurni luminis prasferebant {imulachra aurea ar-
* verf.ii^. genteave in juvenilem fpeciem efformata. Lucretius lib. 11 * ,
Si nonaureafuntjuvenumfimulachra^ercedeSy ■
Lampadai igniferas manibns retinentia dextrts ,
Lumina noUHrnis epults ut fuppeditentur, vide quoque Ho-

t verf.joo. merumOdyif. H t . & Athenaeum lib. iv Deipnofoph. cap. 2.

Leones lapidei mortuorum tumulis imponebantur. Photius in excer-
ptis ex lib. 1 1 Ptolemaei Hephaeftionis Novse ad variam eruditionem hi-
ftoriae tradit Herculem , devorato ^ Nemaeo leone di^ito, novem dunta-
xat digitos habuiife. quamob.rem etiam leonem lapideum Lacedasmone
tumulo digiti impofitum fuifie , in fignum Herculei roboris : unde mos
inolevit in reliquorum quoque fcpulchris lapideos leones ftatuendi. ^ud
Langobardos quoque pofterioribus faeculis tale quid faditatum. fi quis
enim in aliquam partem , aut in bello , agt quomodocunque exftindus
fuififet, confanguinei ejus intra fepulchra fua perticam figebant , in cujus
fummitate columbam ex ligno fadam ponebant , quae illuc verfa eflet ,

ubi

LIBER SECVNDVS. 57

ubi illorum diledus obiflTet : fcilicet , ut^fciri poffet , in quam partem is
qui defundus faerat quiefceret. Paulus Diaconus lib.v de geftis Lango-
bard. cap. 34. Saepe tamen vetuftiores clarorum virorum monumentade-
cbrabant imagine aliqui mores eorum ac ftudia referente. Sardanapali
certe bufto prope ipfa Anchiali mcenia fito , fuperftabat ipfius Sardana-
pali plaudentium more manus coUidentis ftatua , cum hac infcriptione ,
Sardanapalm AnacyndaYax<£^lim Anch'talHmi3 Tarjutn uno diecondidit , tu ve-
ro, hoff>eSy ede, bibe, lude ; cjuum catene res humame tnnti nonjint, plaufum fi-
gnificans,quemmanuscollifaEfaciunt. Arrianuslib.ii deExpedit. Ale-
xandri magni. Suidas in 'ZaLpJ^uvci.TTuXo?. Corinthii quoque Diogenis Cy-
nici tumulo fuperimpofuere canem ex Pario marmore. Laertius lib.vii
inDiogene. Archimedis fepulchro fph^eram cum cylindro impofuere
Syraculani. quaderevideTuUiumlib. v Tufcul. quasft. prior Africanpu
Q^Ennii jiatuam fepulchro fuo imponii clarumejue illudnemen , imo vero fpolium
ex tertia orbisparte raptum , in cinere /upremo cum poetce titulo Ugijujfit, Plinius
lib. VI i nat. hift. cap. 30.

Locis facris Deorum fuorum fimulachra ftatuebant ethnici , ut Chri-
ftianis profanatorum jam locorum venerationem excuterent. ab Hadriani
temportbm ufjue ad imperium Conflantini,per arnios circiter centum oBoginta,in loco
RefUrre^ionts , fimulachrum lovn ; in crucis rupe , flatua ex marmore Veneri^ a
gentibm poftta colebatur ; exiflimantibtfs perficutionts autoribus, cfuod toUerent nobis
jidem RefurreElionis & Cruci6,fi locafanEia per IdolapoUuiflent. D. Hieronymus
lib. II epift. famil. 14. Orofius quoquelib. vii, cap. y , Cali^ula omnes
Iud,eorumpcras eedes , inquit , atque imprimis amiquum iUud tn Hierofolymis fa-
crarium profanari facrificiis gentilium , ac repleri flatuis fimulachrifque imperavit ,
feque ibi ut Deum coli prcccepit. fecerat hoc ante Caligulam Antiochus , qul
de re vide lib. 11 Machab. cap. 6, quemadraodum & Suidam in B</^e-

Manducus , effigies in pompa antiquorum inter caeteras ridiculas for-
midolofafque ire folebat , magnis malis , ac late dehifcens , & ingentem
dentibus fonitum faciens. Feftus.

MctvH? avJ^eiac^ Afanesflatua , vide Suidam in Kor^Ci^eiv,
Marfyas minifter Liberi patris per civitates in foro pofitus , libertatis
indicium eft : qui ered^ manu teftatur nihil urbi deeffe. Servius ad
verfum 5:8 libri iv yEneid. quemadmodum & ad verfum 20 libri
III iEneid. Civitates , inquit , apudmajoresaut ftipendiariae erant ,
aut foederatae , aut liberae. fed in liberis civitatibus fimulachrum Mar-
fyae erat , qui in tutela Liberi patris eft , cui facrificabant caufa liber-
tatis.

N Neypo-

58 DE PICTVRA VETERVM

tJtvfioearetg-ct. vide Lucianum dc Syrii De^ > Herodotum in Euterpe.
vtrf. 82. Horatius lib. 1 1 , Satyra 7 * » ^

DuceYts, M nervU alienU mobile lignum.
Ariftoteles de Mundo , 01 nvpo(ma.^eLi julctv /u:netv^ov '0n<ma.(Fa.ij5iJoi , wo/«oi ii

^elot Tifo? ivpvd/u(a4. quem locum fic tranftulit Apulejus , (jf»^ /» ligneotis ho-
minHntfigurU gejiui movent, ejttandofilnm membri,<jHod agitari fotet, traxerit-, tor-
^uebitur eervix, nntabit capHt, ochU vibrabHnt, manm adminijieriHmpraJlo ernnt,
nec invenHJle totm videbitnr vivere. Apud Xenophontem etiam in Sympofio
circulatores & praeftigiatores hujufmodi vivpc<was-oig vulgi admirationem
captant , atque ita pecunia emungunt imperitiores. refert itaque Xeno-
phon , quendam ex hoc hominum genere ^ Socrate interrogatum 'fhi Tm
fxiytt (ppovotnj ob qnam canfamfe eferrety refpondiffe , 2^ to7« a.<ppofftv. oti yS ra
ijuaviVf)6caTa^a.-^fuijSlitjoiy7fi^ii(n /ut* propter homines finltos, vam illi qnod fpe-
tlent imagHncHlas meas, qHafidiculis tenta moventnr, me alnnt.

OppidorumcaptorumargenteaeatqueeburneaB imagines interpom-
pam triumphalem circumferebantur, Ovid. 11 dePonto, Elcg. i.

Trotinm argento veros imkantia mnros
Barbara cnm vitiis oppida lata vhris.
Idem III dePonrOjEleg. 4.

Oppida tHrritis cingantnr ebnrnea mnris j
FiSlaqHe res vero more pHtetnr agi.

SqHallidm immittatfra5ia fnb arnndJne crines
Rhenm , (^ infelias fangnine notet aqnas .
mos hic locum dedit facetiflimo joco , quem refert OjjintilianQS orat.
inftit. lib. VI , cap. 3 . Chryfippm , cnm in trinmpho Ccefaris eborea oppida ejfent
franflata , &pofl dies pancos Fabii Maximi lignea , thecas ejfe oppidornm Cafaris
dixit.

Oraculum quercuum Dodonaearum harmonico aeris tinnitu , kftatua
moto, nobilitatur. vide Suidam in AuAidva^ov •xaK*i-^o*-, & in AweT&jVH.
Ofcilla. Virgilius lib. ii Georg.

Et te Bacche vocant per-carmina Uta, tibiqne

Ofcilla ex altafiifpendHnt moUia pinn. ad quem locum viden-

dusServius. FeftusinOfcillum. Hyginusfabuli 130. Macrob^lib. i
Saturnal. fub finem capitis undccimi, Aufbnius in epiftola Centoni nu-
ptiali praefixa. LHdicrum cjmd Graci ^o/udnov vocavere , OfciUafknt : adfiim-
mnm qHatnordecim figuras Geometricas habent. funt enim aqmlatera ; vel tri(^H€-
tra i extentis lineis ; atit reciis angnliSy vel obliejuis ^ ifofcele , vel ifopleura ; orthogo-
nia qnoqfte, vel fcalena. Harum vertibHlarum variis coagmentts fimHlantHr fpecies

miile

LIBER SECVNDVS. 99

ptiHeformaritm : elephantfts bel/m^ aut aper befia : anfer volans , 6f mirmiUo in ar*
mis fftbftdetts ; vemtor , 6? latrans canis j ^uin & turriSy & cantharm , ^ alia hu-
JHfnodi innfimerabilifimfigHrarum^^uaalitu aliofiientius variegmt. fidperitorum
concinnatioy miraculum eft ; imperitorumjun^ura, ridiculum» vide lof^ Scalige-
rum Aufbniaiiarum ledionum lib. 1 1, cap.if.

Palaeftras athletarum imaginibus & ceromata fua exornabant, Plin.

XXXV, 2.

llctXKaihtt cv T ^tofictti T^Tft^pm Iw ayuXjuctra. rivct ^v\tvct r^ k^luua kol-
^iaf^v/uivct * uv iTrifxiXotwro /uiXXovlig Tr^^eiv. TaHadia in triremium prorisfiint li»
gnea ftmuUchra Minervx coUocata , quorum curam gerebant navigaturi, vetus
Scholiaftes in Acharnenfes Ariftophanis. Suidas in UaXXaLj^m.

Pataici Phoenicum effigiem hominis Pygmasi exprimebant , atque eos
Phoenices in triremium luarum proris circumferre folebant. Herodotus
Thalia. Suidas in llAr^iKoi ^ioi, Hefychius in nseS/«o$ , & in Ey(ppat</W?.
vide locum.

Penates. vide Servium ad verfum 12 libriTertiiiEneid. quemad-
modum &ad verfum 148 ejufdem libri. Cornutus inPerfii Satyram
Quintam , Gabmo habitu cinUuque , inquit , Dii Fenates formabantur , obvolutp
togafupra humerum fmiftrum, dextro nudo.

Portis urbium adftabant ftatuae. Ambracia ante portasftatuit duat virileU
fpecies aheneas. Varro lib. i v de l.l. Cedrenus etiam teftatur, EdefTaE ante
publicam urbis portam in (ublimiore loco confecratam olim fuifle fta-
tuam, quam ingrefluri urbem adorare folebant.

npo(r6)7r«TS6 '©Sgjt. roHq krliKolc, uivo/jix^ilo ri yjtXKOvJj a.yy&tov , lyjvta rtO^TAjt-
trtov , fl^ ro g-o/xofc tp^oi' 'rsfoiTVbitrt Xiovlm n (z ^owv ' a(p uv Kj avojua^o. tsffotrw-
'TrZr^t^pud Atticos vas ejuodpiam erat ceneum echinofmile , circa osfacies leonum
boumcjue habens^ a qMbm ^ nomen accepit. Pollux lib. 1 1 , cap. 4. Hefychio
eft 'noKifXH ayfeiov ^aXy.ovuu, '^X^^ '^ '^^'5 X^^^^ fssfotrointa^ hv £dra lipa iTTi/umv,
beUicum vas <eneum hahens tn lahrU imagines quafdam, ejftoftcra mitterent. atque
inde eft quod Polluci Hb.iv, cap.18 , (nnvcTTotk dicitur 0 ntf>o<!-a7T07roi6<;,qui
adapparatum hiftrionium perfonasftve larvasefficit. & rurfus lib. 1 1 , « via y.o-
fjLwJia K^ nsfoeoiTTOTtoiov etfimiv , ov ti dfixcua sinuoTiotov iKctXet , nova comcedia profi-
popisum dixit, quem Sceuopaum vetus vocabat.

Satyrica figna tutelae hortorum adhibebantur. Plinius lib.xix, cap.4.
de Lampfaceno five HellefpontiacoDeo in hortis paflim confecrato,no-
tius eft quam ut referatur.

Sceptro Babyloniorum finguli utebantur , atque in ejus fiimmitate aut
malum, aut rofa, aut lilium , aut aquila , aut aliud aliquod infigne femper
rifebatur. de quo fic Herodotus lib. i , ff(ppny7<rx xf^ 'Ua^og ep^«, 3tj o-y.iiTTrfovy

N 2- %«po-

100

DE PICTVRA VETERVM

« ae]c? , >» aAAo T/. «iVeu ^' £7r/(r«/^« « ffip/ j'o'^to? o?7 €;^«v «■««•TrTfov. anttftlftm figfJA-
tortumfinguli geftant ^ fceptrum affabrefa^ium, ctti fuperflat am malum, aut rofa,
aptt liliffm , attt aqmla , ant alindqmppam» Nam abfqne inftgni geftare fceprnm
ipfts nefoi eft.

Siftrum. tif ^-^iii t «-«gp» Xy Kepv^plw cvJoftivHffiv iiXytpov av^d)7t^ lyoVwTrof
t^ov"^ ' xctTw efi iLS«re Tot (yeiofJLivct, tt» |u$}y lOTeTo?, ^r» </^ Nj^^&wof (WfocutTtov. Cttr-
vamini fiftri atttem in vertice inftgunt felem hHmana facie : imapartt, ejuae^HO'
timtfir , aliqttando Iftdn , interdum Nephthj/osfaciem. Plutarchus de liide 8c
Ofiride.

^KiXilk in locupletiorum yEgyptionim conviviis circumlatus erat
mortui cubitalis aut quandoque etiam bicubitalis imago e ligno. Hero-
dotus Euterpe. cjus haud alius erat ufus , qu^m Larvse iftius argenteae ,
de qua in Satyrico fuo Arbiter ; potantthm nohts, inc^mty & accurattjfime lau-
titioi miramibui^ larvam argenteam attulitfervm^fic aptnm, ut articuli e]us verte'
hfxe^ue locatx inomnempartemfieEierentur. Hanc cum ft4per menfam femel ite-
ium<\ue abjecifet, GJ" catenatio mobtlis alicfuot figuras exprimeret, Trimdcio adjecit ,
Heu, heu nos miferos, cjuam totpu homuncio nd eft !
Sic erimui cun^i poftcjuam nos anftret Orcus.
vide quoque Plutarchum in Sympoiio feptem fapientum. nec non Tzet-
zem Chiliad. 1 1 1 , hift. 92. aliquando tamen /Egyptii non lceleton ali-
quod ligneum , fed ipfa verorum mortuorum cadavera condita atque ex-
liccata convivio adhibebant j quemadmodum legere eft apud Lucianum
deLu(ftu.

Sphinges. AlyvTflioi ^o t lipav rct? ffplyfit; tJ^vov^ , &>? aiviyfj.etrucfSi; r n^
^»» Xrya (^ a.Q<pZ; ov^i;. ra.ya. cfi ;^ ort (ptXetv n efet k^ ipcfe/iSt, to -^eJof • aya,-
iTetv fj^,u< ^offiinc, (^ iv/xivU ro7; ooioi^ ' ef-t<ftivaj cf^, w? afr:^^^nra>g JiKaiov roTi;
'avcfficic. •S^«e<8 ^' cjua (^ av^uTn « c"^«>-^ a.ivt<xrif) 'dw etKova.. t/^gyptii ante
•templa ponunt Sphingas, cjuia doclrina,cju<e de Deo^anigmatica eft & obfcura, Forte
autem c^uodDeum oporteat amare Gf timere : amare ^ntdem, ut fanolts benignum ac
propitium : timere autem , ut qui fit impiujufius inexorabiltter. Ferae entmfimul
& hominis imaginem Sphinx figniftcat . Clemens Alexandrinus Stromat. lib. v.
Plutarchus de Ifide & Ofiride. Strabo lib. xvi i Geograph.

Stabulum Eponae fimulachris adornabant. refficio piU meS<e , inquit
Apulejus lib. III Metam. ^uaftabuli trabes fufiinebat , in ipfo fere meditulHo
Eponx Dea ftwulachrum refidens 4edicul<e , cjttod accurate coroUis rofets , ^ qnidem
recentibus, fuerat ornatHm.

^ Tabernaculum Alexandri magni ftatuae fuftinere fblitas traduntur.
Plin. xxxiv,8.

Ver-

L I B I R S E C V N DfV 5. ' lei

. > Vertumnus multiformis pofitus in multis locis civitatis. & fere iji
omnibus municipiis Italiae confecrabantur .{imulachra ambigui vultus ,
qui pro habitus diverfitate indiverfas facies Deorum vertebantur. Acron
inHorat. lib.ii, Sat./.

Veritatis firaulachrum in gemma exfculptum facerdotes iEgyptiorum
de coUo pendens geftabant, aiy(tX/jt.at. 4 «A«d«a?, Jiwnlachrum venmtii. vide
i€,lianum var. hift. xiv, 34. vide quoque Diod. Siculum lib. i , pag. 4^,
& 68. confer cum hiftori^ facra. Plinius quoque Iib. xxxii i , cap. 3 ,
Harpocrationem ^jiatiiafcfue «y£gjptiorfim mmwHm , tn digitis viri (^Moqne portare
incipimt. ex quibus loquendi modis manifeftum eft, fculpturam ac casla*
turam cum ftatuaria plurimum diftare : quemadmodum enim gemmis in-
cifse im^^mtsjiatHx hicper tranflationem dicuntur , ita pafiim apud fcri-
ptores 2Ene2e,eburneaB, argenteaefigurae alteri cuipiam materiae impreffae,
ftgna generali nomine dici fblent. Virgil. v iEneid.

— hoc munw hahehU Cratera imprejfum ftgnis

Statius III Sylv. inHerculeSurrentino* , ♦ffr/. 38.

. — Jjgnis crefcit torpu affer ebnrnis.
quin etiam prjeftantiflimi quique fignifices caBlafiTe deprehenduntur. Thi-
dioi Amaz.onnmpr<elitim c<eUvm intumefiente amhittt parm^. Plin. xxxvi , j".
& mox , Scopas , Bryaxis, Timothetu, & Leochares pariter cMavere AiaufoleHm.
menfam quoque ex ebore & auro fecit Colotes , de qua vide Paufaniam
1 Eliac. valvas quoque ex ebore atque auro magnifice caelatas defcri-
bit Virgil. 1 1 1 Georg. t t vtrf. 26.

Inforihpis pugnam ex auro folidoque elephanto

Gangaridumfaciam^ viBoriJ^ue arma Quirini.
fcribit Zozimus lib. v Stiliconem in magna pecuniae inopii mandafTe, ut
fores Capitolii, quae magno pondere auri obdudae erant, laminis iis fpo-
liarentur i quibus detradis , apparuit fcriptura quae fub ipfis antea lami-
nis delituerat , I N F E L I ci regi servantvr. eas autem laminas
egrcgii caelatura fuiife notabiles difcas ex Claudiani Paneg. in vi Gonf.
Honorii + , — juvat intra teSla Tonantis t verf./^

Cernere Tarpeja pendentes rupe Gigantes ,

delataj^uefores — . caetertim omifla ea , quae in aedibus

facris erat, caelatura, ad varium in aliis rebus ca^laturse ufiim tranfibp.

.^.12. Baltheus caelatus. Ovid. ix Metam. * * verf.iS^.

TToermodontiacocjelattuhaltheHs auro.
Capuli militum ehore etiamfaftidito, c^elantur argento ; vagince, hatil/ls -, halthei,
laminis crepitant. Plin.xxxi 11,12. Thefeo eburnea capuli cselatura faluti
fuit. Ovid. VII Metam. t Macedonum regi Philippo Paufanias capu- 1 z-fr/^zj.

N 3 lus,

toi DE PICTVRA VETERVM

lus,quadrig» caelatura infignis,fatalis fuit. Val. Max. l.i, c.8, cx. ext. p.
CarrtiCM ex argento calare iwvenimm, Plin. xxxi 1 1 , 1 1 .
Cryftallis quibufdam eft cafiliamentHm rimafmile ; hoc artipces calatftra
occHltant, Plin. XXXVII, 2.
♦ verf. 89. Cunae fegraentatae. luvetial'; Satyra vi * ,

Effeda cselata, Propert. 1 1 , i . EJfeda calatisftfte Britannajtigii.
Figulina vafa caelata. Plutarchus in apophth. regum & impp. Kotuc
(pvffet o^i m it^ opylio , (^ mnipo^; 't^ aL/xctp^Qi.vovlcov cv t JiuKovtatK; y.oXx^^ig , ffKiutt
'Tfoli xfpa^eo, Ho/xiQv^^i ^gr« ivSf>ajug-a. k^ XtTfloi , Trtdrctvoix; J^ (£ i^T?«f etpytiVfMvtL
yXv^uii; Ttffi ;^ Topftat/? , Ttf fjSju ^iva 'icfhzi dQpet , Tet J% (rttim vrav'^ otwiTfi-^iP ,
07X6)5 (iiTTi) /uit </>' opylw TrtnpoTifiov Koxd^cd T«$ aiw'tfiCov(at.u Cotjs , CHm natma
iracundui ejfet, acerbeque in miniftrorum deliEia animadvertens, cam hoffes ejmdam
ei fi^ilia vafa attniiftet, tenuia ac fragilia admodum , alioqmn eleganter ac fitbtiliter
fculptfirii Ci£laturifcjHe adomata : hunc quidem donis affecit,pdvafa ifta omnia con-
fregit, cjHod vereri fe dicerety ne miniftros ea ft confringerent fevtm puniret. Mar-
tial. lib. IV, Epigr. 46.

Farcce ciflula non capax oltvde,
Et craffo fguli polita coelo.
Galcae ^eneae caelatae opere Corinthio. Cicero lib. iv in Verrem, Caf-
t verf.io-^. fidis caelatas meminit luvenalis Sat. xi t .

Hydriae grandes caelatas opere Corinthio. Cicero lib. rv in Verrem.
Lef bium, genus vafis ca;lati a Lefbis inventum. Feftus.
Panis cselaturae. Plin.xix,^.
' Putealia figillata. Cicerolib. i ad Atticum,epift.8.

Scutis, cjualibHs apud Trojam pugnatum eft^ continebantur imagines, unde & no-

ntenhabuere Clypeorum i non,Ht perverft Grammaticorum fubtilttai voluit^a c/Hen-

do, Origo plena virtutis ,faciem reddi infcuto cujuffue , ejHifuerit ufus illo, Foeni

ex aurofailitavere (3 clypeos ^ imagines , fecumque in caftris tulere. Certh captii

eis talem jifdrubalis invenit Q. Aiarcim , Scipionum in Hifpania ultor : ifque clj"

peuifiiprafores Capitolime adts ufque ad incendiumprimHmfHit. Plin. xxxv, 4*

Clypeum Achillis aVulcano mira arte caelatum defcribit Homerus I-

X verf 474 , liad. 2 1 . Alcibiades , ut femper alias , ita maxime in bello ciim praeeffet

^ /"'??• exercitui , pulcher videri ftuduit ; itaque fcutum ex ebore & auro confe-

dtum habuit , & in eo Cupidinis fulmen amplexantis infigne , Athenaeus

lib.xii Deipnofoph. cap. p. vide quoque Plutarchum in Alcibiade.

*verfiZj. Ovid. v Metamorph. *

u4t Nileui, qui fe genitHm feptemplice Nilo
EmentitHS erat ; clypeo quoque ftumina feptem
Argentopartimypmimcalaveratawro.

Silius

L I B E R S E C.V' N. D^IV S» . toj.

Silius Italicus lib. xiv * , •igil rninoiTojcngtl rfuici» »«-/. ziii

P«^or Grofphm erat, cHJm c<elatzi gerehat c'-pc,cjTrv3e nr

TaHrHm parmatrffcem, pceme mottuwefttavetujiie, ^'

Statius IX Thebaid. t defcribit clypeum Crenaei caelato opere infi-^ »»'"/''333.
gnem. videlocum.

VehicuIadecem,multo auro argentoque caclata profequebanturagmen
Darii. Q^Curtiuslib.iiijCap.^.

Fitrnm almd fiatn figuratHr , oliHd torm teritur , aliHdargenti modo calatHr,
Plin. xxxvi, 2<5. AchilIesTatiuslib.il de amoribus Clitophontis &

Leucippes , y.purtipct TrcttibnKiv fA^ t TXewKii r X/« Jkvri^ov ' votXa ixiv t/ Tifiv
tfyov optocvy/uivni; • KVKha cre oujtov ctjumXoi ts^i^i^ov utt ctvni t xpaTwpof m^pv-
•rtvfXivoj 3 ol ^oTfvtg Trdvlri *^Kpi/xd.juivoi , Pju(pa^ /u^ etoT«K e^tag-o? o^i' LiZ kivo^ e
xpa7«'p. Ictv </fe iyxh^ *"'*"' » ''V /uiKpov 0 ^orpvg 'vmTnpKci^i^ , ^ ^ol^vXLuj t oju-
feLKtt ^oiet, Atovvcog Tt cvTiJvTrio^ Tyj ^olpvav , IvctTtuu afJt/TnXovyiupyn» ji
GlaHci Chii cratere alterHm poculHm adhibMit, E coelato id vitro erat , ejuf-
4jHe oram vites in eo ipfi natce corom^ant : a ijuibtii racenn pajjim pendebant ,
ftcco omnei poculo acerbi : immijfo autem vino paulatim rubentes & maturi : inter
racemos vero DionyftHs effiBtes erat ut vitem coleret.

§. i^. Pecunia hic minim^ prastereunda eft. quae luvenali Satyra
XI V t , rede dicitur Conciftm argentum in titulos faciefque minutas. & quem- * vtrf.i^j.
admodum ex ipfa antiquiorum numifinatum moneta curiofi harum re- <

rum elegantiora (aecula^rudioribusfacile dignofcunt 5 ita interomnia
accuratioris monetae genera inmaxima femper aeftimatione fuere Cyzi-
ceniftateres. YLv^ikIuuoi g-urvpn J)i^ifidUju^ iroi cog ti/ mxapofyiuivof flBjeofffi)-
•7T0V Ji ItZ yiujetiKeiov orvTroi* l^ cTi ^a7ep« mpo^y.» xiovlog, CjfZJceni ffateres,
Hi celebresfuerunt ut bene excuji, Typns auiem eerumerat muliebrisfacies, inal'
teravero parte erat leonis anterior pars. Suidas. vide quoque Hefychium ,
quemadmodum & Zenobium & Diogenianum paroemiographos in Kw-

^ikIwo) g-ctr»pti,

§. 14. Annulos fignatorios Hebraeorum vetuftiffimis in ufu fuifTejper-
ipicitur ex eo annulo , quem Thamar a luda pignori acceperat. Genefl
XXXVI 1 1. huc etiam refer gemmas illas in pedorali facerdotis,quibus la-
pidarii artifices ex praefcripto Domini figilli fculpturis infculpferant no-
mina filiorum Ifrael ,Exod, xxxviii, 11. apud Graecos nonnifi fero vi-
dentur adhibiti j videturque ferior eoruiti ufus provenifl[c,aut ex ignoran-
tii fcalpendi gemmas , aut ex nimia earum reverentia. Ignorantiam vi-
detur arguere, quod ne quidem ferro,aere,argento,auro fignaffe eos lega-
mus : quin contr^ teftis eft Hefychius vetuftiores ante inventionem annu-

lorum

X04 D E .P IGlTVRA VETERVM

lorum fignatoriorum ligno a vermibus corrofo fignafle. vide Hefychium
in QeATTTToCpu)^^;. Tzetzes quoque ad verfum joS Cailandrae Lycophro-

nis , tsf))* ivpi^LiZeLj rag o-^ppsfyTcTct.? , ci TraXatc) iff^Pfntyi^cv ^vXon vsjt) ^ittuv ^i-
^fieo/uivotiy S^ To oMTo. -TroXvKtvla^ eivof, anteqHam tnvenirenttiY annnli Jignatoriit
veteresftgnabant lignis k vermihvu corrofis^qmd ejfent multid pmUu dtjiin^a, imo
ne fua quidem setate majorem partem gentium hominumque,qui fub im-
perio Roraanb degebant , ullbs omriino annulos habuilTe afiirmat Phn.
XXXI I r , I . ubi & hoc addit , Nonfignat Oriens aut ny^gjptm etiam nunCj lit-
teriicententafolis, Reverentiae gemmis quondara exhibitae mcminit Pli-
nius in procemio libri Trigefimi {eptimi, Vt nihtl inflitHto operi defit, inquity
gemm^iefpiperfnnty &'in arUttm coacia rernm nattir,e majejiM ', multii nuUa fiii par-.
te mirabilior. tantum tribHnnt varietuti, coloribpu, materi<s, decori, vioUri etiamfi-
gnisgemmM nefas ducenies. & mox cap. v ejufdem hbri , de fmaragdis lo-
quens ,iidem plernmque concavi, ut vifum coUiqant, quapropter decreto hominum
iis parcitur , fcalpi vetitis, Herodotus taraen Thaha tradit , nobilem illam
Polycratis Samii gemmam fjgnatoriam fmaragdum fuiile ^Theodoro
Samio fcalptum ,contr^ quam Pliniuslib.xxxvii, cap.i. dequojplura,
adfpirante Deo opt. max. dicemus in Catalogo artificura.

C A P V T IX.

HOnbr artibus olim exhibitus. Honos alit artes,omneJque trahimur adfiu-
diagloria -yjacentque ea pmpeY,qua apud quofque improbantur. Cicero cir-
ca initium lib. i Tufc. quaeft. Gloria induflriaalitur. Salluft. ii deRep.
ordinanda. tJ^ orrt ipvaig cwTti , w? ioty.iv , oLtTy.eiS^t^ f^ ro Tifxujuivov , a/xi-
Xei^ttj Ji To a.Ttjuci(ojut.ivov. naturale enim efi , eam qH<e magni jit , artem exerceri
frequenter 3 qu<e contra res contemptui habeatur, eam affernari omnes. Themift.
orat. 1 1 . Adeb praemium omnia fped:ant,ut Pi(flura quoque, quamquam
plurimiim habeat in fe voluptatis , maxime tamen praefenti frudu laudis
opinionifque ducatur. nam quid fibi voluit C. Fabim nobiltjfimm civis ? qui
cum in ade Salutis, quam C. lunim Bubulcm dedicaverat, parietes pinxijfet, nomen
hisjuum infcripfit. Idenim demum ornamenti famili<e confulatibm , (3 facerdotiis,
& triumphis celeberrimte deerat, videlicet Phidice fecuttts exemplum , qui clypeo
J\dinerv<e effigiemfuam inclufit ; qua convulfa, tota operis coUigatiofolveretur. Va-
ler. Max. Hb.vi r i , cap. 14, ex.(5. Tendemm ex laude, atque hanc laboris m-
firi ducimm fummam. Quint. iv,2. in hujus rei exemplum Sauron atque
Batrachon praeterire minime debemus , qui fecere templa Ociavia porticibm
inclufa ; naticne ipfi Lacones. quidam 6? opibm prxpotentes fuiffe eos putant^ acfua
impenfa conflrHytjfe , iufcriptionem fperantes, qua negata , hoc tamen alio loco &

modo

L I B E R S E C V N D V S. icf

mdoufitrpajfe.funt certeetiammm in colhmnarumjpiris injcalpta nominmneorum
argumento Rana at^fte Lacertu. Plin.xxxvijy. pulchre itaque Pliitarchus
in ipfo ftatim initio libri Secundi de yirtute aut fortuna Alexandri , de-
monftrat regis magni temporibus maximum fuifle artificum proventum ,
non ob aliud,quam quod viderent praeclara ingeniaparatam fibi fore tan-
ti judicis aequam acftimationem. appofite.quoque Plin. lib. xxxv, cap.i,
TiBura, ars quondam mbilis, tunc cum expeteretur a regibm populif^ue,

§. 2. Intelligentiflimos certe artis fuifTe prifcorum faeculorum magna-
tes , ex eo quo artifices profequebantur amore , facile percipias. nani ut
rede Sidon. Apollinaris lib.v,epift. lo, naturali vitiofixum eft radicatumque
peBortbm humanii , ut ejui non intelligunt artes , non mirentur artifices. Vitruvius
quoque in procemio libri Tertii , Fropter ignorantiam artis virtutes obfcura»-
tur. Artifici clamore plaufuque opus eft , 6c velut quodam theatro ^ qua-
lia quotidie antiquis artificibus obtingebant , quum plures viri nobiles
officinas eorum nunquam non coartarent : quod quantum ardorem inge-
niis , quas artificibus faces admovifTeputamus ? Demetrius ille polior-
cetes,bellatorum acerrimus, Protogenem pidurae lalyfi intentum videre
non dubitavit , reli^if^ue vi^ori<iefii<£ votis , interama & murorum iBHifpe^a-
vit artificem. Plin.xxxv,io. Alexander quoque magnus frequenter in of-
ficinam Apellis ventitabat j quamquam ei honorem clariore prsebuerit
excmplo. namque cum diletlamfibi ex pallacis fuis pr<eciptte nomine Campaffen
nudampingi ob admirationem formoe ^ ab ^pe/ie juffijfet , eum^uetum pari ca>-
ptum amore fenfiffet, dono eam dedit. magnm animo ., m^or imperio pd ; nec minffr
hocfaUo, quam vi^oria aliqua ; ejuippe fe vicit ; nec torum tantm>fiium,fdetiam
affe^um donavit artifici, ne dileElte quidem reffeUu motm 5 ut,qu<e modo regisfmf-
fet, modopiBoris effet. Plin.xxxv,io. ex eo quoque quem artibus hifce ho-
norem idem Rex habuit , proceffit qubdimaginempiam , quo certior pojieris
proderetur , nduit a multisartificibm vulgo contaminari 3 fed edixit univerfoorbi
fito\ne quis ejfigiem regis temere affimilaretter6 3 colore , caUmine ; quinfoim eam
Tohcletm are duceret , folm Apelles coloribm delinearet , folm Fyrgoteles-calamine
duceret. Trater hos tres , multo nobilifftmos in fuis artificiislfi quis uffiam reperire^
tur alim fanSiifJimce imagini regis manns admolitm , haudfecm ineumquam in
facrilegum vindicatmm. Eo igitur omnium metufaUum ,felm Akxander ut ubi-
^ue imaginum fummm effet : utque omnibmfiatuts , G? tabulis, & toreumatis idem
vigor acerrimi bel/atoris, idem ingenium maximi honoris,eadem forma viridisjuven"
tte,€ademgYatiarelicin<efrontiscerneretur. Apulcjus in Floridis.

§. 3. Infana denique tabularum ftatuarumque pretia, quidaliadqiiam
venerationem artibus olim piraeftitam pfodiiht ? Apelles eerte, cum pin*
xiffet Alexandrum magnum.fuimen tenentefti,in templo Ephefiae Diana?,

O viginti

io«f DE PICTVRA VETERVM

viginti talentis auri ; manupretium ejus tabulse in nummo aureo menfurl

accepit , non numero. Plin. xxxv, lo. In confeflTo eft Bularchi pidoris

tabulam ^ Candaule rege Lydiae repenfam auro. tanta jam dignatio pi-

fturse erat. Plin.xxxv,8. L. Mummius,cum in praeda vendendi rex At-

talus VI Mil. feftertium emiiTet Ariftidis tabulam , pretium miratus ,

fufpicaturque aliquid in e^ virtutis , quod ipfe nefciret , revocavit tabu-

lam , Attalo multum querente. Plin. xxxv, 4. Ariftides Thebanus pin-

xit praelium cum Perfis, centum homines ea tabula complexus^padulquc

in lingulos minas dccem atyranno Eleatenfium Mnafone. Valuit in arte

tantum , ut Attalus rex unam tabulam ejus Centum talentis emifTe trada-

tur. Plin. XXXV, 10. Polycletus Diadymenum fecit moUiter juvenem ,

centum talentis nobilitatum. Plin. xxxi v, 8. Arcefilao plaftae ^ Lucullo

H-S.Lx fignum Felicitatis locatum, cui mors utriufque inviderit. Plin.

XXXV ,12. & mox , Odavio equiti Romano cratera facere volenti , exem-

plar e gypfb fadum talento. Afclepiodoro Mnafon tyrannus pro duo-

decim Diis dedit in fingulos mna* trecentas ; idemque Theomneftro in

(ingulos heroas mnas centenas, Plin. xxxv, 10. Cydiae tabulam Argo-

nautas H-S. xli r i i Hortenfius orator mercatus eft,eique aedem fecit in

Tufculano fuo. Plin. xxxv, 11. Timomachus Byzantius Caefaris dida-

toris aetate Ajacem ei pinxit & Mcdeam,ab*eo in Veneris Genetricis aede

pofitas,odogintatalentisvenumdatas. Plin.xxxv,ii. In mentione fta-

tuarum eft & una non praetereunda , licet autoris incerti , juxta Roftra ,

Herculis tunicati Eleo habitu Romae , torvi facie , fentienteqae fuprema

in tunica. in hac trcs tituli : L. Luculli imperatoris de manubiis : alter ,

pupillum LucuUi filium ex S. C. dedicafTe : tertius, T. Septimium Sabi-

num i£dilem curulem ex privato in publicum reftituifTe. Tot certami-

num tantaeque dignationis fimulachrum id fuit,Plin.xxxiv,8. M. Agrip-

pa, vir rufticitati propior qu^m deliciis , mercatus eft a Cyzicenis duas

tabulas Ajacis & Veneris H-S. xi r m. Plin. xxxv,^. Tiberius Caefar a-

mavit Archigallum Parrhafii , atque , ut autor eft Decius Eculeo , lx fef^

tertiis aeftimatam , cubiculo fuo inclufit. Plin. xxx,io. Ajunt Cois pro

Veneris anadyomenes pidura de tributi imperati fumma remiffa fuifTe

c talenta. Strabolib.xiv Geogr. Nicomedes rex voluit ^ Gnidiis Pra-

xitelicam Venerem mercari , totum aes civitatis alienum , quod erat in-

gens,*difroluturumfepromittens. omnia perpeti maluere. necimmeri-

t6 : illo enim figno Praxitcles nobilitavitGnidum. Plin. xxxvi,^. Ly-

fippusfecit diftringentem, quem M. Agrippa ante thermas fuas dicavit,

mire gratum Tiberio principi j qui non quivit fibi temperare in eo ,

quamquam imperiofus fui inter initia principatus , tranftulitque in cubi-

culum ,

L I B E R S E C V N D V S. 107

culutn , alio ibi figno fubftituto : cum quidem tanta populi Ro. contu-
riiacia fuit , ut magnis theatri clamoribus reponi apoxyomenon flagita-
verit : princep{que,quamquamadamatum,repofuerit. Plin.xxxiv.8. re-
fer huc etiam illaTuUii verba ex lib.iv accufat. in C. Verrem , Qujdar-
bitramm Rheginos mereri velle ^ ut ah eis ntarmorea Venm iUa ne atiferatur ? e^md
TarentinoSy ut ne Europam in tauro jedentem amittant ? ut Satyrut», qui apud illos
in aede Ve^de efi ? ut catera. Cjuid Theffienjeis , ut Cupidinu fignum , propter i^md
unum vifnntur Thefpi<e ? ^uid Cnidios, ut Venerem marmoream ? quid, ut piBam,
C90S ? qmdEphefws^ ut Alexandrum ? quid Cyzicenos, ut Ajacem,aut Medeam ?
cfuid Rhodios^ ut lal/fum ? ^nid Athenienfeis , ut ex marmore lacchum, aut Tara-
ItmpiBum , aut ex are Mjronis hficulam ? iEtas noftra vidit in Capitolio ,
priufquam id noviflime conflagravit ^ Vitellianis incenfum , in cella lu-
nonis canem ex sere vulvas fuum lambentem : cujus eximium miraculum
& indifcreta veri fimilitudo non eo lolum intelligitur , quod ibi dicatus
fuerat; verum & novi fatifdatione : nam fumma nulla par videbatur : ca-
pite tutelarios cavere pro eo inftituti publici fuit. Plin.xxxiv,7. Olym-
pum & Pana, Chironemque cum Achilie in Septis , quaeftio eft qui fece-
rintj praefertim ciim capitali fatifdatione fama judicet dignos. Plinius
XXXVI, y. Exemplum denique Clefidis injuria Stratonices reginae nobi-
litati , minime hic prastereundum. nuUo enim honore exceptus ab el ,
pinxit volutantem cum pifcatore, quem reginam amare fermo erat^ eam-
que tabulam in portu Ephefi propofuitj ipfe velis raptus eft. Regina tol-
li vetuit,utriufque firailitudine mire expreffa. atque ita quem artifici ne-
gaverat honorem, arti in fe contumeliofiflimae habuit. Plin. xxxv,ii.

§, 4. Ex omnibus hifce exemplis liquet , quanto olira ftudio reges ur-
befque praeclara ingenia foverint : neque id immerito : nuilorum enim
acque intererat ne difcrimen omne virtutis ignaviaeque periret. quineti-
am ipfis quoque artificibus profuit cultus ille, quem mortalium celfillimi
artibusexhibebant : adeo jam nihii amplius humile atque abjedum de
fuis artibus fentientes , tanti eas arbitrabantur eflfe , quanti eas ab orbis
terrarum moderatoribus fieri videbant ; animofque hac opinione imbu-
tos , extemplb quoque intrabat ftupendus raraemagnanimitatisamor,
Tolygnottis ptnxit Athenisporticum^eju^e Fcecile vocatur,gratuito j cum partem ejtts
JldycoM mercede pingeret : unde major huic aatoritM -.ftqHidem AmphiUyones, quod
eftpublicum Graciae conftlium , hofpitia ei gratuita decrevere. Plin. xxxv, 9. &
mox , Zeuxis donare operaffta injiituit , qmdea nuUofatis digno pretic pepftutari
pojfe diceret ; ficuti Alcmenam Agrigentinis , Tana Archelao. Nicias quoque ,
tefte Plin. xxxv,i i. Necyian vendere noluit Attalo regi talentts fexaginta -, po-
tiufque pturice (ita donavit, ahundans opibta. prudenter omnes. noluerunt ele-

O 2 vare

loS D E P I C T V R A V E T E R V M

vare tantje artis autoritatem. quandoquidem plera^ue hoc ipfi pojfunt vidg'
ri vilia, qHod prettHm habent. Quint.xi i ,7.

§. ^. Artiumadhaectamimpenfeabomnibushonoratarumconfidera-

tione,ipfi quoque artifices ad majorem artibus hifce honorem habendum

accendebantur : nam tantas ac tam late patentis artis verecundia eos te-

nente j non parietes excoUbant dominis tant)im,nee domos uno in loco manfmoiy ^H<e

ex incendii4 rapt non pojfent. Cafitla Trotogenes contentns erat in hortnlo fno. nulla

in Apellii teUono pi^lnra erat. nondum libebat parietes totos pingere, omnii eorum

ars urbtbns excubabat. pi^orcjue rescommuniiterrarumerat , Plin. xxxv, 10,

Exjiat certe M. u4grippa oratio magnifca (^ maximo civium digna, de tahulis om-'

mbm fignifiiue publicandii : e^uodfieri fitiusfuijfet , quam in vtUarum exilia peiii.

Piin.xxxv,4. neve fperata forte gloria CKcidcient pingendifingendi^^uecon'

ditores infcripfirunt abfoluta opera , & illa ^uoque quae mirando non fatiamur , pen^

dentt titulo : ut, Apelies faciebat , aut Foljcletus : tanquam inchoata fimper arte &

imperfeUa, ut comrajudiciorum varietates fisperefft arttfci regrejfus ad veniaan,veU

ut emendaturo quidquid defideraretur ,Ji non ejfet interceptm. Quare plenum vere-

cundioe lUud efi, quod omniaopera tani\uam noviffima infiripfire, & tanquamftngu-

lisfato adempti. Trianon amplius , ut opinor, abfilute traduntur infiripta 3 ApeUes

fecit ; qu<£ fuis locis reddam : quo apparuit fummam artis ficuritatem autori pla-

cuiffe j& ob id magna invidiafuere omnia ea. Plinius in praefatione ardui o-

peris. quod autem cura gloriae tam anxiae bene cefTerit iis , docet idem

Plinius XXXV, r I. iUudvero per quam rarum ac memoria dignum, inquit, etiam

fuprema opera artifcum imperfeSiafque mbulas , ficut Irim Arifidis , lyndaridoi

Nicomachi, Medeam Ttmomachi , & Venerem ApeUis , in majori admiratione effe ,

quam perfeoia. Quippe in iis lineamenta reUqua, ipfaque cogitationes artificumfpe-

Bantur : atque in lenocinio commendationis dolor e(i : manw, cum idagerent, exflin-

B<e defiderantur. ad quae poftrema fenioris Plinii verba mire facit hic ju-

nioris Plinii locus lib.v, epift.^". tnihi videtur acerba fimper , inquit , G? im-

matura mors eorum , qui immortale aliquid parant. nam qui voluptatibm dediti ,

quafiin diem vivunt^ vivendi caufas quetidie finiunt : qui veropofleros cogitant , (^

memoriamfui operibus extendunt, his nuUa mors non repentina efl,ut quoefimper in-

choatum aliquid abrumpat. Illud interim hic in tranfitu minime praetereun-

dum, quod ciim perennaturaefpem gloriae fummis olim artificibus calcar

fubdidiffe contendimus , de fblida veraque glori^ idvolumus intelligi ,

minime vero de caduca falfaque ejus umbra , quam aviditate mira capta-

refblent artifices vanaetantum oftentationi infervientes. etenim dum

praepropere nimis ad finem gloriae laudifquetendunt , omnes pingendi

artes, perverfa quadam ambitione dudijftatim aperire fatagunt, ornatum

omnem frivolo imprimis ac fcenico more confeftim exponere geftiunt ,

& quic-

L I B E R S E C V N D V S. ip5

& quicquid ufpiam nitidum, jucundum, elaboratum,velut inftitores qui-
dam artis intuendum atque oculis pene pertredandum exhibere ftudent :
nam eventum ad fuam ipforum , non ad artis gloriam referunt. Sed tam
cmtimeliofosinfe^invicemarsridet. Quint.x,/. dumqueviderivolunt im-
peritis periti , peritis imperiti videntur, ro to7? •ttoXXoii; aphy.eiv , to?? cro^poT^
'^v a7ruf>kK€iv , mftltUpUcere , eft fapientihf^ dijplicere. Plut, de Educat, iibe-'
rorum.

§. 6. Duravit artificibus generofus verae laudis amor , quam diu regi-
bus populifque artium reverentia manfit : at poftquam pecunise amor
eam ex animis hominum ejecit, defecerunt 8c ipfi artifices. notavit illud
elegantiflimus Arbiter, Ccepi prndentiorem confnlere vetates tahHlarnm, inquit ,
6? eiu<edam argnmenta mihi obfcura , fmulqHe caufam defdia prcefintis excHtere ,
c)mpHlcherrim<eartes perijfent ^ inter qnas Ti^ura ne minimnm qnidem fni vefti-
ginm reUqmjfet, Tnm iUe. FecHnia , inquit, Cftpiditas hac tropica inftitnit. prifiii
emm temporihm, cum adhnc nnda virtpu placeret^vigehant artes ingentios, fummum'-
qne certamen inter homines erat, ne qnid profHtHrnm fiecnlps diu Uteret, VerHm, ut
adpUftas convertar^ LyftppHm,ftatH<e unitu lineamentis inharentem, inopia exftin-
xit j & Myron^qui pene hominum animas ferarumque <ere comprehenderat, mn itt'
venit haeredem. jit nos vino fcortifjue demerfi , ne parata^ quidem artes audemtu
cognofcere. fed accufatores antiquitatps, vitia tantnm docemm Gf difcimm. Noli er-
go mirari , ft Pi^ura defecit , cum omnihm Diis hominihufque formofior videatur
maftaaHri , quam quidquid Apelles Thidiafve , Graculi delirantes,fecerHnt. vide
quoque Plinium lib. xiv in Procemio. quemadmodum & Dionyf, Lon-
ginum r^ u4«?, § ultiraa,

§. 7. Poftquam igitur fummi viri , qui praefidio artibus effe debue-
rant,fola gaudia in poflidendo ponere coeperunt, pefTum quoque iere vi-
tae pretia j omnefque a maximo bono liberales didtae artes, in contrarium
cecidere, fcedamque fubiere fervitutem -, artificibus paflim libidini atque
avaritiae, ciim gloriae amplius non poffent, infervientibus : quumque eo-
rum opera nemo uteretur, otii folatium libidine quaerentes, libidinis au-
tem fumptus avaritia fupplentes , qualefcunque vividae indolis reliquias
duplici hac vitiorum pefte penitiis exftinguebant, nihil eft tam mortiferum
ingeniis , quam luxuria. Seneca in procemio libri primi Controverfiarum.
quodji agrorum nimia cura, (^JoIlicitior rei familiaris diligentia^ & venandi nimia
voluptas, (^ dati fpeSiaculis dies, multum ftudiis auferunt (Jouic enim rei perit tem-
pHs quodcunque alteri datur) quidputamiufaBuras cupiditatem, avaritiam ypoeni-
tentiam ? quarum impotentijftm<e coghationes,Jomnos etiam ipjos,^ il/aper quietem
vifaperturhant. Quis inter hac honis artihns loci^ ? non hercle magis, quamfrugi'
hns in terrajentihm ac ruhis occHpata, Quint.xir,i, ohdv/uU -TrXiiTii TctTreivi^

O 3 miet.

110 DE PICTVRA VETERVM

'TtoiGt» dhitiarHTHCtipiditai igMvosfacit, Arriani Epi<3:. iv,^. itaeftprofe-
d:o : nam ut primum ars coepit efTe in quaeftu , inftitutumque ejus bonis
male uti, curam quoque cultus, qui artifices habebantur, omiferunt : un-
de ars deftitutaac delblata infirmioribus ftatim ingeniis velut pr^edae
fuit. pauciflimis ergo remanfit operis amor : nec quia fit ars haec pul-
cherrima atque honeftiflima, petitur ipfa , fed plerique ad vilem ufum &
fofdidum lucrum accinguntur, vividam illam & maximse arti fuflfedurara
ingenii vim enervantes frangentefque. Horat. de Arte ,

Rommi fueri longis rationibpts ajfem

Difcmt inpartes centnm diducere. dicat

Filttis Albini,ft deejmncunce remotn efl

Vncia, quidfuperat ? poteras dixijfe triens. en ,

Rem poterisfervare tuam, redit uncia : qHidflt ?

Semis. ad hac animos <erugo, CS? cura peculi

Cumfmel imbuerit ; fperamtis carminafngi

Tojfe linenda cedro, (^ Uvi jervanda cuprejfo ?
Qmnddm <es confufum auro argentoque mifcebasur , ^ tamen ars pretiofior erat :
, nunc incertum eft, pejor h<ccfit , an materia. mvrumqpte , cum ad infnitum operum

pretia creverint, autorita^ artis exflinBa eU, ejuafltt^ caj^fa enim,ut omnia^ exerceri
coepta efli qute gloriee folebat . Plin. xxxiv, 2. non eft tamen quod quis arbi-
tretur omne lucrum hic a me damnari^ neque enim video,qua2 juftior efle
poffit ratio acquirendi , qu^m ex honeftiffimo labore j prsefertim , cum
haec ipfa opera , tempufque omne huic negotio datum , facultatem aliter
acquirendi recidant : fed famae primam lemper atque praecipuam ratio-
nem habendam puto ; lucrum vero in fecundis ponendum : tanquam
quod,fi non adfit fbrdida animi folam pecuniam adpetentis cupidiras,cu-
ram artis non leviter fqleat intendere. ufque adeo in omnibus artibus lo-
* »pud Sttb. cum habet illud Teletis * , ri^vct^ 7ru(si.<; juiS^o? o fxiya^ t§i(pei. juflis commodis
Sjmn. d* ^^^^*^* flf^clia con^at artium nutrienda , Caffiodorus variarum v 1 1 , i j" . XuailtXu? Xt-
fJt.arlet pf^vsi ro av^ccTtaov <^'o5 * c^iliv^iv y^ >(^ ''"%«''*/ rrS ^ia ^(Tyt-)(Py\Q.v , ^
TToXeti ay.itQrnQv, ^ awjaXXetyjuatrm ivjuetpeiet, « cTs e/la ffvXX»€Jtuj ^Tretv, -^td.cng
iVK.c<yjuicig icriftn^ a.v ro fi^ejfyetov cvJ)xir»/uoi i et /un p^VffOi rag aiv.^co7nig uXX^XtiV
l^cTieii iri)i]ifva^. i'^ av "TrXdm^ cvanriXXi^' axocToiTropoca/iTropivi^. ^ apo-
TJip* fiowj ci yiuip-youZrig cniKlLuu^ ' » ^aaiXiKtit; yiyijucviai; i^za/ii^Ctvi^ (y>ti]7f}pa '
}iK a.p^a7g )(i^ 'nsfoa-^opoig ro vTrmoov oicixoff/uii^ ' a g^cClnyog icPttjuayuyet ro sp*-
rtv/ua, Ci cPi (t ^»c7oppH^i' Xoyov ^iXet^ /ua^etv , apijili k^ aaKiag o ^vaog rau; lujtag
Trivi^iv^ , )ij f^aiQvi^t'^ i(pi<ng -^v^g eft' tamj", ^ rtv YiiXrtKtS Tro^^fJLcS^^v {(pdfjLiX-
Xog • vo^ yS apelJ»? (t KaKiae, 'iXiy^og "i^v aXtidi^a^g. f^tilisefl auri fames in
humanogenere, Inde etemm & artes vita accejferunt (^ urbes adtficatafiint, G? in

coMtra^

LIBER SECVNDVS. nx

contY0ihtts crta cowventio. fi vero fimntaim dici debeat , omni orn^H privatM
tffet qHocHnque terrarum Iochs inhabitatns,fi non auri interceJfionefaSiumforet , ut
homo alter alteritu invicem indigeret, Nam neque nauta navigabat , neque viator
faciebat iter^ neque aratorem bovem agricoU fojjidebant, mn regi£ m^efiatis adora^
hantur Sceptra , non magijiratibus & juridicis ornati erantfitbditi , non duxagebat
exercitum. Qu^^dfi autem fecretumjermonem fcire vis, virtutis & malitia habenas
habet aurum, & probatur appetitus anitmeper ipjitm , Celtici<]ue fluminis eTi aqualc
viribus. Falfe enim virtutis & vitii vertjfimum eft argumentum, Theophyla-
dusSimocatus epift. lo.

C A P V T X.

AVdax majora aggrcdiendi conatus. etenim bonae manfurasquc fam«
confenfu ad juftam fiii fiduciam elatus artifex , incrementis quoque
glorisjcelebriorjamfadusjintendit animum. Eve^iafupra humanamfidem
ttrs efijitccejfu, inquit Plin.xxxi v,7, mox & audacia. pct fiiccejfum hic intel-
lige dignationem illam, quam ars,regibus populilque eam expetentibus,
eft conlecuta. mox G? audacia , inquit : innuens artificibus ex eo fucceflii
additam alacritatem & raajora conandi ftudiura , placendi cupidine fe-
cundos impetus mirifice lemper augcnte. exemplo funt immanes anti-
quorum Coloffi , quos idem Plinius ibidem in fidentioris audentiae tefti-
monium rccenfet : ufqueadeo verum eft illud Livii lib. iv ab v. c. ma-
gnos animos magnis honoribu^ fieri affirmantis. prsecipuus tamen hac in parte
Zeuxis , qui fores artis ab uipoUodoro apertas intravit , audentemque jam dujuui
peniciUHmmmagnamgloriamperduxit. Plin.xxxiv, 7. de hac tanti artificis
audentia vide Lucianum in Zeuxide. notabile quoque exemplum confi-
dentiae exhibuit Dinocrates , quod in Catalogo artificum referemus. h
vT\et^iH.it a.-7T(w^etJ^et 3 Philoftr. Iconum lib. i , in Amphione. M.iXaiv^m i
^wVtf^o? cv To?? <s%z ^a^eipiKm ^nai tfeiv <uj^ctcf)Hctv riva, )Cj ffy.XfiftOTri^ToTg tayot^
iTftifix^v. Adelanthius pi^or in libris de piBura ait in operibus contumaciam quan"
dam ^ duritiem exprejfam ejfe oportere. Laert. lib. iv in Polemone. Eu^
fhranoris Thefeus eft, in quo dixit, eundem apud Tarrhafium rofa pafium effe,fitum
vero came. Plin .xxxv, 1 1 . caeterura nos , tnnquam confummatafint omnia, ni-
hilgenerare audemas ipfi , cum multa quotidie ab antiquisfi[la moriantur, Quin-
til. VIII, 6.

§. 2. Plurimiim itaquc hic valet animi praeftantia , quam nec verecun-
diafrangat , nec judicantium autoritas ultridebitam reverentiam tardet,
nam ut abominanda fiint contrariahis vitia confidentiae , temeritatis, ar-
rogantiae, ita citra conftantiam & fiduciam, nihil ars, nihil ftudium, nihil

profe-

,ix D h r I C T V R A V b 1 t R V M

prcjftAus ipfe profuerit , ut fi des arma tiraidis & imbellibus. Vitandr,
igitur prsepoftera verecundia , quae nihil eft aliud qu^m timor quidam redn-
cens animum ab iis qH<e facienda fmt i nnde confnfio G? coepti pocnitentia. qfftipor-
ro dubitet vitits adfcribere ajfeUum propter quem honefie facerepudet ? Invitm me~
hercle dtco , quoniam & aliter accipi potefi, ipfam verecundiam, vitium quidem ,fed
amabile, G? qu:e virtutes faciUime generet j ejfe interim averfam-^ multifque in caufa
fuijje i ut bona ingenii fludiique in lucem nonprolata,fitu quodam pcreti confume-
rentur, Optima ejl autem emendatioverecundiis fiducia ; & quamltbet imbeciUa
fons , magna confcientia fufltnetur, Quintil. xi i , ^. follicitus tamen fit ar-
tifex , & periculum intelligat j fed intelledus hic fit operis , non metus j
moveaturque , non concidat. nam quantum in hoc opere periculum eft ,
in quo frequenter fpecie redi decipiraur :

. — pciantem lavia, nervi

Veficiunt, animique : profeffus grandia, turget :

Serpit humi tutus nimium timidufque proceUa.

Invitiumducitculpafuga,ficaretarte. Horat. de Arte.

ingenti quoque male judicantiura turba in errorera inducimur , dum in-
dofti fortius iis pingere videntur. Impcriti enim majorem vim habere
credunt ea,quae non habent artem : ut effringere, qu^m aperire : rumpe-
le, quam fblvere : trahere, quam ducere putant robuftius. rudia quoque
politis majora , Iparfa compofitis nuraerofiora credunt. Quint. 11,12.
Vnde etiam , ut quifque optime pingit, ita maxime difficultatcm operis ,
variofque eventus af tis , ac dubiam hominum exfpedationera pertime-
fcit. In media luce,atque inter vera adolefcentis faraae difcriraina, nemo
impune ftulte aliquid facit. Magnura eft onus orbis univerfi judicium
opera fua publicando fubire : raulturaque apparatus intereft apud invita-
tum hofpitem & oblatum : morofius judicant , qui provocantur ; neque
illecebris tantum & grata novitate tenendi funt , fed ver^ viribus artis.
ferme etiara fit, ut acutius atque acrius vitia in alienis operibuSjqu^m re-
d:a videaraus : atque ita , fi quid eft in quo offenditur , id etiara illa quae
laudanda funt obruit. In iis praecipue artibus,in quibus non utilitas quae-
litur necefiaria , fed anirai libera quaedara obledatio , quam follicite 8c
quam prope faftidiofe judicaraus ! Horat. de Arte ,

P^tgratas inter menfti fjmphonia dtfcors ,

Et crajfum unguentum, ^ Sardo cum meUe papaver

Offendunt : poterat duci quia coenaftne ifiu :

Sic animis natum inventtimque poemajuvandis ,

Si pauCumfumwo dtfcejfit, vergit ad imum.
quod de poetis dicit hic Horatius,pidoribus quoque ac ftatuariis ufu ve-

nit j

LIBERSECVNDVS. 113

nit ; praefertim cum omnis eorum labor aeque defudet <J^ Iv^ppofftwri Ip-
:^etX/u(Sv, adobUBationemotHlorttm^ ut loquitur Maximus Tyrius diflertat.v.
^.3. Eft igitur artifici diligenter providendum , non ut illis tantiim ,
quibus neceffe eft , fatisfaciati fedut iisquoqueadmirabilis effevidca-
tur , quibus liceat libere judicare.' Non tuo , led judicis arbitratu bene
pingendum eft j cui fi non videare bene pingere, non foliim nequicquam,
ut confignatiflime locutus eft lul. Scaliger , fed etiam nequaquam be-
ne pinxeris : igitur fine tuo fruftratus abeas , etiamfi fueris confecutus.
Horat. de Arte ,

Necfi quidfriEli ciceris probat, 6? hmcIs emptor ,

z/£c}Ht6 accipimt animii, domntve corona.
quod faeculis dedicatur & in exemplum editur , terfum ac liraatum & ad
certam legem normamque compofitum effe oportet ; quia veniat in ma-
nus intelligentium,& judicesartis habeat artifices. Qui vcr6 nihil poteft
dignum re , dignum nomine artificis , dignum hominum ocuHs efficere ,
neque tamen artem ipfamquamcontaminat reveretur ; ismihi, etiamfi
infamiam quam maxime declinare ftudeat , tamenimpudensvidebitur.
non enim pudendo,fed mnfaciendo id quod non decet ^imptidtnttx mmen ejfttgere de-
bemHs. Cic. lib. i de Oratore. quamobrem eti.sra hic modus mihi vi-
detur quidam tenendus , ut neejue prtepropere difrtng.itnr tmmatHra frons , (^
qHicqHtdeH illnd adhnc acerbHmproferatnr. nam indc<^ roniemptmoperis inna-
jcitHr , & fHndamentajactHntnr impudentitie , (ff (quodeji hbnjue perniciofiffimHmy
pravenitviresfiducia. nec rurfis dtfferendHm efl tyrocinium in fenetlHtem : nam
t^d/btidie metns crefcit, majufqHe fit femper quod aufuri fumpts ; ^ dum deliberampu
quando incipiendHmfit , inciperejamferum efl. Quare frHBHm ftndiorHm viridem
& adhnc dulcem promi decet, dum 0' venia^(^fpes eH, G? paratns favor, & audere
mn dedecet ; &ffi tjHiddefit operi ,fupplet atas ; &fi quafunt piBaJHveniliter,pr9
indole accipiHntur , Quint.xi i ,6. & mox , Ceeterumjuvenem teneris adhuc vi-
Yibus nitentem , incipere a qiMm maximefacili ac lata materia velim , mcatulife-
rarnm molliore prada faginantur ; ^ mn Htique ab hoc initio continuare operam , ^
ingenio adhuc alendo caUnm inducere. Sic (^ tyrocinii metum , dHmfacilitis efl au-
dere , tranfierit ; nec audendi factlttatem ufque ad contemptum operis addHxerit.
primo tamen dudorem fidum caute fequatur , ufque dum tutum effe de-
prehendat audendi rationem cum LyfippofumerepidorisEupompire-
fponfo , eum enim interrogatmt, quem fqueretur antecedentium, dixijfe ferunt de-
monfirata hominum mnltitudine , Naturam ipfam imitandam effe , mn artificem,
Plin. xxxiv,8, videquaefiiperhacre diximus cap.iii hujus libri,^.^.

P C A-

114 DE PICTVRA VETER.VM

C A r V T XI.

CVra ut diligens , ita minime prasbeps & ad operis finem quomodo-
cunque feftinans. rcde Fabius Maximus apud Livium lib. xxii ab
V. c. omma mnproferanti certa claraqne ermt : fejlinatio improvida efi & coeca,
artifici erg5 apprimeutilis cik diligemia,maximHm etiam mediocris ingenii fiib'
fidium. Seneca in prooemio libri Tertii Gontroverf. MwTpoxAw? iXiyi rp^
rBfxx.y/ua.raVi ra fjSjtJ , eipyveiii uivnja, etvetf, o7ov oiKiav • Tet e^ , p^ova ^ 'f^nfJnXeia.i ,
«0$ 7ra,i(Petav. Adetrocles rerptm cjuafdam ejfe ajehat qu£ argento emi pojfent , ut do-
inum\c\uafdamqu<ietempore^ fividicutfcientiam. Diog. Laert. lib.vi. Pam-
^hili fchola,ut fupra ex Plinio didicimus,difcipulos nonnifipoft exadum
decem annorum tyrocinium dimittebat. falubri prorfiis inftituto : quia
pofeUui pracipue diligentia confiut , ut loquitur Quint. 11,7. Cieteriim dili-
gentiam hanc,quam ad prima artis rudimenta afferebant antiqui.non fta-
tim , ex umbra fcholarum in publicam lucem progrefli , deferebant 5 fed
artemftudiofoanimofemel inchoatam , conftanti perfeverantia porro
excolendam fibi putabant. ita Niciae diligentiam fupra attigimus. Proto^
genes, cumpingeret laUfnm, traditur madidis lupinis i/ixtfie, tjfuontamjtmul famem
fufiineretit &fitim , nefenfus nimia ctbi d^.lcedine obfirueret. HuicptBura quatef
colorem induxit ,fubfidio injuria (^ vetufiatis , ut decedente fuperiore inferior fticce-
deret. Plin.xxxv, lo. ApeUi fuit perpetua confuetudo, nunquam tnm occupatam
diem agendi , ut mn lineam ducendo exerccret artem ; qtiodab eo in proverbium ve-
ftit, Plinius ibidem. ubi etiam difcas, Apellem ex quotidiano hoc lineas
ducendi exercitio palmam praeripuiffe Protogeni in celeberrimo fubtii-
lium linearum certamine. Scttum efi inter Frotogenem & ^pel/em quod accuf
<iJt, inquit Plinius. JUe Rhodi vivebat ; ejuo cum Apelles adnavigafiet, avidm co-
gmfcendi opera ejusfama tantumftbi cogniti,continuo ojficinam pettit. Aberat ipfe;
pd tabulam magn<e amplitudinii in machina apmtam , anm una cuftodiebat. Haec
^rotogenem foris ejfe refpondit ; interrogav:tque.,a qm cjuxfxtum diceret. Ab hoc,in'
quit Apelles j arreptoque penicilto lineam ex colore duxitfumma tenuitatis per tahu-
lam. Reverfo Trotogeni, quae gefiaerant,awis indic^vit, Ferunt artificem protinuSy
contemplatum fubtilttatem ^ aixijfe Apel/em venijfe : non enim cadere in alium tam
nbfolutum opus : ipftmque tunc alio colore tenuiorem lineam in illa ipfa duxiffe :
pr^cepfjfeque abeuntem, fi redtffet ille, oftenderet, adjiceretque hunc effe quem quxre-
ref. atque ita evenit, Revertitur enim Apell&s ; fed vinci erubefcens,tertio colore li-
peasfcuit , nullum rdinquens amplirn fubtilitati locum. At Frotogenes vitlumfi
confeffiis, in portum dtvolavit , hofpitem qu^rens. placuitqueftc eam tabulam pofie-
rts tradi, omnium quidem,fed anificum pnecipuo miraculo, Confumptam eam con-

fiat

LIBER SECVNDVS. n?

ftatprtoYe ineendio domus deJarU in palatio,avide ante a mbisJpe^atam,fpatioJiore
amplitudine nihil aliud continentem , quam lineas vifum effugientes , inter egregia
multorum opera inani fimilem,(^ eo ipfb allicientem, omnicjue opere nobiliorem. non
latet me , qiiam multi paffim Pliniani hujus loci longe aliam faciant men-
tem ; minime tamen movent ut verba hajc aliter accipienda putem, quam
de nudo linearum furpenla raanu fubtiliflime du<5tarum certamine. de
quo alibi. nunc ad inceptum redeo : quandoquidem operae pretium eft
penitiiis artificum veterum diligentiam pernofccre , differentiamque no-
ftrae defidiae & infcienti» adverlus acerriraa & foecundiflima eorum ftu-
dia demonftrare,

§, 2. Ac primum quidem perfuaCone (iia frui finiraus eos , qui homi-
nibus , ut fint artifices , fatis putant nafci : noftro modo labori dent ve-
niam , qui nihil credimus efle perfedum , nifi ubi natura cura juvetur * . * ^intii.xx,-^.
praefertim , quum eos tantiim magnorum olim artificura faraam affecutos
videamus, qui non contenti pidlorura fcholas profpexiffe , ac brevetyro-
cinium quafi tranfilTe , diu penitufque perdifcenda putaverunt quze mox
praecipere deberent , ne quidquam difcendum haberent tempore docen-
di. qua cura paulatim elanguelcente , funditus quoque obtrita eft maje-
ftas artis incurid fenefcentis. quamobrem etiam non leviter errant , qui
falfa praeceptorum perfuafione indudii , artem hanc ab elegantia feverio-
ris dodrinae fegregant , eamque in facili quodam & expedito ingenii at-
que exercitationis genere prsecipue coUocandam putant. Fejlmantibm
emnia, qune antequam id quod ultimum t^ exfiquuntHr , inaniavideri necejfeefi,
Quintil.iv,^. unde non infrequenter fequitur eos hoc vitium , ut necef^
faria deferant, dum fpeciofa fedantur. negligunt enim & faftidiole prae-
tereunt raagna illa quae artibus hifcefubfterni debent adrainicula ; nuUam
ingenii fperantes ^atiam ctrca res , etiamfi necejfarioi , procul tamen ab ofientattone
fofitOA \ HtoperumfaftigiafpeElantur , latem fundamenta. Quintil. in prdceraio
libri primi. Alii pigritias arrogantioris , poftqu^m paulum aliquid fede-
runt in Pidprum fcholis , prima artis prsecepta defpicientes , captant au-
toritatem contemptueorum qui nonraod6raanura fuara tabuHs , fed
omnia quzecunque fciunt profutura , deberi putant. Hi funt qui parva fa-
cilefactunt ; ^ audacia prove^i , quidquid illud poffint , (iatim oftendunt. poffunt
autem iddemum, cfuodinproximoefl. nonmultumpraftant yfedcito. nonfubeft
vera vii , nec penitus immiffis radicibm nititur ; ut quxfitmmofolo fparfafuntfc-
mina , celeruisfe ejfundunt ; G? imituta fpicas herbut<c , inanibui ariftts anie meffem
fiavefcunt. Flacent h^ecanniscomparata ; deinde flat profetlta ^ admiratio decre-
fcit. Quintil. 1,3.

^.3. Quifquis igitur ad artium harura plenam cognitionem adfpirat ,

P 1 nihil

,ig DE PICTVRA VETERVM

nihil fibi alienum , Cne quo artificem non pofle fieri conftat , judicabit ;
neque ad ullius rei fummam , nifi praecedentibus initiis perveniri ; atque
ob hoc etiam ad minora illa, fed quae fi negligas,non fit majoribus locus,
demittere fe non recufabit. Eji etiamfita fittdiis infantia, Quintil.i ,i. &
ut corporum mox etiam fortiflimorum educatio k lade cunifque initium
ducit, ita futurus in arte confummatifiimus, haefit aliquando circa primas
linearum formas , & ufque dum firmaret articulos , adjutorio manum
fuam manu luperimpofita regentis indiguit. utferveniri ad fumma , nijiex
wincipiii non poteji ; ita procedentejam opere, minima incipmt ejfe quuc prima (knt.
Quintil.x, i . Omnium magnarum artium ,ftcHt orborHm , altitndo nos deUtiat ,
radices non item ; fed iUa ftne his non potefi, Cicero dc Perfedo Oratore.
Manilius lib. ii Aftronom.

Fi rHdibni pueris monfiratur litteraprimHm

Terfaciem nomencjHefmm : tnm ponitur hJhs :

Tum conjHnBafHisformatHrfyUaba nodis :

Hinc verbi6 flru^lHra venit per membra legendi :

Tnm rerum vires, aique arta traditnr ufm ,

Terqne pedes proprios nafcentia carminafurgHnt.

SingHlaqtte infumma prodefi didici^e prtora.

Qu<je ntfi confiiterint propriu fundata elementii j

Verfts, qu<e propere dederant prxceptu magifiri ,

EJfluat in vamm rerum prapofiert^ ordo.
Parvaifta ( quamquam nihil inftudiis parvumeftj non contrmnendo ,
priores maximam hanc artem fecerunt ; contenti tardo magis rerum
cxitu , quamdubio : adeoex parvts fepemagnarummomenta rerumpendent.
Livius lib.xxvir ab v.c.

§. 4. Quam longe ab hac feda difcrepant noftrorum adolefcentium
mores ? namquottifjHifjHevel amti alteriuiyVel autoritati ut minor cedtt ? Sta-
ttmfipiunt, fiatimfciunt emnia ; nemtnem ve-rentur, ixnitnntur neminem, atcjue ipfi
fibi exemplafmt. Plin. junior vii i, 23. vix unum aliquem invenias , qui
per utilium prseceptorum tritam antiquioribus femitam contendendo, &
in rainoribus quoque documentum fui dando , ad qualemcunque magni-
ficaeartis confummationemadfpiret : fed omnes pravo confenfu utilifH-
mam arti in rainoribus diligentiam faftidientes, dum tranfcendunt media
atque ima fummis continuant , nullum quoquelaboris incafium exantlati
reportant frudlum : iJiv ^' y.ctXov vmj>u^m'ni; yiyvi^ , nihtl <jHod pulchrHm ab
ignavia prodr.citHr . MaximusTyrius difiert. xxxiv. &red^ Libanius in
ProgymnauT]. «re to7c jutKpoli iJ^ooTotg tnwi^iv^tv ri (puai? , «Te tc?; fjnyif^oK; t
^adv/xUv. neque parvii fudorem natura admtfcuit , neqHeficordMm maximii. ne-

que

L I B E R S E C V N D V S. 117

qucadbonam interim revocari pofTunt mentem j quoniam fenfus eo~
rum prsefenti laetiti^ occupati , nihil , quo vanius fiat gaudium fuum, non
modb ad animum , fed ne ad aures quidem admittunt. probant qudecmejue
iugrejji ftint iter ; necfacile incfilcatoi puem perfitafiones mMaveris : ejuia nemo mn
didici^e ntavult quam difcere» Quintil, 1 1 1 , i . Ille demum in id quod qus-
rimus, aut ei proximum, poterit evadere , qui ante difcet rede pingere ,
qu^m cito. qui lecus fecerit, nihil ei pro fpe continget, neque alium cir-
- culatoriae jadationis frudum reportabit , quam inane ftolidorum fpeda-
torum gaudium, &, quae magnos quoque profedus frequenter perdidit ,
arrogantem de fe perfuafioncm , contemptum adhaec operis , inverecun-
dam frontem , & confuetudinem peflime faciendi, ^aOTr kyet^sifx^ "^ ^^

y^onp^ fJLtya (ppovotuuroc If^ to Tet^y Kj jictJio^ tu ^cooc, Ttoieiv , aKiQv^ t Ziv^iv «-
wfttv, 'Eyeo eT' a> TroA^&f^offt). ti yS cv Ti^TroteiV tv^ipeict <t ra^vTtii; Mt cvH^iiai jSa-
poi tpyta /uovi/uov , «cTe xatAAa? aK&tCeiav. 0 J^ ii^riiM '^tmv r^movtd (SffoJ^vi^m
^ovoq^ cv r^ctoln&ia. t '^o/uiva riu/ i^lvij ')>mJi(f'a>a^v. Aiemorant cum gloriantem
pi^oretn uigatharchem tjuod cito ^facile fingeret imagines^audivijfet Zeuxii,dixif
y?j Ego vero longo tempore. Dexteritoi enim infaciendo & acceleratio non addit pon-
dui operi durahile , neque abfolutum decorem i temptu vero ad producendum labori
conjmUum,robur addit ad operis confirvationem, Plut. in Pericle. « (t a-pocPpa
bZ (yc(poc ^eiJiag cv p^vccS k^ iXi^avli (xop<pLuij l7riJ^^aS!(^ ^eiav w av^uiTTivlai^ojuoog
^oV« yf iJ^etro )(ffj\ «^oAw? tiX&iovo^; «? ra tpya. Xiytroj ouv , tivUa tJ^ttjuiapyet rltu
A^lujav-> iiJi «? riuj KpuTriJ^t. i? ^6« fJLOvhjj oXiya^ovH ^otrJ^nd^Lcjuai. ^tqui eti-
amfi ad exprimendam auro , atque ebore Dei aut homims ejfigiem peritus ejfet admo-
dum Fhidias , tempons nihilominits otiique abundantiam ad opera perficienda requi-
rebat. Sic igiturferunt ; cum is Minerv<efimulacrum efiingeret, ad unam bafim ac
crepidinem non parum infumpfiffe temports. Themiftius orat. ad eum,qui po-
ftulaverat, ut ex tempore fermonera haberet,

§. 5. Prima rudimenta non tam artis indigent,quam laboris : conftet
mod6 quos imitari & quorum fimiles velimus effe, ne prava confuetudi-
neadaliquam deformitatem pravitatemque veniamus ; dequo fatis fli-
perque alibi diximus, Educendadeinde ars eft ex hacdomeftica&um-
bratili exercitatione medium in agmen, in clamorem,in fummum difcri-
men; fubeundus eft ufus omnium, periclitandae vircs ingenii, & illa com-
mentatio inclufa in lucem proferenda. Dtffcile eft tenere ^ua acceperis , nifi
exerceas. Plin. junior v 1 1 1 , 14. cjuamquam ipfi arti exercitatio ineft : nec quif-
e^uam percipere tot reconditas ac tam varias res potejT^ nft utfcienti<e medttatio,medi-
tationi facultas , facultati vis accedat. per qu<e coliigitHr eandem effe rationem (^
percipiendi qH<e profsras , & proferendi cjua perceperis. Autor dialogi de caufis
corr. eloquentiae, cap,^^. videas profedo nonnullos , cum inpublicani

P 3 lucem

118 DE PICTVRA ^ETERVM

lucem protrahuntur,novitate rerum ftupentes omniaadhuc privatis exer-
citationibus fimilia defiderare. etenim dum judex fufpenfus tacet, asmu-
lus obftrepit, fautor applaudit, & nihil rede aut fecus piAum prseteritur,
fiducia in follicitudinem verfa mifere tumultuari ac trepidare incipiunt.
Optime ergo excolunt artem , qui eam indefefifo ftudio tradant 8c ad u-
fum quotidianum applicant. etenim , cum in omni difciplina infirma fit
artis prsBceptio, fme fumma afliduitate exercitationis,tum vero in jutfx^i»
xo/c minimum valet dodrina^nifi induftria,ftudio,labore,diligentia com-
probetur, nifi denique ars ipfa multo 8c pertinaci ftudio laborata conge-
ftaque in publicum proferatur. Et hercle , quantumlibet fecreta ftudia
contulerint, efttamen proprius quidam publicationis profeftus :/)/«/^w,
ftfepares, ufmfme do^rim, cjmm citra ufum dottrim valet. Quintil.xi 1,6.

§. 6. Adhibitis igitur extrinfecus omnibus auxiliis , ut laboris fic uti-
litatis longe plurimum aftert exercitatio frequens & aflidua. etenim ar-
tibus hifce initium dedit,natura i ftudium & incrementum,utilitas ; fum-
mam, ratio & exercitatio. Quint. x, 3. upa^-yopotg 'iMyi, /uticf^v etvoji fJLYin
Ti^vluj aviu /ueAgTH?, /u»Tt /uiXiTliM aviu Tiyyyi^. Frotagoros dicebat , nihtl ejfe vel
artemftne cura , vel ctiramfine arte. Stobaeus Serm. de Difciplina & erudi-
tione. To?; ^ody^aL^peiv ^iiXojuivotg,iiJiv o'(piXoi; icct^voeiv to. ts ATnXXa >ij Ylpo^^^a^
^ AvJKplXa 'ipya, loiv /un ;t, ouutc) y^a^petv im^eipccaiv. piElur<e Jludiofis nihil profue-
rit cognovijfe Apellvs, Frotogenis , & j4ntiphiU tahula^ , nifi & tpft pingere tentarint,
Theo fophiftaProgymn. cap. i. Nihil certe ipfa rerum natura voluit
raagnum effici cito ; praepofuitque pulcherrimo cuique operi difficulta-
tem ; quae nafcendi quoque hanc fecerit legem , ut majora animalia diu-
tius vifceribus parcntum continerentur. & quemadmodum terra alte ef-
fofla generandis alendifque ferainibus foecundior eft j fic profedus non £l
fummo petitus , ftudiorum frudus effundit uberius, & fidelius continet.
Quintil.x, 3. Poteft quidem ars , fi qua eft , velociter viam demonftrare
omnibus iis , qui fpontaneoanimorum impetu ad eam feruntur ; verum
ars fatis prasftat , fi copias fuas ponit in medio : noftrum eft uti eis fcire.
Quintil. VII, cap. ultimo. Exercendum erg6 qu^m diligentiflime ; &
fic ante omnia vires faciemus, quse fufficiant tuendae artis dignitati. nihil
cnim asque augetur cura , vel negligentia intercidit. Sit tamen in ipfa
etiamnum incude ftudiorum pofitis , primo vel tardum , dummodo dili-
gens exercitium. Hoc,dum egredimur e portu,fi nos nondum fatis apta-
tis armamentis aget ventus ; deinde paulatim fimul eunres aptabimus ve-
la,& difponemus rudentes,& impleri fmus optabimus. Quint.x,/. Hanc
moram & follicitudmem, cum profedus adhucadolefcit, initiis impero.
nam primum hoc conftituendum , hoc obtinendura eft , ut quam optirae

facta-

jLIBER SECVNDVS. 119

faciamus ; mox celeritatem dabit confuetudo ; paulatimres faciliusfe
oftendent & fequentur ; cunda denique , ut in familia bene inftituta , in
ofEcio erunt. Summa hasc eft rei ; Cit5 faciendo , non fit ut bene facia-
mus : bene faciendo , fit ut cito. Quintilxj^. Confuetudo & excrcita-
tio facilitatem maxime parit : quae li paululum intermiffa fuerit , non ve-
locitas illa mod6 tardatur , fed & v«p«»^a ipium coit atque concurrit.
minoretamenftudio continetur haec facultas , quam paratur : etenim
proprium hoc & in expedito pofitum, qualicunque quotidiani ufus exer-
citationefacillimecontineas. Quintil.x,/.

§, 7. Abunde nunc de iis egimus , quorum feftinatio temeritatis cri-
mine laborat : reftat ut attingamus etiam eos , quorum nimia cura tardi-
tatis notam fiibit. neque enim a prjecipiti temerarise feftinationis curfu
candidatos artis eo inhibui , ut aliquoufque jam progreflbs ad infelicem
calumniandi fe poenam rurfus alligarem. nam quomodoqusfo tantae arti
tandem aliquando fufScient , qui fingulis partibus ejus infenefcunt ? Fi-
nem hunc fpedabit artifex , ut videatur optumum argumentum optum^
exprcflille : & abunde pinxitbene,qui materiasfatisfecit. Quint.xii,^.
Quiccjmd in fno genere fiti6 effe^lum eH^valet. Qiiint.vi 1 1,3. plurimum cer-
te obeft anxius limas labor & mora. perirus artifex, fi qua Defperat traUa'
ta ttitefcere pojfe , relin^tiit , Horat. de Arte. maximamque in eo femper cu-
ram ponit , ne curam faffus incidat in KatHo^n^^tetv vTn^CntvovJav to /uiifov >?
fjLi/u^a^ug ^ TTipx T o^icv^c iTT^etvov^cdv. Mdam affe^lationem imitationis modum
tranfgreditntium , (^ ceejmvehementiii^eam intendentitim. Lucianus de Salta-
tione. n^ve nimia contrafe cdumnia verum fanminemperdat. Quintil. x, i,
etenim in auguftiffimts accuratac artis operibus , uaxn^ cv toT? a.yAv TrX^-^
Toify «fet/ T/ p^ Jt) TretpcXiywp^juivcv, (juemadmodHm in maximts drvitiis appetenduy
necefeefl aliqHidfermenegligt. Dionyf. Longinus«i%} u4*^?. §. 29. negligen-
tia quaedam appareat , & habebit Pidura quandam ex illavitii fimilitu-
dine gratiam ; ut in cibis interim acor ipfe jucundus eft. Quibufdam ta-
men nullus finis calumniandi eft,& cum fingulis pene lineis commorandi,
qui etiam cum optima fint reperta, quaerunt aliquid quod fit melius ; ne-
que intelligunt ««ko^hAoj' effe , quicquid eft ultra virtutem ; quoties inge-
nium judicio caret , & fpecie boni fallitur ; omnium in arte vitiortim peffi-
mum ; nam catera cnm vitentur , hocperitHr. Quint.vi 1 1,3. Stint ergo cjuibm
nihtl ftt fati6 ; omnia mntare, omnia aUter formare , qt^km eccftrrerit, votunt ; incre'
dHli cjHidam (3 de ingenio fHopefJime meriti.^Mt dthgentiam pHtant,facerefibi operU
difficHltntem. Nec promptum efl dicere, utros peccare validim putem , cjHibtu omnia
fua pUcent, an ^Htbtis nthil. Accidtt enim etiam generofis adoUfccntibi4i frequenter,
ut labore confumanttsr , (3 in torporem Hfque defcendant nimia benefaciendi cupidi^

mtet

lio DE PICTVRA VETERVM

tate. Itafe res habet : Curafjdfit» ejuidem efl ut qukm optimefaciamus ,faci€ndum
tnmen fro facultate. Adprofe^um enim opus ef fudio, non indignatione. quare, fi
feratfiatusy dandafunt vela : ^ alieiuando pquemur ajfe^usjn quibuifere plus ca-
lor, qukm diligentia vaUt. dummodo nos indulgentia illa nonfallat. omnia enim no-
jlra nobis, dum nafcuntur, placent. Quintil. x, 3 .

^.8. Quapropter etiam praeter eam qiiara paulo ante fuafimus mo-
ram, quamque in hoc defignationis exercitio,quarolibetproperato,cogi-
tationi noftrae dat non conlequens celeritatem ejus manus , fubinde redi-
bimus ad judicium, & laxamento quodam cogitationibus dato, retradia-
bimus fiifpedam facilitatem. nam praeter id , quod fic melius jungentur
prioribus fequentia , vitabimus quoque inimicam ulteriori diligentiae ni-
miam fatigationem ('nam ingenii lafHtudo, quae non minor eft qu^m cor-
poris , fed occultior , non ad praefehs modo tempus animos noftros , fed
etiam in futurum afficit ) & calor ille , qui diutina in experiundo mora
nonnihii refrixit, recipiet ex integro vires , & velut repetito (patio fumet
impetum j quod in certamine faliendi fieri videmus , ut conatum longius
petant , & ad illud quo contenditur fpatium curfu ferantur : utque in ja-
culando brachia reducimus , & expuKuri tela nervos retr5 tendimus,
Quintil.x, 3 . Diverfiim eft huic eorum vitium , qui primo decurrere per
materiam cogitatione quam velocillime volunt , & fequentes calorera at-
que impetum ex tempore delineantj repetunt deinde quae efFuderantj fed
partes emendantur ; manet in rebus temere congeftis quae fuit levitas.
protinus ergo adhtbere curam reBius erit,atque ab initioftc opus ducere,ut caiandum,
non ex integro fabricandumftt. Quintil.x, 3 .

§.9. Curamtamen hanc utcunque excipiet longe utiliflima fevera8
emendationis cura. Ita enim fervabitur pondus , & innatans illa primo-
rum conceptuum facilitas in altum reducetur j ficut ruftici proximas vitis
radices amputant, quae illam in fummum Iblum ducant, ut inferiores pe-
nitus defcendendo firmentur. Quintil.x,^. non omittenda funt hic Fa-
vorini philofophi verba , prout ea refertAgell. nod. Attic. xvii, lo.
jimici , inijuit,familiarepfue P. yirgilii, in his qu<e de ingenio mortbuf<jue ejus wf-
mort<£prodiderunt,dicere eumfolitum fewnt, parerefe verfus more atque rttu urftno.
namque ut ilU bejiiafcetum ederet ineffgiatum informem^ue,lambendo^ue idpoftea ,
^uod ita edidtjfet, conformaret & fngeret :proinde ingeniiquoque fnipartpts recentes^
rudi effefacie Gf imperfe^la : /ed deinceps traElando colendoque reddere iisfe orts &
vmtus lineamenta. A/ ri-^viti ts^a^v a.rvTru^ t^ u/uLcci^pa. 'n'\aL'T]\i(nv , et^ vg-ipov
cxeeg-tf Tot^ eifhat J^ap^aatv • 11 TlGXvKXet^i 0 TrAaV»? ^TTi yjnXiTTCi^^^v etvoj ro
ipyoy , orav cv ovvxt 0 tthXo? ^«^. u4rtes initio rudiafingunt & informia optra ,
pofmQdoftnguiafiiiiformiiConctnnantes. quare etiamloljcUtusfiUordixit, optu

tunc

L 1 B K K S H C V N D V S. iii

itinc effe MffictUimum , <^UHm ad mgtiem exigttm lutHm. Plutarchus Sympof.
probl. II »3. Ovid. iii de Ponto, Eleg. ultima ,
Scribentemjtivat ipfe favor ^mimitque laborem ,

CumqHe fko crefcem peBorefervet opm.
Corrigere at tanto res efi magis ardna, qmnto
Magnpts ^riflarcho major Homerm erat.
neque enim fine caufa creditum eft penicillum non minias agere, ciim de-
let. HHJta antem operce efi adjicere j detrahere , mutare. Sedfacihm in hisfimpU-
ciHfqHeJHdictHm, cjHcs replenda vel dejiciendafnnt. premere vero tnmentia, hHmilia
extoUere^ iHxnriantia adflringere , inordinata digerere ,folHta componere , exnltantia
coercere , dHplicis opera. nam G? damnandafnnt , qn^ placmrant : (^ invenienda ,
qHcefHgerant. Nec dnbinm efi^optimum effe emendandi genm,fi delineata in aliifttod
tempm reponantur , Ht ad eapofl intervallum velnt nova atque aliena redeamw , ne
nobis inventa noflra tanqnam recentes foettts blandiantur. Quintil. x, 4. Ita eft
profedo ; animi noftri veluti prono decurrentis Inventionis flumine du-
jfti , tum magis atque acrius judicant , ciim impetus ille ftetit & intuendi
tempus dedit : unde etiam ufu venire fblet , quod pidores , qui poft ali-
quam temporis intercapedinem, refrigerato jam novae Inventionis amo-
re, ad intermiiTum opus velut fpedatores redeunt, arti melius confulant,
quam qui feftinatione praepopera manum ultimam tabulse imponere ge-
ftiunt. KaAfti? /xoi tfhKHji TToietv ol ^w^a,(poi , J}^-;\^ov« ra ipya., tstfh « awjliXeiv ,
'fhKTKOTrowjTii; ' oTt tUj oAi>w ewroiv acpig-uvli^ , rti tioXXcikk; Ke<<yet Tro/aor Kctivlw ,
^ y.ciiXXov aTr^juuvUu v n;^^ [j,ik^ov c/>ot^opac, hjj "iKTOtcfiVTfl^ ro auut^h ^ ro aium-
^ig. ReUe mihi facere videntnr pi^iores ,qHi priHfquam abfolvant operaftta^ex inter-
vallo temporis folent ea contemplari, propterea qnod dnm eafeponnntnec in ochUs ha^
hent ,ffeqHenter jndicando factHnt ut mvHmfttjudiciHm, qno tenue difcrimen magis
attingitur, id quod celat affidmas (^ affuetHdo. Plut. in ipfb ftatim initio libel-
li f!^ dofiyii<na.?. Modicum modo fpatium illud fit quod interponitur :'
quandoquidem confiat omnem operamfi longa intercapedine quiefcat, cegre refumi,
quifham enim ignorat cunEiis aut artificibm aut artibm maximHm decm Hfk veni-
re ? qHumqHe findia confueta non frequentantur , brachia in corporibm , ingeniapi-
grefcere in artibm ? nnde efi & illHd, quodpro correptm aut raro, plm arcm manui^
jugo bos, equmfrano rebellat, Sidon. ApoUinaris lib. ix, epifi. 12,

§. 10. Prolixius adhuc diligentiae minime pr^ecipitis curam artifici
commendavimus ; brevius id fibi prascipiet ipfe artifex , fi auribus fuis
quotidie putet occini fapiens illud l7Tiv<Pt l^paJ^eu^. Fefiina lente. Cseterum
lentas huic feftinationi,quemadmodum plurima, quaehadenus retulimus,
officiunt; ita maxime adverfatur ei compendiaria pingendi ratio. etenim
peflirae confulunt arti , quotquot jufti laboris taedio confugiunt ad hoc

Q^ diver-

diverticulum defidias. Arbiter iane in Satyrico recenfens artes inertifli-
raorum fasculorum injuria afflidas , Grandi^, inquit, 6?, utitadicam,pHdtca
oratio non efl tnachlopi,nec turgida^pd naturali pHlchrttudine exfnrgit. Nmtr ven-
tofa ifth^c & enormvi loquacita^ Athenoi ex Afia commigravit , animofqHe jpive-
nnm ad maona furgentes velnti psjitlenti cjaodam ftdere afffavit , femelque corrnma
elocjuentiie reguLi jietit & obmutuit. ac m carmen cjuidemfani coloris enituit : fed
omnia quaft eodem cibo pafla , non potuerunt ufque ad feneUutem canefcere. Fi^ura
quoque non alium exitumfecit , poflquam zy£gyptiorum audacia tam magnce artis
compendiariam invenit. qu^enam vero fuerit compendiaria hxc via pingen-
dii , quam ab i£gyptiis detrimento fummas artis Petronius inventam tra-
dit, nondum videor mihi conjedura afTequi poruifTe. neque enim adduci
pofTumjUtex fententia quorundamcompendiariaeartis nomineintelligam
Itbros literus ignorabilibpu prxnotatos j partimfigurii cujufcemodi animalium , conce-
fti fermonis compendiofa verbafuggerentes j partim nodofis , ^ in modum rota tor-
tt.'ofts , capreolatimejue condenfis aptcibm , a curiofa profanorum leElione munita ,
Apulejus XI Metam. vid^quoquePlin. xxxvi,8. imonequidemcom-
pendium hocartis conftituendum puto in ca veftium tingendarum pin-
gendarumve ratione, quam exponit Plinius , lib. xxxv , fub finem capitis
undecimi. Yingunt (^ vefles in <!y£gypto , inquit , interpauca mirabiU genere ;
candida vela, poflquam attrivere,illinentes non coloribpu , fed colorem forbentibm me-
dicamentis, hec cumfecere, non apparet in velts 5 fed in cortinam pigmenti ferventis
werfia , pofl momentum extrahuntur pitia. Mirumqtu , cumftt unus in cortina co-
los , ex tUo alttu atque alivufit in vefte , accipientis medicamenti qualitate mutattu,
nec poflea ablui potefl, ita cortina non dubie confufura colores,ft pitlos acciperet , di-
gerit eos ex uno, pingitque dum coquit. & adufl<e vefles firmiores fiunt , ejuamft non
ttrerentur. quin potius aliud aliquod pingendi compendium , nobis inco-
gnitum, in ufu fuiffe yEgyptiis arbitror. nihil enim prohibet , quo minus
etiam ipfi quoque jiEgyptii potuerint invenire novam aliquam pingendi
rationem , qualem nempe Philoxenus Eretrius difcipulus Nicomachi pi-
dions velociflimi , invenit. Hic enim celeritatempr^ceptoris fcutus , breviores
etiamnum quafdam pttiura vioi G? compendiarias invenit . Pl i n . xxx v ,10.

C A p V T XII.

CAndor animi non fpemcntis judicia hominum. Minucius apud Li-
vium lib. xxi i ab v. c. Hefiodum exprimens , Sape ego audivi , in-
quit, eum primum efle virum, qui ipfe confulat quid in remftt ffecundum eum,qui
bene monenti obediat : qui nec ipje conjulere , nec alteri parerefiit , eum extremi in-
genii ejfe» propius hanc rem preflit atque ad difciplinas applicavit Hera-

clitus

LIBER SECVNDVS. 1x3

clitus phyficus , de quo Maximus * , Hp«jeX«To? 0 (pu(mk 'r£too'/wi7Ji' tXeT/ef ♦'^"■w-xxxvi,
iyKOTrLuu nsfoiio^TrYiz* HeraclitHS Fhyjicfts ferfmftonem ejfe dicebat imfedimentnm "*' "'"' '^"'**
profe^lfii. rihil itaqtie pejus eft iis, qui pauliim aliquid ultra primas lineas
progrefli , falfam libi artis perfuafionem induerunt ; nam ut cedere peri-
tioribus indignantur, & veluti quodam nefcio cujus autoritatis jure, quo
fere hoc hominum genus intumefcit , fecuri , ftultitiam fuam produnt.
Quintil. 1,1. Alia longe veteribus mens , alius animus : FiBores^ & ii qui
fiqnafahricantur^ ^ vero etiampoet<e,fiHm qmfque opus a vulgo confsderari vult ^
m ,fiquid reprehenfumfit kplftribHS , idcorrigatur ; iii^ue &fcum, (^ cum alii^ ,
(juid ineo peccati,exqpttrunt, Cicero i de OfF. nihU cura me^jcfatii ejl, inquic
Plinius i unior v 1 1 , 17. Cogito quamfit magnum , dare aliquid in manus homi-
num : mc perfuadere mihi pojfum, mn ^ cum multis & fkpe tra^iandum,quodpU*
cere (^fimper (^ ommbus cupta^, ol ^aXofjSjijot •Ai^a.e^^etv , « ajuXeiv , w iTTTTivetv , «
«AAo T/ '^Toi^rcov ixctvot 'j^e^ > Tr&tpm^ ux; ffiwix^'^'^'^ 'TToieiv 0 , t/ av ^iih.ovlaf
thwalo) '^f^tu 5 <t. jUM nab^ t«>J]«$, a.XXd. toS^ to?? ae^g-o/; tPonZaiv Svctf ' TroLvl^
TTo/yvTs?, Ka \:^/uivovki: tviy.a T /undiv aviv i* oKeiVMV yva/uiK; TroteiV , coi; Hit, xv «AAwg
a^tohoyot '^ofj^ot. Qui cupiunt citharizAre, tibia ludere,five equitare ,aHt fimilU
artis compotesfieri, ftudent continue facere ea,in quibns excellere volunt, neque idfi-
lumfuafid & optimorum fententia. Omnia agentes (^ tolerantes nequidprater ipfi-
rum fintentiam faciant , tanquam aliterfi agerent celebres minimefierent, Xeno-
phon lib. I Apomnem.

§. 2. Incidas rurfus in alios , nuUo quidem falfb de fe opinionis tu-
more inflatos , frontis tamen ufque adeb imbecillae , ut hominum de fuis
operibus judicia elicere atque experiri vereantur. Horat. lib.ijepift.icJ,

Stultorum incurata malui pudor ulcera celat,
Virgil. I n Georg. — alitur vitium, vivitque tegendo.

Casteriim hi renuncient fibi primiim,quod pptdorii fuftinerejaBuram nefciunt,
qui fipriusjudicecorriguntur. Cafliod. variarum v, 4. de quo fi forte de-
fperabunt j proximum erit, ut cOgitent, quod confeJf<£ imperiti^ fitmma pru'
dentia efi , Minucius Felix in Odlavio. Horat. in Arte ,

Cur nefcire pudens prave, qukm difcere malo ?
ad quae verba Comraentator vetus , Fudensprave , pr^pofiere verecundus Qf
isruhefcens. quare iUe eft pudens prave, qui erubefiit difiere,quod ei eft utile & hone-
ftum fcire. vide locum. viderint itaque ifti ne in ipfos quadret illud
M. Porcii Catonis, Niefimul pudere,quodnon oportet, cceperit 3 quod oportet^non
pudebit. Livius lib. xxxiv ab v. c.

§. 3. Nec deeft ratio gravifliraa , cur importunum profedui noftro
pudorem deponere atque aliorum judiciis coramittere noftradebeamus.
nefiioquopaUofuumcuiquepulchrumeft , inquitCicero lib. v Tufc. qu^eft.

CL 2 fic

,14 DE PICTVRA VETERVM

ftcfe res habet j Tetua, Me dele^ant mea. viderunt hoc Amazones in tem-

plo Dianae Ephefiae dicaturi. etenim cjHHm Amaz.ones in templo Efhefia Dia-

n<e dtcarentHY , flacmt eligi probatijfimam ipfirum artifieum , cjui preejentes erant ,

judicio y cum apparuit eam ejfe , ^mm omnes ficundam d fua quifque judicajjet.

Plin.xxxiv,8. quamobrem, cumnoftranobisplusjufto placerefemper

fbleant , confultiflimum quoque judicaverunt ex alieno potius quam ex

proprio pendere judicio. videas itaque prifcos illos , qui inoreFamas

funt, artifices, aliorum artificum de mis operibus judicia maximi femper

feciffe. Ta? Tndma^ paaiv e7r«cAiv Tiy.axnv , uajnp uyaXjuaatv cmvl^eiv roic, j8p?-

<pi<Ttv , ayaixivac, t KaXkMc, * «twj (^v « ^uot? (piKoTiv.vov ' ra J% aKXi\Xm opcoffiv ,

ci.7Tip (^ , '^t'^riK6ov Tratcfia. iTipotg ouv l^^rtTfi-miov l^iTa^eiv ra iy.yova * df '^ iu-

voietj ohivitf cPiKatraj to.; -^ri^piii; ' Sf^ thto AvaiTTTrog K.TiiXkbjj et% Tat? y^atpac, eian-

yt , )t) AvaiTrTTov ATtiXX»;, Simioi ferfint pofie/uam peperint , in foetibns fuii , tan-

t^uamfimulachris , obtHtPis defigere , pulchritudinem demirantes : adeo natura ejus

quod pepererit amans e(i. Aliorum porro invicem vident id quod funt^fimiarum ejfe

partpts . Quamohrem aliis permittenda infibolem in^Hifttio eji, favor enim corrupen-

dnfiijfragiis efficacijfimHs eft. Ob id LyftppHs Afellem ad tabellas admittebat , &

Apellem Lyftppns. Synefius epift. i . De Nicia dicebat fraxiteles interrogaim ,

^«<c maxime operafiia probaret in marmoribHs , quthns Nicias manum admovijfet :

tantumcircHmlitioni eJHstribuebat. Plin. xxxv,ii.

§. 4. Non tamen folos ad hoc artifices advocabant, fed frequentes ac

fubindenovos fpedatores, ex invidis & faventibus,dari Cbi exoptabant,

ut nec male nec bene fada diffimulanter praeterirent. Scias enim magnam

rllam & duraturam famam, non minm in diverfis fubfilliisparari,ejuam fuii : quin-

•*■ ^utordiaiogi imo confiantim furgerc ibi , fidelim corroborari * . Gnari denique , plm pollere

decaufijcorr. e- jfff^itoYum inqenia confiUaque t , ne quidem infimam plebem a focietate huius
loqu.cap.-x,i,. 1^1 •' . K ? \ r, . V J r r\-

iLivtuihb.j II curae excludebant j imo etiam abea carpiopera lua quandoque luftme-

*''^* hznt '. nei^ue enim hIH patientim reprehenduntur , e]t'.amquimaxime laudari mc'

rf^r»)'^ Plin. junior. VII, 20. Qubd vero defpicatiffimis viliflimorum

homuncionum capitibus tantum in opera fua juris concefierint , non eo

fadtum eft,quod ex eorum infulfo infrunitoque judicio adfamae fuaefum-

mam vel minimam fperarent accefHonem.

Indocim cjuid enimfaperet, liberque lahorHm

Rufticm urhano confufm, turpii honefio ? Horat. de Arte,

an ejuidejuamfiultim efi, ejuam quos fingulos,ftcut operarios barbarofque contemnM,

eos alicjuid putare efie univerfos ? Cicero lib. v Tufcul. quaeft. Polycletus

certe facetiffimojoco craffis infubidas plebis judiciis illufitj qua dere

vide y£lianum var. hift. xiv,8. fed quemadmodum fingulos in iftis quas

profitebantur artibiis nonnihil videre putabant , ita eos ultra exlpatiari

non

L I B E R S E^C V N D V S. it?

non finebant. u^pelUs perfeBa opera proponehat pergnla tranfeuntihui , attjuepofi
ipfam tahulam latenSj vitia (jux notarentur aufcultahat , vulgum dtligentiorentjudi-
cem quamfe pr<eferens. Feruntcjue kfutore reprehenfum^cjuod in crepidarum una in-
tus pauciores feciffet anfas, eodem poftero die fitperho emendatione pri^in<e admoni-
tionis, cAviUante circa crni, indignatumprofpexijfe,denuntiantem, ne fupra crepidam
futor judicaret ; quod ^ ipfum in proverhium venit . Plin. xxxv,io. Sequatur
igitur hanc laudatiflimam prifcorum artificum confuetudinem , quifquis
clariffimam fibi per gentes notiflimamque famam conciliare volet. aut ,
fi defint periti judices apudquos qualemcunque defideratae fibi famae
fpem praetentet , Quindilio faltem alicui fe fuaque committat, de quo
Horat. inArte,

QmnUiliofi (juid recitares, Corrige,fodes ,

Jioc^ ajehat, G? hoc. melim te poffe negares ,

Bis terque expertum frufira ; delerejuhehat ,

Et male tornatos incudi reddere verfm.

Si defendere deliEium, quam vertere, maJles ;

NuUum ultra verhum^ aut operam fumehat inanem 3

Quinfine rivali teejue & tuafolm amares.

Vir honus (^ prudens verfus reprehendet inerteis :

Culpabit duros : incomptis allinet atrum

7ranfverfb calamofignum : amhitiofa recidet

Ornamenta : parum claris lucem dare co^et :

Arquet amhigue di[ium : mutanda notahit :

Fiet Arifiarchm : nec dicet, Cur ego amicum

Ojfendam in nugis ? Hce nugoeferia ducent

In mala,derifumfemelt exceptumquejinifire,

Capvt XII I.

PVblica temporum felicitas. Casteriim hanc nequaquam in eo confli-
tuo , quod antiquiorum fasculorum ingenia noftrorum hominum in-
geniis prasftitiffe cum Seneca credam^neque enim duhiumefl, inquit Seneca
epift.90, cjuin meliora mundm nondum effatm ediderit , & alti fpiritm fuerint vi-
ri (utitadicam) a.Diisrecentes. Sidonius quoque ApoUinaris lib. viii,
epift. 6 , Artiumvirtutesfaculispotiusprifciifeculorumre^loringenuiti quaper
' atatem mundi fenefcentii , laffatis veluti feminihm emeduUatje , parum aliquid hoc
tempore in quihufiunque , atque id in pancis mirandumae memorahile ofientant.
aliter legatus Rhodius apudLivium lib. xxxvii ab v. c. defusegentis
hominibus agens , Certarepio certamine cujuflthet honcs arti^ ac vinutis auftfu-

Q^ 5 mm

\

116 DEPICTVRA VETERVM

miucHmfaYentibpu; Plinius quoque juniorlib.vi, epift.2i,5;/w^>f<^,<5r«j
tnirer antiquos ; non tamen, ut qHtdam, temporftm noflrorum ingenia defpicio. neaue
cnim qmfi lajfa & effxta natura , ut nthiLjam laudabilepariat. Tacitus denique
lib. III Annalium cap. ff : rebpu cm^ps ineji quidam t/elut oibts , ut^ quem-
admodum temperum vices , ita morum vertantur. nec omnia apudpriores meliora ;
pd noflra quoque netjts multa laudis G? artium imkanda pojiens tulit. verum hxc.
nobi^s tn majores certamina ex honeflo maaeant. neque aliam veriorem iniquif-
fimce de fasculorum noftrorum infelici fterilitate opinionis caufam inve-
nio priEter eam, quam reddidit Autor dialogi de caufis corr. eloqu. cap,
i8. vitio malignitatps human^e vetera femper in laude ^ pYixfentia infajiidio funt.
Paterculusquoquelib.il hift. natui.iliter auditavifs laudamus libentius :
pr.-epntia, invidia ; praterita , veneratione profequimur : (^ hU, nos obrui ; iUis , in*
flrui credimtu. Phaedrus denique lib. v Fabularum, in principio ,
— phu vetuflis namfavet
Jnvidia mordax, quam bonis prafentibits.
Quod fi tamen omnino aliquid prifcis illis temporibus eft tribuendum ,
illud certe fateri liceat,Heroica priorum fecula feraciora fuifiTe virtutum:
atque ex eo fadum , ut prasmia quoque virtutum frequentius ab artibus
peterentur. ita efl profeElo -, artes defdta perdidit : ^ quoniam animorum iwa-
gines non funt, negliguntur etiam corporum. Pl i n . xxx v , 2 .

§. 2. Intelligimus ergo hic per Publicam temporum felicitatem , in-
concufTum tranquillae pacis bonum. nara ut rede Cafiiodorus Varia-
rumiji. Fax eji bonarum artium decora mater. Solinus qiioque cap. i de
temporib. Augufti, hoc temppts ferme folum repertum ejl, quo plurimum & arma
cejfaverunt , & ingeniafioruerunt : fcilicet , ne inerti jufiitio langueYent virtutis opC'
ra, bellis quiefcentibpts . excutiunt profedu omnem ingeniis conftantiam fa"
tales regnorum ac rerump. motus , quum praeter atrocia multa quae pre-
munt, adhuc pejora funt quse timentur. Ovid. iv de Ponto, Eleg.12.
Crede mihi, mijeros prudentia prima relinquit ,
Etfinfpu cum re, confiliumque fugit.
ardorem adhaec semulationis & gloriae cupiditatem fecura florentis aevi
hilaritas maxim^ nutrit. Tacit. Annal. lib.xv, cap.K^. CertamenvirtutU ,
^ ambitio gloria,felicium hominum affe^HS. Ovid. v Trift. Eleg.i2.
Nominis &famte quondam fulgore trahebar ,

Dum tulit antemnas aura fecunda meas,
Non adeo eji bene nunc, ut ft mihi gloria curje ;
Si liceat, nuUi cognitm efe velim.
atquc hoc illud eft , quod urget Diod. Siculus in ipfo ftatim initio libri
duodecimi. Xerxis in Graciam expeditio , inquit ,propterJiupendam exercitus

multi-

LIBER SECVNDVS. 117

fnHltmdxmm :, fptmmum Grxcii teYrorem incuffit, cum extrema firvitHtis periculum
hoc bello adirefthi vidcrentHr. C<xterHm bello prceter omninm exfpeUationem fecun-
dnm eventum fortito^ non modo k tanto dtfcrimine Graecorum gens Itberata eji,fd in~
gentem pr<£terea gloriam obtinuit. & tantii tunc opibm ftngulce Gracorum civitates
replet.tjunt,ut cunVti relapfoi in contrarium fortuna vices demirarentur . ex eo nam-
e^ue temporeper annos cjuwquagmta infgnes ad fummam felicitatem progrejfmfecit.
temportbpts enim hife omnes bonce artes propter opum abundantiam , magnopere ex-
culta , & artifices maximi feculum illud glorta auxtjfe memorantur , e cjuorum nu-
mero ejl Fhidioi fiutuarius. non eft denique prsetereundus memorabilis
Athenasi locus fub finem libri quarti Deipnofoph. Renovata funt omnes
difiplin^fub ey£gypti feptiwo rege Ttolemxo , tjuem vere atque apte Cacergeten vo-
cavere Alexandrini. Hic enim plurimts Alexandrinorumjugulatis , & non pauci^
eorum , cjui cum ipftpufratre pubefcentes adokverant, in exilium aElis, urbes infulaf-
(jue replevit Grammaticis , Fhtlofophis , Geometris, Afufcis , Fi^oribtts, ludimagi- ■
fins^ Afedicts,& aliis multis artifictbtu,qui ob inopiam ea docentts quis fcirent^mni
humanitate pneclaros viros expoUverunt .

C A P V T XIV.

PRivata ipforum artificum fortuna inter tam multa quae artem olim
provexerunt , noviflimum jure locum occupat ; quandoquidera fine
hac parum admodom per fe valebunt ea quae praemifimus. Divinum pro-
penfioris naturae donum , fedula Parentum ac Praeceptorum cura, Metus
legum faluberrimarum , y£mulatio , Simplicitas & Dulcedo artis , atque
ea quae porro fequuntur , qualemcunque ipfius artificis fortunam adhuc
exfpedant : non eam , quae Protogenis canem & Nealcis equum miro
quodam cafu perfecit ; fed eam , quae artificem , veluti alumnum fuum ,
Regibus ac dynaflis ingerit , ut per eos Orbi terrarum commendentur.
plurimum refert , in quce cuiufhue virtpts tempora inciderit * . neque enim cup- * p^'»'"* »**•
quam tam clarum Jfattm tngentum ejt , ut pojjit emergere , nifi tUi materta , occafio ,
fautor etiam commendatorque contingat. Plin. junior v i , 23.

§. 2. Non flatuimus tamen totam artificum famam ex fortuna pende-
re. neceffe eft enim,ut primiim infigni aliquo exadiffimae artis fpecimine
januam famae fibi aperiant. nemo tmaginem fttampingendam committit.,nifipro-
bato pritis artifici perqudedamexperimenta. Corn. Celfus inepifl. ad C. lu-
lium Calliflum. m av<P&iavlo7Toi^; J^om/ji.a.^of^ , inquit Socrates apud Xe-
nephontem lib. 1 1 1 Apomnem. « To7g Xoyoi? ojuTm TiK/uetipojuivot.,aX\ ov av

cpW/Ujy Tisg flSfOtQiV aV<P&la.V^i HaKui ^pyaff/ilfVCVj T«Tft) TTlcriVOJUiV (^ T»e Ac/tt»? lU

•notmeiv. ftatHarios probamta nonfirmonibm ipf&rHmconfidentes,fedquemvidemtes

priore-s

*ii8 DE PICTVRA VETERVM

pmres jiatHOi rite perfecijfe , eum credimm £3* relicfuai re^efa^itiram. mox inter
illos , quos eadem vis artis commendat , peculiaris quaedam fecundioris
fortunae potentia deprehenditur. qua de re fufe Vitruvius in Praefatione
libri tertii : Anifces^ inquit, etiamji poUiceantm fuam prptdentiam^fi non fmt pe^
cmia copiofi^jeH vetnflate officinariim habuerint notitiam, ant etiamgratia. ^forenfi
eloqnentia non ftierint praedtti^pro indnfiria fiudiorftm autoritates non pofiant haherey
ut eis y qmdprofitentur fcire, id credatur. Jldaxime antem id animadvertere pojfu'
mmabanttquiifiatuarits&piiioribHs, quodexhis, qui dignitatps notoi & com-
mendationis gratiam habuerunt , aterna memoria ad pofteritatem funt permanentes ;
uti Mjron , Polyclettts , Fhidias , Lyfippta , caeterique cjui nobilitatem ex artefunt
conpcuti. namque ut civitatibiu ma^ts, aut regibttSy aut civibm nobilibm operafe-
C€runt,im idfiint adepti, At qui non minore fiudio,& ingenio,folIertiaquefuerftnt,
ignobilibm & humili fortuna civibm non mims egregie perfetlafecerunt optra, nul-
lam memoriamfunt ajfecuti; quod non ab indufiria^ neque artpsfollertia,fed afelici-'
tntefuerunt deferti ; ut Hellas Athenienfts , Chion Corinthimy Al^fO^m Thocxm ,
Tharax Epheftm, Bedas Byz.antim ,etiamque alii plures. Non mtnm item piUores j
uti Arijiomenes Jhafim, Folycles Atramitenm, Nicomachm, caterique quos neque
indufiria , neque artiifiudium , neque foUertia defecit j fed aut rei familiaris exigui'
tas , aut imbectUita^ fortunte , feu in ambitione certntionis contrariorum fuperatio ob-
fiitit eorum dignitati. Telephanem Phocaeum nimia loci,ubi habitavit,igno-
'bilitasfecitobfcuriorem. Plin.xxxiv, 8. Idem quoque Plinius alibi te-
ftatur,exadiflima quasdam Scop^ opera, quemvis alium locum nobilita-
tura , Romae viventibus pene incognita fuiffe , tot tantarumque artificio-
fiflimarum rerum copia gtoriam ejus premente atque obfcurante. multO'
rum artificum ebfcurior fama eH , quorundam claritati in operihm eximtis obfiante
numero artificum ; quoniam nec unm occupat gloriam , nec plures pariter nominart
poffunt. Plin.xxxvi,^.

§. 3. Fieri denique potefl fano de artificum operibus judicio praeju-
dicium aliquod de ipfis artificibus obflitifTe j fplendida nempe eorum
fortuna aut fama autoritatem iis conciliante. in Zeuxide certe, quemad-
modum & in Polycleto , & Phidia , fi Maximo Tyrio difTertat. xxxix
credimus , Tta.^irTTifXTtiv ra tp-yu euuToi fjiir iu(piijuloL(; « '^ ri^v»(; J)s^a., abfolvebat
opera ipfi cum celebritate^^ artisgloria. fimilem certe hallucinantium animo-
rum errorem in amantibus deprehendere eft. etenim deformajudicare non
pojfunt, quiafinfum oculorum premit amor. Quint. v i ,2. ra./P^ipu/uivuv, o^ttoIo.
TTor av rijKaXa (pa.m'^ to7? Ipwoi * it^ ro tfbKt/uta^etv a(piVTii;.,cdg "f^n ■^ojujuag-oTi; ^ocd"
fft. Amatorum res qualefcunqueftnt.^ pulchra videntur amantibm,^ afiimationem
mittentes, tanquam de mirabilibm clamant, Libanius Prosphonetico. ro ojuro
r ai^iicnug Tfa.^oi ^^ o/uiotui Jia]l^»ffi «^ 4*^^ °'^°''^ ^" ^off» cf)3^a r Xoyty.tdg »

LIBER SECVNDVS. 119

(piXoli/i^a? rripajn^ftLj ro ^oyuewf. eadem fenfm ajfeBio non eodem modo animHm
adficit, nifi accedit ferfUafto , td^uedfitjiudio/e , ac cam ratione conficitHr. Plut.
Sympol. problem. lib. v , quaeft. i. ubi & inter alia hujus loci propria
facetiffimam de fiie Parmenonis narratiunculam fubnedit. videfis lo-
cum ledlu digniilimum. Sic efl vulgpti : ex veritate ,pauca : ex opinione, multa
aflimat. Tuirius pro Cijlorcio Comcedo. vide^Elianum var.bift, lib.t,
cap. 24.

fi XIS LIBRI SECVNDL

* R DE

DEPICTVRA VETERVM
LIBER TERTIV«.

Argumentum Libri Tertii.

VidimHi ntmc , (\mmadmoAum cmBa, imitandi fiucHnm k mtma, nohii indittm
non phantafta modh adjuverit atque excitaverit , fed (3 multae alue caufae porro
provexerint. reliquum adhuc efi,ut conftderemw, quid imitatricem illam animo-
rum noflrorum vim perfecerit , atque ad artis confummata fafiigtum perduxerit.
Obfervahaniur itaque ab antiqtmribns in Fitfura quinque hxc capita : Inventio
ftve Hijioria ; Proportiojive SymmetriA : Color, & in eo Lux & ^mbra, Candor
& Tenebr<s : Aiotm, ^ in eo Ailio G? Pajfio : CoUocatio demqtieftve Oeconomi-
ca totiHs operii diffofttw» Quatuor prima capita , Inventionem nempe , Fropor-
tionem, Colorem, (^ Motum; in omnibtn FiUuris foUicite obfervabant ,ftve ea ex
ma taniumfigura ^ftve ex pluribm confiarent : folam Di^ofttionem inplurium
figurarum tabula practpue curabant, ut ipfa vanorum fchematum apa ceUocatw
lucem aliquam adderet diverftffimi6 rebm hinc inde , pro argumenti natura, in »-
num corpm congeHis. Nequaquam tamen in legitima horum quinque capitum
ebfirvatione fummam artis coUocandam ejfe ptftabant ^nift pecuiiaris quxdam Ve-'
nus ac Gratia ex ftngulorum capitum decora ancinnitate, mutuaque congruentia
refultans , totam FtBuram commendaret. quamobrem ettam peniticrem Grati^e
ifiitts conftderationem minimi hic prxtereundam exifiimavimtis :pr<£fenim^ cum
ftne pleniore ejus notitia nemo unquam homo tam varia fertiliffim<e axtis momea-
ta reUe excutere acpercenfere valuerit.

C A P V T I. *

Rimayatque praecipuas partes Inventioni merit6 afligna-
mus. etenim nemo , cjuamvis paratos haheat colores ,fimilttu-
dinem reddet , nifijam cenfiet quid velit pingere , Se neca epift.
7 1 . quaeque artifex elaboraturus eft ,«/ vult Zeno.fenfu tin-
Ua effe debent. Quintil. i v > 2. y^evnii^ 'nti.voTTXia. , Tif-\iv jjS/j
'ix^ , ^^oLv cTf ^ch/nUv TTctfii^i^. pi[ia totitis hominis armatur^
voluptatem quidem , nuUam vero utilitnt^m adfert. Socrates apud Stobaeum
Serm . de Adulatione. piUa nebula non longitts , quam dum videtur , obleEiat ,
Aulbn. epift. 17. nifi forte ea fit talis , qualem idem Aufbnius defcribit
Edyllio 6. ibi enim pidanebula furvam infernascaliginis umbram re-
praefentans pidor , Cupidinem in ea cruci affixum argumento fatis inge-
niofb defignavit. Artificem ergo ante omnia par eft fibi proponere,qui(i

potif»

DE PICT. VET. L I B. T E R T I V S. 131

potiffimum imitari velit : quod in tanta rerum varietate arduum ei non
crit, niii forte omnino a(patfS<7i'«^?tfuerit : alioqui metuendum magis e- t nHUa imagu
rit, ne copia obrutus,in tam numerofa dignifiimarum rerum materia ele-^^"''' ^' ''^**'
Aionem experiatur difficillimam. difficilior enim deledus eft , ubi copil
laboratur. certe mtns mfira qnidvii videtur cogitatione jwjfe depngere , Tullius
lib. I deNat. Deorum. CogitatioquamvisregionemfeteHample^i ,^ inea,
fitum loci cHJufdam ad ptum arbitriHm fabricari & archite^ari. AudorRhet.
ad Herennium lib. 1 11 . lendimm vigorem animi in diverfoi partes muttafjue
regiones y & phantajlica imaginatione ad capiti^ nojiri judicium perducitur , quod
per divirfoi mundi partts cognofcitur exqmfttum. Caffiod. de Anima, cap. i y.
Nihit ejlferacius ingeniis , iii prajertim , qua difciplinii excuttafunt. Cicero in
Bruto. praeclare Maximus Tyrius diflTertat.xxvi i r , /'«Aof 4«^«? £yps(77?,ae»-
ro^k T/5 ZQ^ (^ fltoToipyjic^i ^«^/""PySV. propria enim animoe eji inventio, qu<sefpon'
taneagenuinaque, ^ agnata efi nobi^,

§, 2. ludicium taraen hic adhibebit artifex ; nec inveniet foliim quid
pingat, fed proprias quoque vires expendet, juxta illud Horatii de Arte ,

Sumite materiam vejiris^ qni fcribitii, acquam ^

Virtbm\&verfatediu,quidferrerecufent,

Qmd vateant humeri. cui teUa potenter erit res ,

Necfacundia deferet hunc, nec tucidpts ordff»
. Martialis lib.xii, Epigraram.ioo.

QuiJUa metitur pondera, ferre poteji,
Plin .xxxv ,11. Fauftoi & ipje pinxit parietes Theffiis^ cum rejlcerentur quondam
a TotygnotopiBi ; muttumque comparatione fuperatus exijiimabatur , quontam non
fiiogenere certajfet. praecipue tamen audiendus hic erit TuUius in Bruto ,
Sumendce res erunt , inquit , aut magnitudine prajiabiles , aut novitate primd , aut
genere ipfo ftngulares :nequeenimparv<c, neque ufitnt<e , neque vutgares admiratione
aut omnino taude dign<e videri fotent. prseclare audor dialogi de caufis corr.
eloqu. cap. 36, & 37 , Ars magnafficutfiamma, matcfia atitur, & motibus ex-
citatur , & urendo ctarefcit. Crefcit enim cum amptitudine rerum vii ingenii ; nec
quifquam ctarum (^ iUujire oppis ejfcere potefl , nifi qui materiam parem inventt.
Nazarius quoque Panegyrico Conftantino Aug. dido , Certum eH pro ne-
gotii modo animofam ejfe vtrtutem , quod ex ufu rerum captum fuum temperat. iyt
parvis, prope adfecurimtem remijfa i in mediocribm , modice intentior ; ubi magna
veneruntyjuxtn magnitudinem exantlandi operis erigitur. prudenter itaque Ari-
ftoteles philofbphus Protogeni iiiafit, ut uitexandri magni opera pingeret, pro-
pter <eternitatem rerum. Plin. xxxv, 10. Lyfrpppts fecit Atexandrum magmm
muttis operibtts, a puerttia ejm orfm. Plin .xxx i v , 8 . Pompejm magmn in orna-
mcntis tljeatri mirabiles fama pofuit eJfigies,ob idditigentim magnorum artificum in-

R 2. • geniis

131 DEPICTVRA VETERVM

geniis elaboratas. Plin.vii,^. obfervatura hoc etiam fuit in illis viginti &
feptem tabulis , quas pulcherrime pidas Verres ex sede Minervae luftulit,
A cfHibiii erant magines Sicilix regum ac tjframorum j qux non forptm pi^orum ar-
tificio dele^abaHt , fed etiam commemoratione hominnm , G? cognitione formarnwt.
Cicero Hb. ivin Verrem. in hac vero magnorura virorum pidura non
raro ufu venit , ur infignia quaedara eorum fada aut dida expeditam ali-
quam non abftirdae Inventionis rationem fuggerant. appofite Nazianz.
orat. II I 5 T 'Tp ^a.<nXivovv'V etKOCiv , atXXoi fjSjn uXXo ti t fidojXtm liyio^/toS^-
Va'"??^ ;t^fit/p«(77f • o/ fjoj/j 'f/J TriXim Tug Xetjurtffo^ipa.i efwpc^cpiiQ^;^ ol J% vUct^ v'n\&
y.i<puXyti; ^-e^pavblS; , ol eh t»? cv TtXei ^offy.uxjiiv^^g , (c toTs '^a.p^m Ti/ueo/uivot^
ewj^)ijua,ffiv ' 01 <ft ^i^pc(poviau; }^ iv<^o^ici(; ' oi Jk ^upCctpcov >iTlriUivm )i vetro toT^
maiv ippi/ji/uimv 7roAu««r« o^»/<ta5t * <pi>^tim ^' a Tctg uXnd^eisLi; ^ 'Ssfuy/j.a.Tm /jlo-
vov , i(p oU /J.iyu (ppovacxv , uXXu (^ tu thtcov ivcPuX/xa!^. Imperatorits imaqintbm
alii Imperatores aliud qmddam praterea appingi gxudent , qnidam clarijfimas cjuaf
cjne mbes dona ofiferentes', alii viclorias caput eorum corona cingentes , mnnuUi magi-
fratui adorantes , (^ dtgnitatum notis exornatos , alii ferarum cxdes & fitas jacu'
lationes , alii Barbarorum domuorum atque adpedesjacentium v^rias muUiplicefjHe
figuras. Neque enim rerum earum, ob ejuoi magnifice de fe fentiunt ,veritatem folum
amant :fed earum cfuoqpte fimuiachra. Tiraotheus, dux Athenienfiura, maxi-
rais rebus profpere geftis , negabat fibi tantarum rerum gloriam tribuen-
dam, led Fortunce. unde eura foecunda procaciura pi(iorura ingenia pin-
xerunt in tentorio dormitantera ; Fortuna interira , quae ei ad caput ad-
ftabatjcivitates in nalTara pertrahente. i£lian. var. hift.xi 11,43. Schol.
in Plutum Ariftophanis. Suidas in 'Xi/xibioc,. Galaton quoque pidor, te-
ftei£lian. var.hift. xiii, 22 , totum poetarum gregem pinxit lirapidas
aquas ex ore Homeri redundantes avidiflirae haurientem. hanc imagi-
nem repraefentat Ovid. iii Araorura,Eleg.8.
jidfpce Mxoniden, a quo,feufonte perenni
Vatum Fieriis ora rigantur aquis.
Plin. quoque Nat. hift. lib.xvi i , cap. y. Fons ingeniorum Homerm.

§. g. Hiftoria quoque tanto robuftior , quanto verior, expeditam di-
gnae Inventionis rationem fuggeret. fic tamen , ut ea non fit prorfus ari-
da atque jejuna, fed abundantior, fuperfluens,atque ultra quam oporteat
fufa : ut ea gaudens animus generofo laetoe indolis conatu exfpatietur , &
vel plura jufto concipiens fpiritus audeat licentius aliquid,& nimiis flori-
bus atque afBuentil peccet potius , quam inopii contabefcat. nara quid
agat, quo fe vertat , ubi immoretur caffa rcbus Inventio ? non fuadeo li-
centiam inconfultara illara ac teraerariara , qus paffira araoeniflima quae-
que ingenia in certiflinjum exitium impeTlit : fed hoc intelligi volo 5 la-

zandos

LIBER TERTIVS. 133

xandos efle Inventioni fraenos , nec anguftiflimo gyro ingeniorum acres
irapetus reftrihgendos. quemadmodum enim nobiles equos curfus &
fpatia probant j (ic eft aliquis artificum campus , per quem nifi liberi &
fbluti Terantur , debilitatur ac frangitur concitatus generofiflimae artis
curfus. quamobrem etiam nonnihil videtur hic adolefcentiae indulgen-
dum,neque ea jlatim ad fbbriam feverioris artis legem acerbe revocanda
eft, fifortejuvenilis animi luxuria induriorislnventionis ubertate ac-.
quieverit. quin potius audiendus hic eft Accius poeta Tragicus apud
Agcll. nod. Atticarum Hb. xi 1 1, cap.z. quod inpomis eji , inquit ^itidem
ejfe ajmt in ingeniis 3 qna dura & acerba nafcmtnr , pojifimt mitia G? jucmc^.
pd qttte gignHntar fiatim vieta & 'tnollia, atcjue in principio fknt uvida j non matnra
moxfimt, [ed, putria. relintjuendtim igitur esl ia ingenio , qmd dies atque cetoi miti-
ficet, SenecaHippolyto, Ad.ii, Sc.2.

^md te coerces, & necoi re^iam indolem ?

Seges illa ma^ttmfoenm agricoU dabit ,

Qtuecmque Utis tenera ItiXMriat fatii :

uirborque celfi vertice evincit nemus ,

Quam non maligna cadit aut refecat manm,

Ingenia melius recia fi in laudes ferunt y

Si nobilem animum vegeta libertas alit,
rede Horatius de Arte , •

— nec deftlies imitator in arEium ,

ynde pedem proferre pudor vetet, attt operis lex.

Omne fupervacuum pleno de peBore manat.
Sed facile reoiedium eft ubertatis : fterilia nullo labore vincuntur. Sem^
per ad ftnitatem proclivifis efi , quod potefi detraBione curari, Seneca Contro-
verf. IX, 2.. multum inde decoquet ratio : multum cura limabit : aliquid
opere ipfo veluti deteretur. fit modo unde excidi poflit, & quod exfcul-
pi. erit autem , fi non ab initio tenuem nimis laminam duxeriraus , &
quam caelatura altior rumpat. '

§. 4. Rcs denique artisfuas cura dignas , artifex non optime tantum ,
fed etiam facillime inveniet.- nequeenimvis fumma inveniendi eft ad-
miratione digna, fi infelix ufque ad ultiraum fbllicitudo perfequitur arti-
ficem, eumque macerat & coquit, asgre oblatarum rerura raomenta ver-
tentem, & pcrpendendis eis coagmentandifque intabcfcentem. Nitidus
ille, & fublimis, & locuples,circumfluentibus undique Inventionis copiis
imperat. definiteniminadverfaniti,quipervenit infummum. fcanden-
ti circa ima labor eft ; caeteriim , quantum procefferis, mollietur dives ac
laetius foluna : indc frudus illaborati offerunt iek ,& omnia fponte pro-

R 3 veniuntj

134 DE PICTVRA VETERVM

veniunt ; quae tamen quotidie, niC decerpantur , arefcunt. Sed & copia
habet n^odum , {ine quo nihil nec laudabile nec falutare eft ; & nitor ille
cultum virilem habeat , & Inventio judicium. fic erunt magna , ijon ni-
mia ; fublimia, non abrupta ; fortia, non temeraria ; fevera , non triftia ;
gravia , non tarda j laeta , non luxuriofa ; jucunda , non diffoluta ; plena ,
non tumida. fimilis in caeteris ratio eft. Tutiflima fere per medium via
eft , quia utriufque ultimum vitium eft. Quint. xi i-, ro. Optimus quuUin
madm eji ; qnu nefcit ?'fed mn rnintis non fervat modtim, qui infra, rem, (jttkm qui
fipra. Alins, €xcejjij[e materiam , aliia, non implejfe. aqne uterque :fed iUe^imbe-
cilittate ; hic , viribm peccat. qaod certe , etf non limatioris , majoris tamen ingenii
tndicittm eji. Plin. junior, lib. i , epift. 20. Quos verb illa magnae indolis
fiducia deftituit, humiles ftatim fiunt,& velut terram fpe<^antes nunquarft
le attollere audent : dumque , quod maxime nocet , omnia timent , nihil
conantur. macies HIps pro fanitate , &judiciiloco infirmitoi efi ; (^ dtim fatis pti-
tantviiio carere.^in idipfum incidunt vitium^qaodvirttitibiii carent. Quint. 1,1,4.
aridi, & exfncci, & exfangties imbeciUitati fii<e Sanitatis appeliationem^qute eft ma-
xime contraria , obtendunt j (^ quia clariorem illam vivi fplendoris vim , velut So'
lem, fer.re non poffunt, umbra magni nominis delitefcunt. Quint. x 11,10. quot-
quot denique in eoderri valetudinario haec offa & hanc maciem probant ,
moefti utplurimum atque inculti illam ipfam , quam jadant , fanitatem
innrmitate & jejunio confequuntur. porrb ne in corpore ejutdem valttudinem
medici probant , qU(£ animi anxietate contingat. partim efi <egrum non effe ,fmem
(3 Ixtum (3 alacrem volo. prope abefi ab infirmitate , in ^uofola Sanitas /attdatur,
Autor dialogi de caufi^ corr. eloqu. cap.23.

• §. f. Nequaquam igitur cuiquam autor hic fuerim , ut ad arcelfen-
dam Invcntionem multum diuque in cogitando perCftat. deteritur enim
fulgornimia rerum tradatione, atque ipfe ille mucro ingenii iiipervacuo
& nihil profuturo labore retunditur. frequenter etiam extemporalis auda^
ciie, atque ipfius temerttatis vel pracipuajucundttM efi. nam in ingenio quotjue, ftC"
ut in agro , quamquam aUa diu ferantur atque elaborentur , gratiora tamen quxfua
fpontenafcuntur. Autor dialogi de caufis corr. eloqu. cap. 6. Se^asadni'
miamtenuitntemvireSyipptffibtilitMConfumiti Quintil.xii,2. ro^^H^^ia-
eAoLv /2«A«w^ isfoa.yeiv TtcLv'^, oi^cK^ tiJm) yvajuLuu, ^ a.TTctkKa.T^ei t iToijua, nan%
tx fpeculatione omnia vel/e preducere , mentem occupat , & a promptitudine arcet,
Philoftr. hb. 11 devitis Sophift. in Ariftide. non patiemur ergo frige-
fcere hoc opus ; & , Inventione ad fiimmum perduda , acquiefcemus ;
quia qutcqutd non adjicit prioribm, etiam detrahere videtur. Quintil. v i , i . yit
pUrofque videas hxrentes circafingula , & dum inveniunt , & dum inventa ponde"
rant Ac dimetimtur. quod etiamfi idcircofieret, utfewper oftimii utercntur^ abomi-

mnda

L I B E R T E R T I V S. 13^

mnda ittmen hac infelicitas erat, ^ua cHrftm animi refranat , G? calmm cogkatio-
nii exftingHtt mora ac dijjidentia. Quinf il. in prooemio libri Odavi. hftmili"
tatii eft tihiijiHe perhorrefcere, Inhibeat enim necejfe eft hic metm impet»m mentis, ^
kpotioribmavertat. Quintil.ix,^. quamobrem etiam.fatius eft, quando-
que «^ec/iaf«fj& primum illum incalefcentis animi impetum,que"m tamen
Interim excolas, fequi. equornm cwrfiim, qni dirigit, minait : & pafm ejui ce-
qttat , cmfnmfrangit. Quintil. ix, 4. nam bene concepti affedus , & re-
centes rerum imagines coi4h|io impetu fcruntur , quae faepe manum non
exfpedant, & lemel dilatae non revertuntur. utique ver6 ciim infelix illa
cavillatio acceffit , & curfus ad fingula veftigia refiftit , non poteft ferri
eontorta vis Inventionis & asquabili impetu placere : fed ut-optime fin-
gularum partium cedat eledio, non tamen continua erit , fed compofita.
Quintil.x,7. SufFecit faepe operi , cui fe parem credidit , quifquis rem
aggrefTus eft toto animo. pedus cnim eft , quod promptos facit , & vis
mentis. maxima pars Inventionis conftat animo : hunc affici,iiunc conci-
pere imagines rerum & tranfformari quodammodo ad naturam eorum ,
de quibus agimus, necefTe eft : ii porroqm generoftor celftorque eft , hoc majori-
hns velut organii commovetur : ideoque & Uttde crefcit , G? impetH aHgetm , & ali-
^uidmagnumageregaudet. Quintil.1,2.

§. 6. Qu-icquid tandem illud erit,in quod artis fuae curam artifex con--
ferre dignabitur , aliter atque aliter a fcriptoribus vocari folet. Luciano
jn Zeuxide nunc vm^io-tg eft , aliquando '^voia, interdum yva/txn t? ^^a^ii?.
Demetrio Phalereo dc Elocutione ,§.76 , fimiliter vsro^^fl-/? dicitur , &
praeterea vXn» Philoftrato Iconum lib.i in Andriis , & lib. 1 1 in Ajacc
Locro, & in ThefTali^ , nec non juniori Philoftrato in Hercule vel Ache-
loo vocatur 0 Xoyog '^ yoL^plne,. rurfus Iconum iib. 11 in Antilocho,in Pan-
thiS, & in CaffandrS, to t {«^«^b J^AfjM. dicjtur. nominatur denique ab
codemPhiloftratoIconumlib.il inPanthi^ i^oetctrtpya. atqueinde
eft i^oeActc, To aKpiCfi apud Lucianum €pift. Saturnal. 3 . quinimo fi mora-
le aliquid in fe continet , dicitur Hdog 'f y^a^ptig Philoftrato in vita Apollo-
nii , lib. 1 1 , cap. 9. quemadmodum & juniori Philoftrato in Achillc in
Scyro. Sed omnes hae denominationes locumhabent intabula in qu^
perfpicuum ftatim eft quid fibi velit artifex : ubi ver6 id miftus apparet ,
fed conjedura indiget , jam non amplius «Voe** , verum Mvtyjua '^ y^a^p^^
vocatur. Philoftratuslconumlib.i, inAmoribus,«aAocTo ce/j'/>^ct,inquit.
videlocum. Lucianus in Hercule Gallico , t-yu (701 Xva-u) '^ y^a<p'^i; roam-
yf/.a.' fiham tihi piBura anigma. non luferit operam , fi quis Lucianum
confulens aenigmatis illius enodationem inde petierit. Cebetis tabula de
ic teftatur, quod fit fimilis i^ -;? s<ptyyh auvly/JieSiJ U&vn ^v^cb^M^Toig av-

135 DE PICTVRA VETERVM

J^KTtoti;, anigmati fphmgis qmd illapYoponebathommibHs. videlocum. Pro-
batis fcriptoribus Latinis e^ argamentum. nam tefte Agrztio , vetere
GxzmmzxXco ^Arguere eji oflendere & patefacerci Virgil. degeneres animos timor
argmt. dehacargumenti voce ita Quintil. v,io. aj>paret omnemadjcriben-
dtim defiinatam materiam jirgumenium appeUari ; nec mirum -, citm id inter opiji-
ces ejmcjMe vnlgatnm ftt. unde Virgilio , Argumentum ingens. vul^oque pauto
numerofipu opm dicitur argttmentofum. locus Virgilii eft fub finem libri
feptimi /Eneid. #^

At Uvem cljpeumfibUtis cornibtii lo

Auro inftgnibat ,]am fetis obfita,jam bos.

Argumentum ingens ; ^ cufos virginis Argui ;

C<jelataque amnem fundens pater Inachpu urna,
*verf.6c}. Ovid. VI Metamorph. * ->

Etvetui intela dedueitur argumentum.
t wr/;684. rurfus XIII Metam. t — fabricaverat Alcon

Myletu -y G? longo cdelaverat argumento.
Propert. lib. 1 1 1 , Eleg. 8 .

Argumenta magisfunt Mentoris additaform<e.
nifi quis forte in hoc Propertii loco formas ipfas & figilla putct argumeiu
ta dici ; quemadmodum & in hifce Tullii verbis lib. i v in Verrem , Ex tf-
bffre diligentijfme perfe&:a argumenta erant in valvii. ea detrahenda curavit omnia,
Gorgonts.os pulcherrimtim , crinitum anguibtts , revellit atque abftulit. Plin. lib.
XXXV, cap. 12, Nealces pinxit Venerem, ingeniofm (^ foleirs in arte. SiqHidem cum
prceitum navale zAEgyptiorum ^ Ferjarum pinxijfet , qtiod in Nilo , cujns aqua e[i
mari ftmilis, volebat intelligi ; a^umento declaravit ,quod arte non poterat. Afellum
cnim in littore bibentem pinxit , (3 crocodilum infidiantem ei. Aufbnius in.epi-
ftolaadGregoriumfilium,praefixaEdyllio vi de CupidinecruciafHxo,
Hanc ego imaginem Jpecie 6? argumento miratnsfum. In pavimento lithoftroto
& vafis appellatur emblema. 'ifj(,^\y\fxct. Lucilius ,

Qukm lepide lexeis compojioe ! ut teJferuU omnes

Arte pavimenti atque emhlemate vermiculat^e.
Plin. XXXI 11,12. Vlyjfes ^ Diomedes erant inphiaU emblemate , Falladium
furripientes. Cicerolib.iv inVcnemjScaphiacumemblematis. &moxibi-
dem , ci^m retulit Verrem Haluntinorum vafa omnia caelata ex urbe ad fc
deportata corripuiffe, addit vafis omnibus probatioribus cruftas aut em-
blemata detrada ( ea enim exemptilia fuiflTe, vel ex hoc uno loco liquere
potcft.j & Haluntinis nihil relidum praeter purum argentup , Sic Halun-
tini , inquit , excujfis deHciis , cum argentopuro domum reverterunt, Qmdm"
quam ,judfces , huJHjmodi everriculfim in uUd provinciafuit ? & , mforte homi^

• nej^

LIBER TERTIVS. 137

ftem exijiimetis hanc tamam^im emhlematHmfine caufa coacervare volaijfe • videte

qmnti vos , qmnti exifiimationem pepuli Romani ^ quanti leges ^ jndicia , quanti

tejies Sicfilos Heaotiatorejque fecerit . pojieaqMam tantammultitudinem coUegerat em-

hiematum, ut ne unum quidem cuiquam relujuiffet 3 injiituit ojfcinam Syracufis j ifl

regiam maximam palam artifiees omnes, ctstatores , acvafeularios convocari jubet ;

^ ipfeffios complmes habebat : eo conducit magnam hominum multitudinem, men-

fes otio continuos optu hii ncn defuit i cum vas nuUumfieret, nifi aureum 3 tum iUa,

ex pateUis G? thuribulis quce evet^at , itafciie in aureis poculis iUigabat , ita apte in

fcyphis ameis includebat, ut ea ad iUam rem nata ejje diceres. Obiter interim hic

monendum , qiiod prorfus mirumfit temporibusTiberiiImp.de voce

hac Latine reddenda tara anxie laboratum * , praBfertim,cum Publius Mi- *Si<etonim h

inus jam ante fub Augufto inferta dixerit. Frugalitoi inferta efi rumorii boni. *'^"' "''' ^^'

ad quae verba pretium operae confulere lofephum Scaligerum.

§.7, Quin vcro nunc vel unius hujus imitationis ergo artifex dici Sa-
piens mereatur , nemini dubium efle poteft. neque id eo tantiim fenlu ,
quoantiquioribus quivis artifex tefteDidymo & Euftathio t dicebatur ^ "<' ^"'/«'»
cc(fiogy led nimirum majus efthoc quiddara quam homines opinantur&
pluribus ex artibus ftudiifque coUedum , quo folo verus ille profedus &
altis radicibus nixus paratur. etenim quamvis anxius inveniendi labor ci-
tr^ haec ftudiorum adminicula , veluti redore carcns , vagatur ac fluitat.
Ac mea quidem fententia nemo poterit efTe omni laude cumulatus arti-
fex , nifi erit omnium rerum magnarum atque artium fcientiam confecu-
tus. tardi ingemi efl , rivulos confe^ari 3 fontesrerum , unde omnia manant , non
videre. Cicero Hb. 1 1 de Oratore. etenim ex profunda omnium rerum
cognitione efflorefcat & exuberet & redundet oportet reda Inventio ,
qua^ nifi fubeft , res animo percepta & manu elaborata inanem quandam
& pene puerilem habebit voluptatem , quse aut nulla fit neceffe eft , aut
omnium irrifione ludafur. plurimarum itaq^ difciplinarum fcientia com-
prehendenda , onerandum complendumque pedus maximarum & pluri-
marum rerura fuavitate , copia, varietate. neque enim foecundiilimae ar-
tis hujus vis & facultas, ficut caeterarum rerum , anguftis & brevibus ter-
minis cluditur. tenenda praecipue eft omnis antiquitas & immenfa illa
hiftoricorum atque poeticorum exemplorum vis. omnes animorum mo-
tus , quos hominum generi natura rerum tribuit , penitiis pernofcendi ,
quod vis omnis ratioque pingendi in iis ad vivum exprimendis verfetur ,
&: nihil aeque in tam numerofa tabularum ftatuarumque varietate domi-
netur. unde neque dubium cuiquam poteft effe^quin vetuftioribus pido-
res fidoreique peculiari quadam ratione Sapientes vocentur 3 ciim vix a-
liamaliquara liberaliumartiumpluramajoraque altioris dodrinse adju-

S menta

,38 DE PICTVRA VETERVM

inenta defiderare certumfic. (loquor bic de arte confummati 8«:omni-
bus numeris perfeda. femper enim cjHacunejfie de arte atit facultate cjucentur ,
de abfolHta (^ perfecla qHxnfolet , Tullius de Oratore ) atque hoc illud eft ,
quod urgere non deftitit Pamphilus ille prjeceptor Apellis , & primus in
pidura omnibus litteris eruditus , praecipue Arithmeticae & Geomctri-
cx i negabat enim artem iine his perfici poffe , tefte Plin.xxxv,io. £«-
phramrem admtrandHm facit , ejHod & caterps optijnii flHdiii inter fractpHOS , &
ftngendt fingendtcjtie idem mirm arttfexfHit. Qutntil. X 1 1 , i o .

§. 8. Quod vero Geometria & Optica fummum habeant in piAuris
ufum, multis docetTzetzes, Chiliad.xi^hift.gSi, expreflius tamen Chil.
VI n, hift. 193. ubi illuftrehujus reiadducitexemplum. Athenienfes,
inquit, ciim in animo haberent fimulachrum aliquod nobile fuper excelfa
columna Minervae conlecrare , Phidiae & Alcameni negotium hoc dede-
runt ; quo deinde geminarum imaginum unam , quae judicio omnium e-
legantiae primas ferretjDeae dedicarent. Alcamenes Geometriae &Opti-
ces expers talem Deam fecit , ut nihil ea prope adfpedantes elegantius
fieri potuifle judicaverint : Phidias autem , circa plufmm artium ipecies
pr3EftantifIimus,praecipue tamen in Opticis & Geometricis verfatiflimus,
confiderans pro ratione altitudinis totam quoque rerum faciem immu-
tari, labia Deae aperta finxit, nares ejus convulfas, & caetera ad hunc mo-
dum. in medium itaque prolato utroque fimulachro, parum abfuit quin
Phidiam univerfus populus lapidibus incefleret. donec tandera , imagi-
nibus in deftinatam altitudinem evedis^imraane quantum difcrimen om-
nes deprehenderint ; unde Alcamenem infignisinfamia , Phidiam verd
debita laus & gratulatio funt profecuta. Harumquoqueartium atquc
Optices praecipuo fubfidioperfedaeft AmuliiMinervay^f54>7rtf»?<».!^tf-
Uuns cjHacHnque adfpiceretnr. Plin. xxxv, 10. In tcmplo Syriae deae fimula-
chrum lunonis erat , quod, fi ex adverfb ftans intifearis, ad te adfpicit : fi
inde tranfeas, vifu te fequitur : fi alius quifpiam aliunde intuetur , eadem
erga illum facit. vide Lucianum de Syrii dea. Bnpult G? Anthermi in Chio
Dian<efacies inffihlimi pofttn, cujpts VHliHm intrantes triftem,ex€Hntes exhilaratHm
pHtant. Pin .XXXV 1,^. ApelUs arhitrantur manu effe in Antoniae templo HercH-'
lem averfvtm , ttt (cjuod efi dtfficilftmHm )faciem ejpu oflendat verius piBnra, qnam
promittat. Plin.xxxVjio, Sufpicari denique liceat, ab hocloco rtr^^a^iy.Luj
illam ^cw/ua^TToiav minime alienam,quam Greg. NyfTenus cap.18 deHo-
minis opificio attingit. '^v Itf^etv, inquit, ai tolc, TrXafffxeLct rac Jiy^^ixpa^ /xo^
^aCjflic fj.}i\')^aLVuvf) 'stfoi; i><.7r?^n^iv ryj cvJvy^ctvovJuv oi t« Te/etoS (pt>^o}i^voiwTi?y /utcf.
xtipseAjj JSjo^of(pi(; /csfocwrtm •{^zsnya.^i.esovlic,, videre efl qnafdam cffigies inquibtis
dnplex (H exprejfiforma, fingentibfn hoi arttficibtis, atque mi capitt geminas vul-

tuum

L I B E R T E R T I V S. 13^

HMnt formM infcHlpenubus, ut eoi fpeElatores quodam cum Jiupore inttieantHr, n e-
que enim videtur hoc intelligendum deridiculis iftis Antonini piduris ,
quae in capite uno duos Antonini atque Alexandri dimidiatos vulius ex-
hibebant , -tsm '^(pi^ettt KKpctKm /w/ot?, o-^ei? itjui\ofA.Hi; e/Vo , in circmtfi mipu ca»
pitisdmsdimidMtosvultpu. ut eftapud Herodianum lib. iv. quemadmo-
dum nequexle ftatuis ad exemplum lani bicipitis atque Hecates triformis
elaboratis : led plus aliquid hsec NyfTeni verba comprehendunt ; ficut &
illa Luciani , in love tragoedo , op^tKr/uk ov t^Aucf^u 6 riv^io; ip^^tnv ^ et«6<-
/8«? ii/u^miii Uu ^ cfi/rDfioffwTroii oioi am t ep/ucov moiy <hr\o)i <t. d/u^polipeo^^iv ojuoiot ,
^ «ayjo? orroTtfiov etv twTcov fxipoi 'ifhgpctpmfi. Oracfilftm qfiod Fphifts Ljdo refpon-
dit ,. callide anceps erat : cHJttfinodi funt qnxdam Afercnriales imagmcpilte du"
plices , (^ HtrimqHe ftm^s i ad e^HamcHnque illarHmpartemteverteris. Theod.
quoque Prodromus lib. ix de Rhodanthes & Doficlis amoribus inferi-
co opere non abfimiles textoriae artis prseftigias vidilTe tradit ; nifi fort^
crafTum ac vulgare fuit hoc opus , quale etiamnum hodie aulaea multa re-
ferunt. ait autem Prodromus , fe vidifTe unum caput in quatuor corpora
rec^dens , aut quatuor capita in unum corpus veluti coalefcentia. Leo-
nem & leones. nam cervices & reliqunm omne corpus ad extremam uf^
que caudam diftantia fu4 feras multiplicabant ; unico verb capite unum
tantummodo leonem omnes exhibebant. fed fatius eft ipfms Prodromi
f^erba adfcribere,

«5 cf^ijuiispyei fftie^iiit juiJiipyiei, •

/ui» fjSjJ ZQ irS^^oyu <]? iaieii ,

VoXv^ooi^ Te T ^at,(pct7^ Htp^UffJUiVlt •

•ToiiSTov ety.ovifffxtt y.otivH tfid^ypcKpM >

v(pciv}iKiii ivfii/ux cAjAoee^ 'rt^vti^ ,

/j.iow KifkAUtJ £1? riifooijiw mjuuruv ,

tlov aiwi^iiKtJjuv «? Kupctv ixiuv *

^eoov rt r^TfUffcof/.ov * « rotwatvltov ,

fJLovotmfsoccdTrov rtrjotpcov ^cocov TrXctciv •

Xiov'^ (C }^iov'^i;. oi ^' euu^ivtg

«.TTotv ro T^oiTtov ffcofjtx 1? ipotg fiip^t

rag ^■'Spati tTtX^^vuiov rtf thu^a<tei '

'm cf^e /stfoccoTro) 'TTavrtg mretv «e Xie>)V>

§. 9. Naturalium autem rerQm fcientiam artifici apprim^ necefTariam

doCefniicys PhiloftVatusIconumlib. i , in Paludib. ibi enim luculento fa-

tis exemplo teftatur , quam expeditam pulchraelnventionis rationcm in

ponte jungendo fuggerit artiiici , quod naturam palmarum rede per-

S 2 {peiSaOT

140 DE PICTVRA VETERVM

fpedam coguitamque habuerit. vidc locum. Audiendus etiam eft Philo-
ftratus junior in prooemio Iconum, Oportet, inquit, cHm cfHi fmgendi artem
reUe moderdtHYm efi, cum mtHmm hHmamm pnlchreperjfe^tam habere , tnm ido-
nenm ejfe ad moYHm nota^ JHdiciofi exprimeitdas , etiam i» ii-s (^ni tacent ; adhnec ,
ejuid ingenAYHm conjlitHtione, qnid in ocHlornm temperie , ejHid in fiperciliorum in-
dolefitHmfit , (^ Mt fHmmatim dicam , qu<iecun(ji4e fpeEiant JHdiciHm. ejmf^uts hac
cognitione fatis fnperqne imbutm erit,omneprocHldtSioferetpHnttHm,& cmviioperi
non infeliciter mannm admovebit. infania percitHm,fiforsferet,aut iratnm, ant co-
gitabHndnm, aut latitia exfultantem, aut incitatHm,aHt amantem j uno verbo, quod
cmque concinmm ac maxime proprinm efi , idpinget. non requiritur hic ut ar-
tifex omnia philofophorum de hifce rebus placita excutiat, nec utique ad
minutiflima Geometriae opera defcendat , ( etenim dtvifa funt profeffmHm
vicesy Quint. in prooemio libri prirai. ) latis fuperque inftrudus accedet,
fi per animos hominum peragrando & fenfus mentefque eorum pertra-
dtando,quemadmodum varii affedus varie vultus hominum afficiant, ob-
fervaverir. omnis enim motm animi, fnHm qutndam k naxma habet VHltum , in"
quit Cicero lib. i ii de Oratore.

Refpicere exemplar vitje morumque jnbebo

DoEltim imitatorem, (^ vivos hinc ducere VHltm,

Quamvis autem pidorem ( qui debet e0e Sapiens ) non moralis philofb-

phus aut Geometres faciat , juvabunttamenhaEquoqueartesut fit con-

fummatus ; neque quidquam ex iis nocuerit , praeterquam quod fuperva-

cuum eft. nifi forte antidotum quidem atque alia quae morbis aut vulne-

ribus mcdentur , ex multis atque interim contrariis quoque inter fe cffc-

dibus componi videmus , quorum ex diverfis virtutibus fit illa miftura

una, quje nulli earum fimihs eft quibus conftat, fed proprias vires ex om-

nibus fumit ; & muta animalia mellis illum inimitaDilem humanae rationi

faporem , vario florum ac fuccorum genere perficiunt : nos rairabimur, fi

• ^ufoniui E- pidura pluribus artibus eget * , quae etiam ciim fe no oftendunt in opere,

''4"refinoft'?rm ^^^ proferunt, vim tamen occultam fuggerunt, & tacite quoque fentiun-

piflor medita. tur. Fult fortc aliquis fine his non contemnendus artifex : at ego Pido-

i'md"aCec^o! 1'^^ volo z id cft , vitum ciim ingenii natura praeftantem , tum vcro tot

pias ars imite- pulcherrimas artes penitiis mente complexum ; datOm tandem rebus hu-

"' *^' ' manis qualem nulla antea vetuftas cognoverit , fingularem , perfedum-

que. Caeterum artes hae non ita multum adjiciunt ; fed aequ^ non erit to-

tum,cui vel parvadeerunt. Quintil.i,io, ■ 'nr,i>M- ,

^. lo. HacfcientiainftrudusZeuxispinxitPenelopen, inqu^mores
pinxilfe videtur, Plin.xxxVjp. Timomachus Ajacem furentem, Philoftr.
in vit^ Apollonii lib. ij,cap, lo, Silaqion ApoUodorum iracundifli-

mum;

LIBER TERTIVS. i4f

mum j nec hominem tantum ex sere fecit , fed & ejus infaniam , Plinius
XXXIV, 8. Protogenes Philifcum meditationi intentum , Plin. xxxv,io.
Praxiteles Phrynen gaudentem , Plin. xxxiv,8. Parrhafius puerum cum
«mis in certamine decurrentem , Plin. xxxx, lo. Arittidis anapauome-
nos celebris fuit propter fratris amorem moriens , Plin. xxxv, lo, Bac-
chus quoque illeapud Philoftratum Iconum lib. i , in Ariadne o» yuo'»^ ?
if^v "yt^ATT^, ex folo amore pi5ins eft. Quin etiam exemplo notabili monen-
tur artifices, nihil rerum naturalium curi fua indignum judicare. etenim
equum abfolutiflimi operis ^ Nicone, vel fecundum alios Polygnoto , in
Pcecile depidum , conftat faeculi iftius judiciis tradudum, aeftimantis to-
tam elegantiflimae pidurae gratiam imminutam , propterea quod contra
naturam animalis pilos inferioribus palpebris adpidos haberet , Tzetzes
Chil. XI I , hift. 427. PoUux tamen Onomaftici fui libro fecundo § /z^
piXipupm hiftoriam hanc, ut videtur, tangens, 0 2///&)J', inquit, rZro omJh^ 'f
oLfjtctdioti Mmuvt ^owtyKiv y ori C rcK Kctra ^Agpae^e/ks ^ooi^u-^iv 'ImTm ^«t-
of. Smon dedecns hoc mfcitits Meconi inttdit , quod in eqni defiriptione etiam in-
firiorfim palpehrarttm pilos pofrijfet. vide quoque yElianum lib. i v de Ani-
malib. cap.^o.

^.11. Apelles etiam hac Sapientia duce ftupendam illam Calumnis
piduram, Luciano memoratam, elaboravit ; quemadmodum & Lyfippus
eam confiiluit,vivam praetervolantis occafionis imaginem mortalibus ex-
hibiturus. Theophyl. Simocatus epift. ^^. «Trat/vw t«? {«^«^«5 • \5srt7fl«-
p«C ^' T8? epaSs avcty^atpHoti^ "^hc^ J^at/ucft^piiai ra. it^ayfJtA^y x^ ro7g TrXar/nuat
'dw diXii-^etav rtfiBtlivov^. laudo piSiores : alatos enim amorespingunt, (^ arte tranf^
formant idcjHodvereefi, (^ fi^iiombus veritatem exprimunt. vide fisTzetzem
Chil.v, hift. II. notum eft illud Propertii lib. 1 1 , Eleg. 10.
QjricuwjHe ille fuit, puerum ejui pinxit Amorem ,

PJonneputoi miras hunc hahuijfe manta ? vide locum.

Heliodorus lib. I V ^^thiop. wt ol^ae. en ^ rov Epw§t Tfjipovaiv oi y^a/pov\ti , to
IvkIvw^v t vTt axjii Kiy.potln/uLevm atvirlofjtivoi, nefis (jUodalatum faciant Amorem
piUores , agilitatem eorum c^ui ah eo detinentur cenigmatice defignantes. Xenophon
lib. I Apomnem. 'Uia^ x^ ci Efiultg '■^^"^ *0^ revro KoXciwrcij , ort ^ Troppw^t»
p/ y,a>^o) riTfoa-Kitatv. fmiltter ^ ATnoresptgittarii fropterea vocantur, c^uod puU
ehri etiam eminns vulnerent. Latinus Pacatus Panegyrico Thcodofio Aug,
Hido , ReUe profeBo germana illa piiiorum poetarumque commenta Vt^mam fe-
cere pennatam ; ejuod hominum cum Fortuna euntium , non curftts eft, fid volattts.
non iacommode germana piEiorum poetarumque commenta dixit : namquod
depoetisTheophyl. Simocatusepift. 82 teftatur , ra 4 'Troiroiag Traiyvtet ,
inquit, 7r«<r«$ isvfjtTtKta. o^o^pioig, Voefios etiam lufns pkna fiint fipientiie, id ipfiim

S 3 quoque

f^» D E P I C T V R A V E T E R V M

quoqiie de pidoribus ac ftatuariis refert-iElianus var. hiftor. xiv,^^, Sta^
ttias & imagines ,■ mc^mt , cfHOs mbu arsfiBorttm exhibet , non ofcitamer aut obiter
ffe^fire fileo : nam in hvi etiam ars ntanmna JHdiciHm alujuod ptpientiamtjue adhi'
bet, atqnis idftcfehabere, cum ex multu altps conjici potefi , tum ex eopotijjimum ,
mod nemo piSiorum/eu plafiarum auJUs efi unquam Adujis, filiabt^ lovps, adulteri'
HM atqi4e Mienas fipeci^s affingere; rieque<juifquam opificum tam efi a ratione alienHS,
tfui eas ar/fiatasexhtbuerit. 'certijfimo argpimento, vitam quae Adufts tribuitur, p/a-
cidam,facilim, tYamjuiUamqite iis efie oportere. Sapientiae hujus non obfcurum
exeraplum exhibuit Prodicus in imagine Herculis. cujus quafi veftigiis
infiftens Themiftius parera prorfus verae fi^taequc amicitiae imaginem no-
bis reliquit in orat.de Amiciti^. vide quoique apud Agell. nod. Attic.
XIV, 4 , imaginerrr luftitias feveris atque venerandis verborum coloribus
a Chryfippo depidam. huc denique refer Cebetis- tabulam. & illam
Cleanthis , quam verbis pingere folebat, jucundam vitam fine honefta vi-
ta haberi non pofTe difputans. lubebat eos , qui audteb..nt . fecum ipfos coqitare
piUam in tabula f^^oluptatem^ pu/cherrimovefiitu &ornatu reguLi infblto fedentem :
prafio effe virtutes, ttt anciUutas, qux. nihil aliud aqerent, ntiUumfuum officium df*'
cerent, nift ut Voluptaxi miniftrarent^ ut eam tantum ad aurem admonerent (^fi mod»
idpi^ura inteUigi poffet ) ut caveret , ne ejuid perficeret imprudens , efuod offenderet
animQS hominum , aut quidquam, e ejuo oriretur aliquiA dotor. Nos ejmdem virtutes
fic natafut»us , ut tibi ferviremtif i aliudnegotii nihUhabemtts. Cicerolib. ir
de Finibus bonorum & malorum. Plura Sapientiae hujus exempla paffim
apud probatiflimos quofque fcriptores invenias : praecipua tamen plu-
rium avido fiiggeretPhiloftratus Iconum lib. i in PaJudibuSjin Pafiphae,
in Mercurii natahbus,& in Penelope. fimiUter Iconum Ub. i r , in Vene-
le , in Antigone , in Palaeftra ^ & alibi. Ex^i«ergocuivisperfpicuum ,
quod artium harum^ftiidia reconditis fereatqiafeabditis^'ft)ntibus hau-
r iuntuf' Sapientia?. ac proinde Apollonio apud Philoftr. Hb. v i , cap. 9 ,
phantafia , quae Inventionis hujus mater eft;,npn injuria dicitur/«e^of o-o-
fla^ tOfaLy/tAtt^negotitimplenumfapientia. .,;ii«i-v. ..-■.>'. «ro.o v,^.

§. 12. Quod fi qiiis tamenSapientiagh^iifS-irigemainaiiquantoal-
tius infpicere dignabitur ", is deprehendet , praeteT ea quasjam diximus ,
quatuor potiiSmum efie quae earti perficiant. oeXm-S'»^ nempe , nctipk , «/>-
xUioenJSLtft , atque cx omnibus his prOmartans «rg^foTw?. Ac primum quidem^
Pi^ura veritatis eft ftudiofiffima j quamobrem etiam » y^cttpii tLuu uKi\hetci.v
y\fx\aQj Fi^ttravefitatem colit\ ut loquitur Philoftr. Iconiim lib. i, in Nar-
ciflb,^ duo haec quam maxime in exprimenda veritate obfervat : ut riihil
€(mim exprimat, quae non funt in rerum natur^ : ut nihil eorum oraittat,
quae funt ia rerum natura, prorfus ut in hiftoria/««to non mintis videtur ,

(^tU

LIBER TER.TIVS. 143

aui gefitipraterit fciens^ejmm lUeqHt nutjqnamfaHafingit. Amm. Marceilinus
lib.xxix. De primo Vitruvius lib. vi i, cap. y , PilittYafitimagaejPis ijuod
eji ,/eft potejl ejfe^ , &;c, oi ^fj)y^et/pot rlw (pumv fxifxovtjjTaj{ y^./^.opajuimv y^a.(piio%
Trt« etKoveti. titiores natmam imitantHY, G? eornm cjH<e vtdentnr imagines pingunti
Theodoretus dialogo 1 1 , qui infctibitur airv-yyy^?' «^^*? 0 /ui/uiilk ^ 't^
^xjcei tS!fo(Tt\y~ov,U)V to?5 fa^^.^yfxct<nv aTreiKovt^i^ liuj cnetvavjtf^iav, aAA* « el)^ '^
cvctv]ia}sircov (^ 7ropp6) -^ t a.p^^irvrrm «07afcs (c <f^ujtja/ut.iai; ^iChnfjLivav. Omnii imitsi'
torJHXtzL ea, cjh£ natHraconvenittnt exemplis^ effingit eornm ideam ; nonautemjiixta
ea c^Hoe. maxtme contraria & lottge ab exemplornm effentia & potentiafmt. Proclus
in Polit. Platonis. De fecundo Philoftr. lib. 11 inVenere , raiffv/u€eti-
vov^ oi /u,» p^ai^jvlg?, Mt aXn^ivaoiv cv t ^a<pa7^. cjui ea minime pingHnt, c^uts con-
tingcYe folent inpiclHris, mentitmHr. quinimo pulchritudinem quoque ipfam
vericati loco cedere debere , pidorura praeftantiilimi femper judicarunt.
Philoftr. Iconum lib. i, in Amphiarao de equis Amphiarai fudore multo
ac pulvere fuperfufo fquallidis agens , lAoe^po^^o/? rl vzsra i<f^a^(; Zat , inquit
«c^iKft^ Xitrli) Kovii ' HT^v (jSjtj KaXii ^jzmpaivaQ foii; 'iTTTTng , aAw^eg-lpac cPL At
fudore madefa^is ecjHistenuis inhxret pulvis, deformiores cjHidem,verHm yerioreseas
reddens. pulchre fane. neque enim poterat hic alius equorum habitus a-
nimo concipi, tot^ re in difcrimen ultimum adduda & aciebus utrimquc
miftis. ubi vero neceflitas ufqueadeo accuratam inminimis rationem
veritatis non exiget , prudenter quoque ofFeduram pulchritudmi fimili-»
tudinem rainore cum cura elaborabimus. tb? ra xaAa (^ ttoX^Iw ixov^ ;^a-
tAv etePn ^oy^aipovujTai; , av fSifOffn rt /utHfor ojuroTg c/va^sptc , a^iv/Uiv /urtn *©^A/-
rTeiv rsro Ti^^iaai , /utyiri i^ay.&tCoujv • to ^m^ yS cci^pdv , to eP' avo/uoiav 'rrafti^ira^
rUx) o-\iv. pitlores cjH* decora^ (^ eximie venHfias pingunt imagines , fialiqHid infit
iis levis vitii , nolumns necfue Ht prxtereanf idprorfits , netjue ut HndecjHa^ue expri-
mant, cjuippe hoc- deformem, difcrepantem iUud reddat effigiem. Plutarchus in vi-p-
ta Cimonis. Artifex denique utrumque hoc obfervajns , eidem Philoftra-
to Iconum' lib. 11 in Telis dicitur oiya^^k (^/umpyog ;^ </lwroc r{w dx»^etav,
artifex honus & ad amuffim vera referens, & rurfus Calliftrato in Bacchae fta-
tua J\ifxt^f>yk dxnbeta;^ artifex verimtis , vocatur. Praccipuam autem in Pi-
dura ieraper habendam rationem Veritatis fatebimur , fi cogitemus Pi-
<auram non tantiim Dele<flationcm verum etiam Vtilitatem fibi habere
propofitam, to '^^icifjLov ok t aA»5«? fjtova ffiwdyi^, tttile enim ex folaverita"
te coUigitHr^ ut loquitur Lucianus de conlcribenda Hiftoria.

§. 13. Kctipofexindeobfervantartifices. undePhiloftr. Iconum lib. i
in Paludib. sotpiav k^ Kaifov ^ peritiam (^ occafionem , non injuriaxprtT/5-*T«c
Tt^^f»?, potiffima in arte, vocat. & rurfus in Ariadne , 0 AiowQi; Im, fxovn r spav
yfy^ATT^ ' (Txtv» (jS^ ^' hv^KSfJtm j i^ ^vfxroi , Kj viCoKPtgy 'tffiTT^ raZraj m «^m t

X(t/pii.

144 I>E PICTVRA VETERVM

«ee;p»'. Dionyfni Amorii tttftiUm catifa piEliis efi, Florida enim vefiu , thjYj^He 4c
nebrides, ut ad praefintem occaftonem minime facientia , ahje^afftnt, Pbiloftratus
junior in Hefione , ro 'f yJpii<; ««aao? o y.etifioi i^pip/uilujivetv tV «xe^^i^ »6 eqT* tc
^' <?%« r»->l.u^ii cfio? , ;t) 0 ^ ro7t; opcojUivoii ciyuy , '^m/uupotivei f^ ro t^ ^i^tre^)?
ctf^c?, JiJ^oixn <P' ofJLa^ roi^ opoioxv ok '^Trttpovlm ro c^ltht^ 5-o;^flt(S<&^. Vifgines de-i
CU4 y tempus accurate explanare non permittit. uitenim formido de vita & certamen
fuper iii qtije videntur , natHr^florem exftccat ; videntihus tame» concedit exiii qu^
adfunt,rei perfeBionem conjeSiura ajfequi. fimilem Andromedas mox dilanian-
dze pulcherrimum timorem expreflit pidor ille apud Achillem Tatium
lib.ivdeClitophontis &Leucippesamoribus. Vitruviuslib.vii^cap.^',
neque pitlur<e probari dehent, inquit,^«<« non funt ftmiles veritati , nec, ft fa^x ftint
elegantes ab arte , ideo de hisflatim debet repentejudicari , mfi argumentationis ha-
buerint rationesftne ojfenfionibus explicata^, etenim etiam TraUibfis cum Apaturipu
Alabandeui eleganti manufnxijfetfienam,in eaque feciffet pro colnmm^ ftgna, Cen»
taurofque fuftinentes epiftylia , coronafcjue capitibus leoninis ornatas : pratrreafupra
tam nihilominui epifcenium , in (juo tholi^ pronai ,fimifaftigia, omnif^ue te5ii varitis
piEleriifuerat ornattis. itaque cum affeSltis ejus fieme propter afferitatem eblandi-
retur omnium vifus , &jam id opui probore fuiffent parati ; tum Licinim Mathc"
maticus prodiit , (^ ait Alabattdeosfatis acutos ad omnes res clviles haberi ,fidpro-
pter non magnum vitium indecenti<s infipientes eos effejudicatos ; <^uod in gjmnafio
torum quoefuntftatua, omnesfunt caufas agentes ; inforo autem difios tenentes, aut
currentes,fiupilaludentes. Ita indecens inter locorumproprietates ftatmfignorum^
publice civitati vitium exiftimationis adjecit. Itaejue Apaturita contra refpondere
von eft aufiu,fidfuftulit fcenam , ^ ad rationem veritatis commutntnm, poftea cor-
re^am approbavit, neque eft quod quifpiam hic ftudiofis harum artium
praecepta immutabili neceflitate conftrid:a,tanquam rogationibus plebif^
vc fcitis fandas quafdam leges , ferri poife putet. Erat enim pidlura res
prorfus facilis & parva, fi uno ac brevi praefcripto , pro folis fi-equentiffi-
ma tradens, contineretur : fed paflim alibi , maxime tamen in reda Oc-
cafionis hujus confideratione > pleraque caufis , temporibus , necefGtate
mutantur. in artiftce res prcecipua conftUum eft ; quia varie & ad rerum momenta
convertitur. Quintil.i i ,i ^. & rurfus Ub. vi, cap. ultimo , lUud dicere fittii
haheo , nihil effe inomnivitapritisconfilio; fruftraejuefineto tradi c<eteras artes :
plufijue velfine doElrina prudentiam , qukmftne prudentia facere doBfinam. Nec
multum ajudicio credo diftare confilium , mfi quod iUud oftendenttbus fi rehus adhi"
betur, hoc latentibus , C^ ant omninh nondum repertis , aut dubiis ; (^ ejuodjudicium
frequentiffime certum eft , conftlium vero eft ratio e^udedam ahepetitn , (^ plerumquc
plura perpendens & comparans , habenfcjue in fi& inventionem (^ jueiicatknem»
Multo labore, afliduo ftudio, varia exercitatione , pluribus experimentis

altif-

L I B E R T E R T I V S. I4f

altiffima prudentii, prsefentiffimo confilio conftat ars pingendi. praece-
ptis interira adjuvatur quoque ; fi tamen ea redam viam, non unam orbi-
tam monftrenc. & quotiefcunque praecepta deficiunt , ingenium advo-
candum eft , ut pro circumftantiarum ratione dirpiciamus quid deceat ,
quid expediat. Tingendi reUe fapere eji & prmcipiptm ^ fons. Timanthes cer-
te, in ea qua Coloten vicit tabula, qusedam operienda fibi animadvertit ;
aut oftendi ea non debere, aut pro dignitate exprimi non pofiejudicans :
quamobrem cnm in Iploigeniie imnfolatione pinxifet triflem Cdchantemytrijiwretn
Vlyjfem, addidijfet Menelao c^uem fvtmmum poterat ars ejficere mcerorem, confamptU
affehibus , non reperiens ^uo digne modo patru vultum pojfet exprimere , velavit ejHs
capfit, (3 fuo cuique animo dedit <cflimandum. Quintil. 11,13. de hoc plenius
aliquanto Plin.xxxv, 10. Timanthi vel plurimum adfuit ingenii. Ejw entm eji
Iphi^enia , oratorum laudibus celebrata : (jua (fante ad aras peritura , cum moeflos
pinxijfet omnes, pracipue patruum-j cum triflitia omnem imaginem confumpfJfet,pa-
tru ipfim vultum velavit^quem digne nonpoterat oflendere. Sunt (^ alia ingenii ejit*
exemplaria ; veluti Cyclops dormtens in parvula tahella : cujtu & (ic magnitudi'
nem exprimere cupiens, pinxitjuxta Satyros, thyrfo pollicem ejus metientes : atque in
emnibus ejm operthus intelligitur pliisfemper , quam pingitur i (^ , cumarsfitmma
Jit, ingenium tamen ultra artem efl.

§. 14. A/Kst;o(T««« denique T«e ^a(p«; pid:ori minime negligenda eft.
noH raro enim adverius eam peccant, qui aA«d«ati' &; neti^ov plus quam par
eft fedlantur. &c quemadmodum in Tragoedia , fic etiam in pid:ura , non
omnia in propatulo fpedatorum oculis fubjicienda fiint j juxta illud poe-
tse Venufini in Arte , ^

Nec pueros coram populo Medea trucidet, &c.
Aufonius Epigramm. 122, in Medeam Timomachi.

Laudo Itmomachum • matrem quod pinxit in enfem
CunElantem, prolis fknguine ne maculet.
Sunt nimirum qusdam feveris moribus indigna , quae fatius eft vel hifto-
riae detrimento pra2terire,quam verecundias. & in materiis,quas hilarior
quEedam ac petulans lafcivia improvidis animis commendare folet , hoc
tenebimustemperamentura, nedum ingeniofi artificis captamusfamam,
perdamus viriboni&gravis autoritatem. Lucianus profedo de Domo
piduram Pyladis & Oreftis , qua Clytemneftrse atque y£gifthi coedes ab
iis patrata defignatur * , nominarenon dubitavit y^Aixfjio. cfiy.cttc^^v, ^ Uq-1 ^.'!^^Ji*.
hujus denominationis , ut videtur , novae hanc reddit rationem. (njuvov n vUv.PiMjeaui.
0 ypet(piVQ iTTiVMC^ , To ^ uotCk 4 <^;:^«pM(78w? e/W|e«? /1/.0V0V , ;t) ui; ri''Ai TiiinffML-i'',!",) Jb^oZ^
y/xivov ft^^cfpctiutcov , ijuCpacPvujov^^i xf^i Tac vntvis^snsg Ipyajraiuivo; tt^ t juoi^'^ (pova. .'"''^''^'" '^ ^-
honeHumqHtddampiBorexcogitavit , qmquod impium inh^c refuit id oflenditfHn^^^^^^ii.'

T folum ,

145 D E P I C T V R A V E T E R V M

folumy G? (^uaft jam aBnm pratercurrit :fid adolefcems in cade adulteri immoran-i
tes , exprimit. Huc etiara facit elegans Epigramraa ex cap. 9 libri quarti
Anthologias ,

Ta.v oXoctv Mricfeiciv ot iy^a^p^ TiiuiOfjjOU^M yita^

^ctXu iij TiKVon avlf/ut^iX)Lojuiva.v ,
/uveiov a.pa'^ /uo^^ov h ridtet Jiasa. ^apa^ri ,

m To fjSju «$ opyav vtvt, to J^ «5 tKiov.
a[x<p(fi cT iTrXripataiv. opa tvttov * cv '^ a^rtetKtt!

(fhnpvoVy cv a^' iXta> ^u/uog ava<^i<f)t'^.
ttpK9t eP a /uiXXyiaii^ i(pa copo^ ' al/ua ef^e TiKVOtv

'iiSfffTTt MncPeiriy na yteA TifJLOfJia.'^.
Perniciofam Medeam cum pinxit Timomachi mamts

<iy£mulatione & liberis varie dijira^am
Infinitum pertulit laborem, ut mores duplices exararet ,

Quorum loic quidem ad iram annuebat, hic vero in mifericordiam.
Virumque implevit. Vide imagmem : nam in minatione ,

Lacruma^ in mifericordia vero ira verfitur.
Sufficit cunBatio, dixit fapiens, fanguis vero liberorum
Decebat Afedeam^ non manm "Timomachi.
Praecipue tamen «/i^ot/offt«iZ«j hanc lasdunt , quotquot lafcivioribuspicf^u-
ris animos fpedantium in fcedas cupiditates improbe prsecipitant. Pro-
pertius lib. 11, Eleg. 5".

Qu^ manm obfcoenas depinxit prima tabellas, &c.
=*£»«. ijff.in, Chaeream certe apud Terentium * amor & nihil moderabile fuadens ib-
^'■^* litudo fatis ad vitium virgini inferendum ftimulabant , ut ut non accellif-

ietrepent^ pidura adreliqua aggrediendae virginis hortamenta. Sufpe-
Rans tabulam quandam , inquit , &c. ubi Donatus -, philofophice nunc Teren-'
tiu4 demonfiravit , qmm cladem moribm hominum & civitatibm afferant jigmeMta
poitarum , eum exempla fcekrum afferunt peccaturii. fimili pidurarura libidi-
nofarum incitamento permotus ille apud Arbitrum , Ergo amor etiam Deor
tangit ? inquit. Ka.v -^ «; ccd(ppoaitx)tw t<? iajviov vnbtlvi , ttcS' rtoSg^cfW^/yUol/ <wf>oi
tUx) fxifai<nv tpibi^Ctf) , ^ fnaki^ oTav oit T Kpeirjovcg « n^^^htyft.a * « ^' ?dv a-
fjLapctvei T/? aicPux;^ tcSt fitfOiovoi; a.^ttofjLa)i TTappnaia yivi^. <]uawquam adtempe-
rantiam alicjuu comparatm efi, exemplo tumen ad imitandum trahitur : eoquefaci-
lim quo nobtlim proponitur exemplum, nampudor , cjui apeccando revocabat , prx'
fiantioris alicujm dignitate locopulfm, in licentiam commutatur. Achilles Tatius
lib. I de Clit. & Leu, amoribus. Maffilia fverimtis cufios acerrima efl ;
nullum aditum infcenam mimis dando , qmrum argumenta majore ex parte flupro-
rum continm aUm 3 ne talia fpe^andi confuetttdo etiam imitandi Ucentiam fumat,

Val.

LIBER TERTIVS. 147

Val. Miaximus lib. 11, cap. 6 , exemplo 7 , refer huc ctiam vafa adulteriis
calata, taMCjPtam per fe parnm doceat bhidmes temulentia. Ita vina ex lihidine haa-'
rimtttr , atcfueetiampramio invitaturehrietas, Plin.xiv, 22. addequoque
cxemplum illudvirginisAfraecomponentis fe ad fimulachrum Veneris,
Profper Aquitanus Dimid. temp. cap. 6, Sidonius quoque Apollinaris
lib. 1 1, epift.2, prjedium fuum Abitatum defcribens, ait, non hic per ntidam
pi^orum corporum pulchritudinem turpps profiat hiftoria 3 quxficut ornat artem ,
fjc devenuftat artificem. Qui hanc tfiy.uioinwlw obfervant , Tertulliano t lici- 1 tiverftuHtr-
te pingere Aicnnmr . neglexit hanc virtutem Arellius ille, de quo Plinius '"''^"""*'
XXXV, 10. Fuit Arellim Rom<e celeher , paulo ante Divum yiuguftuM,nififtagitio
infigni corrupijfet artem, (emper alicujtis foemince amoreftagrans , £5' ob id Deoi pin-
gens,fed dileEiarum imagiue.

§. i^. Se/uvoTH? five//e>'ceAo«n))OgV«a Quintiliano lib.iv,cap.2. dicitur
magniftcentia. Plinio juniori lib. vi, epift. 21, & Hb. ix, ep. 26 granditas
vocatur,& maximam arti gratiam autoritatemque conciliat. debet enim
Pidura plurimum gravitatis habere , & omnino omnia in fe continere ,
quas pertinent ad amplificandam dignitatem : fplendoris tamen , feftivi-
tatis, & quaefitae concinnitudinis minimura pr« fe ferat 5 propterea quod
ex his fufpicio quaedam diligentiae nimis anxiae nafcitur , quae artifici fae-
pius adimit,quam addit autoritatem. Quifquis autem imperitus & accu-
ratiffimae artis hujus parum intelligens , dum vitat humum , nuhes & inania
captat. Horat. de Arte. Solent profedo ftatiira breves in digitos erigi ,
& plura femper minantur infirmi. etenim quo quifque ingenio minus va-
let, hoc fe magis attoUere & dilatare conatur.

yi Tragicpu cantor ligno tegit ora cavato.,

Grande alicjuod cujus per hiatum carmen anhelet. Prudent. Hb.

1 1 contra Symm. fit igitur interdum,ut valentioris Inventionis laudem
fine dubio reportet, ac turgcnti germine veluti efHorefcat , ficut indomi-
tus ager quafdam quoque laetiores herbas fubinde producit -, maximum
tamen quod eft in ipf^ Inventione periculum minw vitat , conaturque perdite :
unde evenit nonnunejuam ut alicjuid p-ande inveniat , ejui Jemper qu<erit quod ni-
mium eft. verum & raro invenit , & catera vitia non penfat. Quintil. 11, 12.
quae veroa tali animo proficifcuntur , Te-&opuiS«^ t ^ctv^mcttq /uaXXov, « <A-

veivtd^ • KO-v iza.^6v euiTcov 'mf>oi; ewyatJt avaCKCTnti, 0«. T ^ohipv koct oXiyov •^jzmvo-
<^et'^Qi To iVKct^<f)povii^v. turhatiz& phantafin ex<eftuantia potiui .^cjuam cumgra-
vitate traSiata & exaggerata videntur , etfi unumcjuodque iftorum ad rationis radios
injpicias,ex terrihili ad vile contemtumque paulatim ahcedit. Dionyf. Longinus
^ i/4«?s § 2. Cui malo medicas confeftim manus admovere fatius eft ,
quam committere,ut frivola,& acrioribus oculis intuenti ridicule tumida

T 2 pro

148 DE PICTVRA VETERVM

pro excelfis & grandibu^s ampledatur ad alta adfpirans animus ; fciatque

artifex , quod quemadmodum ^juaclmpedes , ckm viridi pabnlo nimn dijlenta

fmt , fmgHinii detra^ione curantur , (^ /ic ad cibos viribm confervandps idoneos

redetmt ; itafibt qmqne tenHondas adipes , €2? qHtccjmd htimoris corrupti contraxerit,

emtttendHm , ft efefanm ac robHJins volet. alfoqui tumor iile inanisprimo cujufaue

veri operts conatu deprehendetur. Quintil. ii, lo. ; in exemplum itaque hic

aiTumendus eft Nicophanes, graviflimus artifex,de quo Plinius xxxVjio.

Ntcophanes elegans & concinnus , ita Ht vetufta opera pingeret propter aternitatem

rernm : jimpetuoft animi , (^ cui pauci comparentur : cothurnru ei & gravitas artis,

contra , ut idem Plinius ibidem teftatur , Tyreicm arte paucis pojl ferendpts ,

propofito nefcio an deflruxerit fe ; qHoniam humtlia cjuidem [ecutus , hu^mlitatts ta-

menfummam adeptpu eji gloriam. tonftrinas , fittrinafjue pinxit, & afeltos , (^ op/o-

nia, acfimilia 3 ob hoc cognominatpts Rhyparographtis ; in its confummatx volupta-

tis : ejMippe ea pluris vxntere, cjuam maximx multorum. genuinam magnificen-

tiae ac grandiratis noram iiiggerit nobis Dionyf. Longinus f^ v-\-<ii , § <).

T«§' TiS mt [Xiya,,, inquit , a "TToXXvt fjSp » avaidtupiKn^ , . cPva-Kohog cPi , fxaXKcv J?

ae/WaS"; ^ itali^(tva,^n(rti; , l^vpai cfi 1] /uvri/uyi k^ cJ^ucn^u\ei7rioi; ' oA«? cPs y.a.Xa. vo~

(xi^t V'^^ ^ «^«3'/«'« j Tse Sf^ "Travjo^ apiciiov'^ £ TTamv. orav ^' to/c "^^ J)ta<p6pu>v

't^^H(Pi.'j/uLariov , ^icov, ^»Xm, tiXiiiiav, tv ti ;t) tcujIov a.{xa iS^ t ajoTUiV evnacn cToiiii ,

roS^ ti i^ a<!-vjU(ppQVuiv cog y.e^aiQ >(^ (Tuyzctladicng tIu) IQri m ^cwjua^ouAvu m^iv

l^vpav 'T^afxQavet (^ avaju(piXiHlov. illudvere magnum,(jfiodfnbinde cogitandum con-

fderandumquenobis occurrit, quod vix, ac ne vix ^uidem, animo excidere poteft,fed

conftanti, firma, ac indelebili memoria retinetur. Denique praclaram iiiam demum

aranditatem G? veram ejfe ducito,qu<e per omnia (^ omnibus placeat. Qmm enim in

oratione alicjua, qui moribpts,vit£ ratione inftit-utis , ftudiifjue & tctnttbM dtjferunt ,

idemfmul de tijdemfentiunt omnes,tum a dijjidentibus alias & difcrepanttbpu vel-

uti pYofe^um judicium (^ approbatio unanimis ei, quod habetur in admiratione, fi-

dem certam G? minime dubiam acc^uirit. Non patet JiiificionibttsJHdicatum, a cjuo

nemodijfentit. Symmachus lib.i , epift. 72. fumplit ex occafione non ab-

fimiii liduciam Plinius junior bene de fuis fcriptis fperandi,//^^^^ meis,m-

f.ii. iz,ep.ii' quitt ^peregremaneregratiam,quaminurbecoIlegerint,deleEior. /ncipio enim fi^

tis abjolutum exiftimare, de quo tanta diverftate regionum dtfcreta hominumjudicia

confemunt . Casterum infignis hxc fublimioris Inventionis vis , quemad-

modum ex ingenitaquadanianimorummagnitudine proficiici videtur ;

ita ex imitatione optimorum autorum , qui grandes materias non infeli-

citer tradlarunt , incrementum ac vires fumit. ^vaTOj to. fxiyaXo^pvyi , ;t, «

iPtcTaKla fi^^yivif).,^^ fxia Ti-^vn fSffo^ ax>Ta,To 7!i(pvy.ivaj{. Naturk cjUtiemaqna funt

conftant , nec ulla dolirina comparari pojfunt , & una ars ad iUa confecjuenda , ita a

mitHracomparattm effe, Dionyf. Longinus t^ v4«?j ^ 2. & rurfus § 7. eK

TVi

L I B E R T E R T I V S. 149

T»5 /utaXK^ct (ppoviijuaLlUi i/uTrl^^ei ru v7Tifi(pvct , i» elatt fpiritm homines maxime
c<dmt , qua funt qrandia. perfpicitur id in Parrhafio. Qusritur erao hic
artliex t« ip-jo-f/ fxiyaXocp^m tk; m, ei d'e /uny rti yi tsfOAi^ivei TTAvlaq ro (tz/j.vov (£
^ewjucx.(fov (Piuiy.uViJive natura ipfh magnanimm^Jive ds indujiria quovii modoaro'
vitutem captans & admirabiiitatem. Dionyf. Halicarn. in Ifocrate. quumque
certum fit hanc Imaginum fublimitatem nihil aliud effe , quam a.riix^^/uct
quoddam fJLiyoLXo^p^oaiwnt;-, fequitur etiam animum artificis ad maxiraa haec
fe accingentis , omnem humiiium ac fordidarum rerum curam deponere
debere , atque iis potiflimum cogitationibus vacare , unde eum non id a-
gentem vivus quidam auguflae majeftatis decorfurtim profequatur. non
poteft quidem ftudio pulcherrirai operis vacare mens, nifi foluta fordidis
curis : fic enim libera demum , ac tota , nulla deftringente atque alio du-
cente caufa , fpedabit id fblum , ad quod accingitur. & quemadmodum
in eodem pedorenuUum poteft efteexcelfarura humiliumque rerum con-
forcium ; ita cogitare elata firaul atque abjeda , non raagis eft uniu-s ani-
rai , quam ejufdera hominis largura effe animo &; anguftum. rede Lon-
ginus f^jL v-^a^ , §. 7. iy^ oiov n /My.fiat ;t) cTiiXofssfiiTTii <ppovotw^g ^ <$^»)«Ayov^5
TTotp oAof T jS/ov , ^BU)/j,ag-6v t/ (^ T TTotvloe Aicivoz i^iViyHetv a^iov. neqtte enim fieri
potefi, tit ejui parva, & qux Jervitiorum fmt propria , obeunt per omnem vitam, ad-
mirattone & dignnm owni <evo quidquam edant. Pid:orum crgo & poetarum
hac in parte par quoque ratio eft. luvenal. Sat. vii,

Sed vatem egregium, cui nonftt pttblica venai y

Qm nihil expofitum fileat deducere, nec qui

Communi fertat carmen triviale moneta ;

Hunc, qualem nequeo monjlrare, (^ pntio tantum ,

^nxietate carens anim.u6 facit ^ omnis acerbi

Impatiens, cupidus flvarum, aptujque bibendi^

Fontibm Aontdum : neque enim cantarefub antro

Tierio, thyrfumve potesi contingere fana

Faupertas, atque eeris inops, quo noEle dieque ■< ■ f

Corpm eget. fatur ejl, cum dicit Horatipts Euhoe,

Quisloctts ingenio,nifi cumje earminejolo. *

yexant, & dominis Cirrhce Nyfieque feruntur

JPe^ora nofira, duas non admittentia curas ?

Alagn^ mentis opm, nec de lodice paranda

jAttonitce, currm ^ equos,faeiefque Deorum

u4dfpiccre, & qualis Rutuhsm confmdat Erynms,
Cafliod. XI variarum,in praefat. Argutum inventum Utumfundit ingemum.
Protogenes certe nonnifi poft longiilinium terapus , anguftil rei familia-

T 3 ris

t^o DE PICTVRA VETERVM

ris conatibus ejus obftante,eraergere & ad majora afTurgere potuit. /um^
ma ejm paupertas initio, arttfc^ne fumma intentio , (3 ideh minorfertilitM. quidam
& naves pinxijfe ufjHe ad annnm qmnqHagefimtim putant, Plin. xxxv, lo.
Quifquis igitur adfpirabit ad magna, is mentem fordida abjedifTimarum
rerum cura vacuam non magnis tantum cogitationibus implebit , quem-
admodum fupra monuimus ; veriim etiam generofiores hofce humo (e
tollentis animi , meliorum fcriptorum aemulatione fovebit ac nutriet.
multarum enim magnarumque rerum ubertatem ac divitias dabit ledio ,
ut iis non folum quomodo occurrerint , fed etiam quomodo oporteat ,
utamur. ii/^grefit profeclo ingenittm, nifijngi leclione reparetur. Cito expendun-
tHT horrea , efH<£ affidua nonfuerint adjeUionefnlcita. Thefamm ipp quamfacile
prcfftftditur , fi nuUii iterum pecuniti compleatur ? Sic humanus fenfm , cum alieno
non farcitur invento , cito poteji attenuari de proprio. Cafliod. in praefat. libri
XI variarum. Avct^etyopctv t KXci^o/xivm,ov 01 ToTi etv^odTrot vovu) fmfoffnyo^ivov^
iiTTi^pvm 'daujjuuQi; o Ui&i>iX»(; , )(^ t Xiyo/uivtii; fjiiliu^oXoyiet^; (c jui^arioXi^ift^;
^jzmTri/wTrXafjSjuo;, a /ucvov (ai 'iotKi) to (^povn/uot (ToCapov (c t y\oyw v-^-nKov eiyiv i^gj
«.ABctpov o^XiKii^ Kj TTAViipyii ^(jifxoXc^^fctc,^ aXKo. ;t) ftsfodbdTtM (SVf^amc, oL^pvmoc, dtc, 5.I-
^wSj ^ «zajoaoT»? TTop^ai;) (^ y.a^g-oXii 'Z^CoXJ}?, <t oQ. toioju^ , TraVS? ^auj/uoLg-ui
i^iTTKnTliv. Anaxagoram ClafomentHm , cjuem iUim temporis <eqtudes mentem ap^
pellavere , mirum quanti Tericlesfecerit. Imhutm autem rtrumfcientia fuUimium
G? Cicleftium , non folum filicet elatofuit animo, & fithltmi ufm eft dicendi genere ,
puro a plehejo ac accerfita garrulitnte : verum etiam vultm, fncejfm comis , modeflm
veHitmy& reliqua ejm generts omnesfupra modum adduxerunt injiuporem. Piut,
in Pericle. Ledione tamen poetarum praecipue alitur & enitefcit, veluti
pabulo laetiore , Imaginatio. /uiyaXriyopog ^ (t cPiyip/uiv» ri TtoinliiiYi. magnilo-
quaenim & elatu eft Toefis. Lucianus de Confcrib. hift. a poetis Gf in rehm
fptritm ac ftthlimitai , & in affeElthm motm omnis , & in perfonii decor petitur.
Quintil.Xji. neque immerito cuiquam videri poffit Phidias tantum con-
tuliffe artibushifce lumen, quod in hos quoque ftudiorum fecefTus excur-
rit. unde ne quidem ipfe fateri erubuit, fe in fingendo love Olympio fe-
cutum Homericam lovis defcriptionem. Val.Max. lib.i n,cap.7,exem.
ext.4. Et non injutia tribuit ei Dionyf. Halicarnaff. in Ifocrate to c^/ixvov ,
(£1 (xiyaXoTi-xyov^K^ a^ud/xa\tx.6v. gravitatem,amplitudtnem,& majeHatem. Dem.
Phalereus de Elocut. ^. i^. /xiya\eiovTiii^aKeACU ctfxa. magnum quid (3 ac-
curatumfimul. Plin.xxxv,^ , «W4^»f/idr^»//<<w eidem Phidiae adfcribit. Apel-
les quoque pinxit Dianam fiacriftcantiumvirginHm choro immiftam ,JecHtm Home-
rum idipftim defcrthentem. Plin. xxxv, 10. Calliftratus quoque in defcri-
ptione Bacchi Praxitelici teftatur Praxitelem in ifthoc fimulachro effin-
gendo Euripidem fccutum. Medeam quoque inter caedem ac mifericor-

diam

L I B E R T E R T I V S. irr

diam fluAuantem exprefTuri artifices^ ab Euripide veram aeftuantis animi
fpeciem petendam fibi putaverunt , tefte eodem Calliftrato i-n defcript.
ftatuae Medeae. paffim denique in operibus artificum , qui huic curae in-
cubuerunt , deprehendas proprium quendam guftum liberalioris dodri-
nae , & tacitam quandam eruditionem ex optimorum audorum leAione
depromptam : quas cum femper lecum afFerat aliquid propriae voluptatis,
habet etiam quiddam , quod nobis faciat videndi fitim. Quintil. vi, 3.
Quod vero mentes noftrae , quotiefcunque divinos tantorum animorum
fpirituslibero hauftu attraxerunt, altius infurgere foleant, pereleganti fi-
militudine teftatum fecit Longinus, ^.11. ttcXXo}, inquit, aXKoTfia bio(po-
foiwTOj TTVivjuali , T twTov Tfoitov , of (c T Wuhictv Xoyoc, i^ei ifiTroJi 7r>.n<na.^^Qy ,
tV-dat ^iiy/uaL (Q? -ytit; a.vet7Tviov , «'; (pciaiv, ut/uov tv^tov ojuTo^iv, ^ iyy.v/uovu '^ e/k/-
/uovla KA^i^a/uivlw <hujctjUicoi; ni^ef.vliKa p^iKTjuuJ^v kut l^Trvoiav ' «t«? ^Jtd t?
'ryjap^aicov /uiyaXo(pvia4 «? Tag t ^t^XovujTuv c4CCiViig -^v^a? , eoi "^Sto Upccv ^o/uiav

«<70ppo/Ct/ TIVi(; ^ipOV^, V^ CiV i7I l^HVi 0 fJ^fJO I Kj 01 /Uil XiuV (^OlCai^litOI^TW iTipcoV aiUJiV-

^vffiuai /uiyi^et. 'i^i J^^ a KXo'7Ti\To^ay[j.a,aKX coi;^i^ naXcov h^cov,» TtXaff/ud-
Tcov, « J\i/uttif)yii/uaTcov "^icTOTt/VwOT?. (c TtSov\i KaXoc, «toc ;^ a^ioviKco^^<; WKXetug
uycov Tt ;tj g-i(pavoi ' cv a> (^to riTlaS^ T /mfc^ii^ipcov 5fK. aJo^ov. Jidnlti alieno
pu divino Jpiritu affiati raptuntur eodem prorfn^ 7Kodo,^m fama efl Fythiam tripo-
di admotnm corripi : tthi ut perhibent hiatus quidam efi terra vaporem inde auram'
^ue exhalans divinam : fa^amtjue Deo plenam numina inftinBu , confitlentihHS re-
(ponfa dare & eracula reddere : fic ah illn prifcorum magnn ingeniis in animos imi-
tnntium ipfos , tancjuam ex facris ofiiis rivi quidam feruntur a c^uihm affiati etiam
^uifuapte natura non ifio Thocheo agunturfurore, aliorum, magnitudine impulft ra^
piuntur ftmul. FaSium porro hoc non efi cenfendum furtum,fed tanquam ah honeBis
(^ praclaris moribus , aut figmentis effiSia expreffaque forma. Et revtra praclarum
hoc & viBoria digniffimum progloria certamen & proelium : ^uippe in quo a majori-
hus vinci nonfit inglorium. Altius tamen adhuc eriget animum, & majores
ad opus afFeret fpiritus artifex , qui praeter utiliffimum hunc aemulae vir-
tutis conatum , Apellem, Protogenem, Phidiam, Polycletum , in operis
quafi focietatem adfcifcit ; non tantum fe confulens , quid in fimili opere
elaborando magnae animse , fi forte pingentibus fingentibufve nobis in-
terveniant, fuafurae fint j verum etiam,quam de operibus noftris ad finem
perdudis opinionem fint habiturae. addit enim ad hanc curam etiam pu-
dor ftimulos, addit & exfpedatalaus, placendi cupidine fecundos impe-
tus mirifice augente. mirumquevideripoteft , quod plerique artifices
qui tantopere , dum intenti funt operi , fecreto gaudent , ut omnes fere
arbitros reformident ; perfedis jam operibus fpedatorum frequentia, ut
milites congeftu fignorum, excitantur. Res mm,qMa ad omnes pertinet, nun-

iT!- DE riCTVRA VETERVM

ejmmunctefecontentaefi. Symmachus lib. r, epift. 49. eft videlitet quae-
dam tacitadedignatio,vim pingendi,tantis comparatam laboribus, tanto
teraporis irapendio emptam, ad unura alterumve fpedatorum demittere.
Senlit hunc animi motum Martialis quoque , Si quid efi in lfhelli4 mes4 cjuod
placeat , inquit, di^avit auditor. vide epiftolam ejus ad Prifcum , prasfixara
hbro duodecimo Epigrammatum. unde etiam inutile non effe inteUigas,
ut quotidie opera noftra infpeduros admittamus,maxime tamen dequo-
rum limus opinione atque judicio foUiciti. rarfim eft enim , ut fuisfe efnif
qaamvereatuY. Quintil.x,/. Sed hoc iplum plus etiamnum habebit mo-
menti, fi praefentis ac futuri faeculi de nobis aeftimationem ex eorum,qui-
bus nos reformandos ac velut recoquendos tradidimus, judicio pendere
fentiamus : neque enim ficri poteft, ut humile quid fapiat animus aeterni-

tatem COgitanS. t^ "^ ov\i fxiya. ro uycovta-juA, toiZto 'usn))/-^8^ 'ryj i<ficov tpyuv
tflKctg-yiccov (t ^iA7fov,(t cv TnXiKaron; }ipct)(n,y.e^ct7i; Tt^Kjjucapvcnv vTTi-^eiv 'Tfjy^a-
(po[j.ivccv iv^vvac, , ^ juyi '^Tcu^ttj. revera emm tUnddeciis magnnm , (^ (juodpalma-
rium ducendum , tale operum fuorum confiituere judicium (3 theatrum ; nec non
apudtantos heroas arbitros (3 tejles profriptis canfam dicere , eademque iliorumjH-
diciocitraomnemjocumfubjicere. Dionyf. Longinus 's%z u4«c,^ 12. videlo-
cum. Lucianus etiam fub finera Ubri de Confcrib. hiftoria , id ipfum
quoque hiftoriam fcripturo praecipit ; atque hanc imraortaUtatis curam
ei commendat exemplo Softrati Cnidii architedi Ptolemaeo Philadelpho
Pharum cxftruentis. non poteft quicquam abjecium & humile coaitare,qui fcit de
fe pmper loquendum. Mamertinus Paneg. luUano Imp. dido. itn efi profe-
tio ; infurgunt mente , qui non modoproximum tempiu lucemque prafentem intueri
fatis credunt ,fed omnem pofteritatts memoriamjpatium vit^ honefiee C^ curriculum
laudii exifiimant. Quintil . x 1 1 , 2. Longim quam cjuantum humana vitiefpa-
tiumefi, cupiditM gloria extenslitur ; maximaque pars ejm in memoriam ac pofieri-
ratemprominet. Livius Ub. xxvi 1 1 ab v. c. Quamobrera quifquis imagi-
nera ipiam fubfecuturae glorice divin^ quadammenteconceperit , fru-
<riumque non ex viU mercede , fed ex animo fuo Sc contemplatione ac
fcientia petet, perpetuum illum , nec fortunae fubjedura, is anxius de fa-
raa ingenii, faciie perfuadebit fibijUt tempora, quie plerique fped:acuUs,
campo,te(feris,otiofis denique iermonibus,ne dicara fomno'&; convivio-
rum mora conterunt , magnificispotius imaginibus conforraandis ira-
pendat , longe plus deledationis habiturus, qudm ex iUis ineruditis voki-
ptatibus. dedit enim hoc providentia hominibm mmns, ut honefia magvsjuvarent,
QuintiL I, 12.

§. 1 6. Definamus igitur mirari,quoe caufa fit artificum paucitatis,cum
cx iis rebus univcrfis hasc ars conftet, quibus in finguUs elaborare perraaa

gnum

LIBER TERTIVS. 113

gnum eft. Non quidem latet me plures efTe.qui communi eruditione fatis
jfiiperque imbuti , contemnunt potius litteras quam nefciunt ; tanquam •
majorem induftriae & laboris gloriam habituri , d ingenium eorum nullis
alienarum artium adminiculis inniti videretur*; cseterum hos exanti- *^«if?#rrfw/a-
quitatisveftigiismalediflimulatis ftatim deprehendere licebit. illorum f/,^"^"^///'^''*
potius hominum os miremur, qui ad tantam artem fine ulla rerum neceiP-
lariarum fcientia audent accederci cum ne quidem communia illa & pro-
trita humaniorum difciplinarum praEcepta primoribus labris delibaffe
deprehendantur , tantum abeft ut unquam eruditum iilum pulverem, qui
maxima artibus hifce fiibiidia fubminiftrat , attigerint. ufque adeo in
raalos quoq; Pi(^ores quadrat illud Martialist , Ntt fecmim eft mdopoeta» i i,i.xi 1,^^,64.

Non fufficit hic ut ad tempus fimplex quid & uniforme doceamur.
primum enim aliterutimurpropriis , ali^ter commodatis j iongeque in-
tereife manifeftum eft, poflideat quis qux profert , an raucuetur. deindc
ipfa multarum artium fcientia etiam aliud agentes nos ornat , atque ubi
minime credas, eminet,excellit. idque non dod:us modo & prudens Ipe-
dator, fed etiam populus intelligit, ac ftatim ita laude profequitur, ut lc-
gitime ftuduiffe,ut per omnes eruditionis numeros ilfe,ut denique Pi(3:o-
rem etiam fateatur : quem non pofTe aliter exiftere, neque unquam exfti-
tiffe confirmo, nifi eum,qui tanquam in aciem omnibus armis inftrudus,
lic inpublicum omnibus artibus ornatus exierit. quod adeo negligitur
ab horum temporum artificibus , ut in operibus eorum foedo ac pudendo
vitio trivialium Inventionum fxces deprehendantur ; dumque fapientia:
ftudium & prsecepta prudentium penitiis reformidant , in pauciflimos
fenfus & anguftiflimos limites auguftam detrudunt arrem, velut expulfam
regno fuo : ut quae olim omnium domina artium pulcherrimo comitatu
pedora implebat, nunc circumcifa & amputata,fine apparatu, fine hono-
re , pene dixerim fine ingenuitate , quafi una ex fordidiflimis artificiis
difcatur * . Sed quid indignor ? ridere fatius eft : ne fe magnum aliquod * ■^uaor duh.
adeptos putent , qui huc felicitate perveniunt , ut rideantur t . Gratule- fu^u'clp.\i7'
mur itaque fummis illis fine labore , fine ratione , fine difciplina artifici- \ p^'"- i"'""'
hus ; illud interim cogitantes , quod ii quimentem multoftudiofub- ' ''^"^^^ ^^^'
adam &c vires fummis operibus fuffedturas ad artem non afferunt,magno
conatu nulla re gefta plerumque fteriles animos & inveniendis rebus im-
pares , reli6lis irritae fpei illccebris , alio vertant , & nihil habere nifi be-
neficii alieni curent i-illaudatos illos pidores fedaricontenti , qui in id
/olumJIudeKt, m defcribere tahulM menfuni ac iinevs fciant. 0_uintil.x,2. fimi-
lcs infelicibus iftis procis Penelopes, qui cura ipfa potiri non poffent , ad
cultura famularum ejus fe convertebant. dpint m Gr<xcu artificihm eos auloc-

V dos

iH DE PICTVRA VETERVM

eiosejfe, qui citharoedi jieYi mnffotuerint. Cicero proMurjena. Horat. dc

Arte , ' — fortajfe cupreffum

Scli fiMuUre . ^uid hoc ,Jifrafln enatat exfpes

Navibiii, ccre dato (\m pingitur ? amphora ccepit

Injiitui ; currente rota cur urcem exit ?
Nequecnimtales rede dixeris pingere^ quod eorum tantum eft pro-
prium,qui omnia,quje {ublimi conceperint animo, expedite quoque pro-
mere atque ad fpedaturos perferre valent. Illud enim nifi aflecutus fue-
rit artifex, fupervacuo tantum labori infudaverit, ac priora omnia fimilia
fint gladio condito atque intra vaginam fuam ha^renti. Hoc itaque ma-
xime docetur ; hoc nuUus nifi arte adfequi poteft ; huc ftudium adbiben-
dum ; hoc exercitatio petit ; hoc imitatio quaerit ; hic omnisazcas con-
fumitur ; hoc uno artifex artifice praeftantior ; hoc genera ipfa pingendi
alia aliis potiora. Verum longius fortafle progredior , fallente tranfitu.
proximum eft ut de Proportione fivc Symmetria nonnihil dicamus.

C A P V T II.

INvento Argumento , proximum eft, ut in eo delineando artifex jufta
Proportionis rationem habeat; quae Philoftrato atque aliis pailim ^uju-
/uiTfU^a.vxXoyU, dpjuovU vocari folet. quamobrem etiam tria hasc non pu-
tavit disjungenda Philoftratus junlor in prooemio Iconum , c/hKvcn /uoi ttci-
Xauotn Kj (7c(po) rtfc/jpe^jinquit^TroAAauTrip ^v/u/xi^rfUi t cv '^oKptKti y^a^ttf ' sTov
vo/uag Ti^ivji^ ^ iy.a.(^is r /xiXm avahoyUi; , «< »t cvov r KctT tuvoiatv xivriaicoi; e^-
yeicieiv aC(<^a., /un eiffu r cv. (pue^ux; jUiTfH i* a.pjuoviai; «kko-«?. to yo mipuXov (c €^«
lUirfv, Jfx. 'i<i:vcriXi^ ^yV«, op^ui; ep^yffxe Kmcnv. VidenturporYo antiejui ac fapien'
tes viri , multn de proportione inpingendi arte confcripftjfe : cjuafi leges de quac^ue <«r-
tuum ratione conflituerent : tanquam integrum non effet motionem optime , fecundum
animi mtionem, injiituere ; nift concentus intra modum a natura datum accederet
(cjuod enim extra genus pAum & menfkram eji , natura non admittit) dum reUum
cbtinet modum. Non habet Latinum nomen Symmetria , inquit Plin. xxxiv, 8.
Videtur tamen eam congruentia atque acjualitatvsnomxmhxxs reddere voluif-
fe Plinius junior lib. 1 1 ,epift. j" i ft avulfum fiatuce caput aut membrum alicjuod
infpiceres , inquit , non tu quidem ex i/lopojfes congruentiam <!eefualitatem(jue depre^
hendere • pojfes tamenjudicare^ an id ipfumfatis elegans effet. TuUius eam vocat
convenicntiam parttum & aptam compofttionem membrorum : etenim lib. i de
Officiis , de fummd hominis dignitate agens , eorum , inquit , <jua; adfpeElu
fentiuntur , nnllum aliud animal pulchritudinem , venujlatem , convenientiam par-
tiumfentit, dc mox , Tulchritudo corporii apta compofitione membrorum movet

oculos.

LIBER TERTIVS. U?

ochIos, & deleBat hoc ipfi^ejuod inter fe omttes partes cum quodam lepore confentiunt,
Agellius nod. Attic. lib".i, cap.i , appellat eam naturalem memhrorum om-
mum interfe competentiam. Vitruvius paffim commenfum dixit , Sc aliquando
aliter. Quamquam autem Symmetrize vocem ita varie varii autores in-
terpietandam putaverint , minime tamen arbitramur ignoralTe Plinium ,
quod Symmetrize vox his & pluribus aliis modis potuerit transferri i fed
accuratiflimo diligentiflimi fcriptoris judicio nihil horum fatisFeciiTepu-
tamus. Aliterde Analogiaevocereiifit Quintil. i,(5. Analogiam , inc^mz ^
proximi ex Graco in Latinum transferentes , proportionem vocaverunt. Agellius
quoque nodl. Attic. 1 1 , 24 , Analogtam cfuidam Latine proportionem vocant,
Seneca denique epift. 120 , Analogi:e verbum cum Latini grammatici civitate
donaverint, ego damnandum non puto, nec in civitatem fuam redtgenduw,

§. 2. AvuXoyU^; certe & a.p/uovia? voccs videntur hic artiiice"s mutuati
ab ea , quae in numeris Arithmeticis & concentibus Muficis deprehendi-
tur proportione. neque enim aliud quid eft Proportio , quam certa qu^-
dam lex numerorum , quam fcquuntur artifices. omnium formarum corpo-
rearum artifices homines , inquit Auguftinus * , in arte habent numeros , qMibns * W u dr ti*
coaptant operafita ; GJ* tam diu manw atque inf!rumenta infabricando movent, do- ffp-^"(^_ '^"° '
nec illud quod formatur foris , ad eam qUiC intw ejl lucem numerorum relatum ,
quantam poteji impetrei abfilutionem , placeatque per interpretem fnfum internoju-
dtci fupernos numeros intuenti. Plutarchus quoque '5%i t a«af<f hanc ipfam
rem difertiffimistradidit verbis, ro ijS^ij KaXov^mc^mt^c^t TroXXm o^iov ieA^fxuv
eii iVd Huipov riKovluv, 'Lssro (rvjujuiTfictg nvoi; (c a.f>/xovlct^ iTTtliXeiTAf. to cT' ai^aov ,
4^ ivo; T TV)(0v^(; iXXeiTrov^i h ^ocov'^^ etTOTrwc , iv^vi \roi/j.huj 'iyei riuj 'S/j-mv.
Jd quod in quacuncjue re pulchrum eft , ex multts numero diverfis & ad unum tem^
poris articulum convenientibm cjfiodam concinnitate (^ concentu perfcitur : cum
turpitudo jlatim exijiat, vel una aliqua etiam levicula re deficiente, aut abfurde poJi~
ta. Mintanor quoque muficuSjfuadente ardiffima Mufices atque Pidur^e
coghatione, videtur Muficas artis librum a fe editum inrcripfifTe^^w/xttS"-
TTotov , tefte Fulgentio lib. i Mytholog. patet denique ex Plin. xxxv, f ,
Pid:ores tovh & ap/uoyii; voces a Muficis defumptas ad artem fuam trani-
tuliffe. videmus ergo non Muficos tantum a Pidoribus,fed Pidores eti--
am a Muficis vice verfa terminos artis non ob aliud mutuatos , quam ut
oftenderent parem prorfus in utraque arte rationem elfe multiplicis il-
lius, quse in numeris confiftit, Proportionis : prorfus quafi altera alterius
auxilio indigeret.

§. 3. Quamobrem ciim apud omnes in confedb fit numerorum con-
fiderationem quamlibet levem prasfentiffiraum red^ rationis ufum po-
ftulare , ( nihil enim aeque imminut^mentis homines prodit , quam in

V 2 conti-

1^6 DE PICTVRA VETERVM

continuandis Sc comparandis numerorum rationibns laborare , h^rere ,
excidere ) liquet etiam hanc analogiara tanto magis exigerejudicium a-
cre , tanquara quas nuraerorum proportionem animo conceptam ad ma-
teriam porro applicare 8c veram artificis Naturae rationem quam proxi-
mc exprimerc ftudeat. JJa. (TvjujuiTfiuv Xoya -h ri^m cc^i^, per Jymmetrum ars
fpja rAiionem attingit , Philoftr. in procemio Iconum. cx hac denique fym-
metria^ ciam recta ratione cognatione perfpicuum cuivis efte poteft^rede
tradi inlibro Sapienti3e,cap. xi, verf. 21, Deum opt. max. unicam verae
atque incorrupta: rationis fcaturiginem , difpofuiffe omnia menfura, nrf-
raero, & pondere. Plut. quoque <^ ^f cv Tiiuotiu 'pj^cyovUi; fub finem H-
bri , cl TTi/.Xcij bicXoyoi.) inquit, nfitxCv^Toi (piXo(To(pm> omc^ opyava /uniny.ci d^iav
cvi-^ei&i^cv a.ya.>.fjia.cnv ' •c',')^ itx; Xvpxv t8 <t auuXov , aKXA 'd^h epycv oioyy/jci ^icov >
clov upy.cvUv eivctj (t (Tvfji(puwictv. Frtfii Theologi^Phiiofophorum vetuflijjimi^injiru-
tnenta mufica in manw deerum imaginihu pofuerunt : nonfane cjuod eos iyra aut cj-
thara ludere putarent, fed quod nuUum Deo opt» convenientim effejudicarent, tjuam
confonantiam & harmoniam. Vniverfi fane raachinator atque opifex Dcus
non obfcura pulchcrrirass harraoniae veftigia rebus oranibus a fe creatis
impreflit,qu3e fequantur artifices j neque ullus unquam artifex , fineac-
curata fymmetrije hujus obfervatione , velminiraam affecutus eftum-
bram pulchritudinis iftius , quae apta membrorum compofitione & lepi-
do partium omnium inter fe confenfu oculos movet. atquehasceft illa
iva.pfj.oc-ixT c(c[JLct'^c , coyigYuentiacorpori^s , Philoftr. Heroic. in Protefilao.
}') '^fJLiXuv i'7si(nujbi(7%^ , apta conjunUio membrorum , quae una abfolvit atque
COnfiiramat COrpora. '^/^'yi fJnXm iv ySljLJ, ae^i'< rfxndh aip iTipa Kctd' lcwJo rt
a^ioXoyov iy^ei ' Tia.v'^ cTi fxir dxXi^Xtov cMTrXtipoTrfXeiov (rvi^tifj.a , ccofj.ci),o7rDiiifjLi-
fst r^ y.otmvicL, x^im^ <^iCfjLcS '^ apfji.oviai; f!^KXeicfj9jja , memhrorum unum
amputatum ah altero perfe ipfum nihil quidem retinet laudahiie : fed alta cum aiiis
conjun^a omniafimui totii-u corporis compagcm conftituunt , C^ juftam ipfi magnitu-
dinem afferunt. Dionyf. Longinus '3%) u^»?, ^ 35". roy.ctXXoc t (sccfxa^z '^
cvfj.fj.iTfia r fj-iXcov y.a^i^ccrcov czvjzS 'Zfo^ aXXnXa n, <c 'tOfh ro oXcv, pulchritudo
corporis efi conoruentia memhrorum apte conjiitutorum ad invicem , & ad totum.
Stoba:us Eclog. Ethic. cap. v. quemadmodum igitur vera naturaHum
corporum pulchritudo fine hac harmoniae concinnitate nuUa prorfus eft ;
ira etiani reda naturalium corporum iraitatio inlegitimaproportionis

hujus obfervatione potiffimum COnfiftit. dyaXfj.a%c, ixdv^ rd fxkpy^ y.axd It-
vnfcPei', imagimomnia memhrapuichraejfeoportet , Socrates apudStobsum
Serm. I. cv ro7{ y.cXocs-iy.oHt; ipyotg, a ro ku^ ty.ai^ov dy.exCli; ^■n\Z[j5fJ , oAAct ro7g
Ha3oXv t!ff>cerfyofxiv fxdxXcv, « «;) y.aXac ro oXcv , in operihui enormihm ,non eju^ri-
7nus qHvdaccuratumft tnftngulnpartihus , fed potitis ad univerfam yemattendi-

•LIBEK TERTIVS. 1^7

ntHS, ut pulchrftmfjt totum, Strabo lib. i , /udxt^ct tcuj^ yiXtdfjnv 'P^S jui/un/uai-
raVi oG. tCuj cv tc7? TtX^g-oig /uo&ion; ofJLoicnv^ Jia(puXd.T^v^ , Tiuu cv toIc, )ivetw\u-
Ton 'TTii./uTroXXH «-(paAAg^ , maxinte inter opera c^uas imitamur ea ridemm , qu<c i0
phtrimps partibfu ftmilitudimm fervant ■, inpracipu^ verofepe peccant , Galenus
lib. I deufu partium corporis humani. in Symmetria praster caeteros
excelluere Parrhaiius, Polycletus, Afclepiodorus. farrhafm primtujym-
metriam piBura dedit , Plin.*xxxv, 10. Tolycletm fymmetriam diligentiffime cu-
ftodivit, Plin,xxxiv,8. jipelles cedebat ^fclepiodoro de menfuriiy hoc efi, ejuanto
^uida(juo dijiare deberet, Plin. xxxv, 10. & mox , uifclepiodorum infymme--
triamirabatur u^pel/es.

■ §. 4. Praecipuum igitur ftudium fuum artifex in pernofcenda corpo-
ris humani fymmetriaponet, commenlum porportionum praemonftrante
Vitruvio Hb. iii, cap. i. difcet quoque ex indefeffa emendatiflimorum
corporum infpeAione corpns homims id demum pulchrum ejfe , in quo non emi-
nent vena , nec ojfa numerantur ; fed temperatHs ac bonm fanguis implet membra (^
exfurgit toris , ipfos quoque nervos rubore te^it & decore commendat. Audior dia-
logi de caufis corr. eloqu. cap.21 . Offa, ut effe & adfirmgi nervisfuis debent,
ftc corporeoperiendafunt. Quintil. in procemio libri primi. Fe^afacies , ut
fiupere immobili rigore non debet , ita fcepim in ea quam natura dedit fpecie conti-
venda efl. Quintil. ix, 3 . monebitur etiam in oculos pailim incurrentibus
/xemplis, quod corports bonam habttudinemfepe tumor imitatur , Aud:or rhet.
adHerennium, lib. IV. kcikc] oynot'^ ffajudrtdv , maii tumores in corporibni ,
Dionyf. Longinus <^ u4*^5 » ^ 2,. Virgines propter atatis teneritatem graciliori-
hwsmembrisflguratas,effeElmrecipere inornatuvenufiiores. Vitruvius lib. iv ,
cap. I . Non efi formofa mulier, cufm crm laudatur, aut brachium ; fed ilia , cu-
jm univerfa facies admirationem fingHlnpartibm abfiulit., Seneca epift. 3 3. talis
facies Ariftaeneto lib.i, epitt. 16 vocatur f^cxrtdTTov ivmfoaodTTov, facies fermo-
fa. nifi forte quis putet illam tantijm foeminam feflivara ac lepidam effe ,
cujus elegantiflimum os^ minima quafi pars eft decoris in omnibus totius
corporis partibus elucentis. Statius lib. vi Thebaid. * de Parthenopaeo * W/.570.
Atalantae filio formofiflimo ,

Emicat, G? torto chlamjdem diffbulat auro.

Effulfere artm. membrorumque omnis aperta efl

Latitia, inftgnefque humeri, nec peElora nudis

Deterioragenps,latuitque incorporevultm.
Ariftaenetus lib. i, epift. 3 , « At/uccv» (t. vTnp^pvoix; lo^BjfloVwTro? ^(S. , o/uug ora?
iTTiy.ervti^ , (fi vTTipCoXlw 'T/JivJhv ansfioffCdTrog etvaj ctoK^. Limona licet forntofa
fupra naturam , tamen exum comparatione internorum bonorum deformis paret.
Tullius lib. i de Officiis , Cum pulchritudinis duogenerafnt, quorum inaltero

V 3 venufias

1^8 DE PICTVRA VETERVM

vemfloijit, in altero dignitM ; venttflatem, whliebrem ducere debemm j diqMttatem,
virilem, Formje autem dignitas , coloris bonitnte tuenda efl j color , exercimtionibus
corporis. Agroecius quoque in viro quidem dignitatem oriSjin foemin^ ve-
ro venuftatem commendariteftarur. quamobrem etiam Tullius in Ora-
tore perfedo utrumque conjunxit , l^Hltm vero^ inquit, qi^i fecunditm vocem
plnrimum poteft , (juantam ajfert tum dignimtem, tum venuftatem ? dignitatis hu-
jus illuftriorem aliquanto Ipeciem operum fuorum amplitudine quasre-
bant ; ftatuai,figna, piiiuras, hominum denique mutorumcjue animaliumformoi ,
arboYum ettam,fi modofwt decor<e,nthtl magu quam amplitudo commendat. Plin,
junior lib. i , epift.20. Zeuxis plm membrU corporis dedit,id amplius atque au"
guftitu rattu^ at^ue (ut exiftimant) Honurtim fecuttn , cui validifftma quaeque for-
maetiam infoeminnplacet. Quintil.xi 1,10. Deprehenditur Zeuxps qrandtorin
capitibtis arttcultfcjue. Plin.xxxv,^ . Euphranor primtts videttir ufurpajje fymme'
triam ; fedfuit tn univerfitute corpvrum exiltor , capitibus articultfque grandior.
Plin. XXXV, 11.

§. f. Omnium faeciilorum annales evolve ; fingulos , qui artes hafce
feliciter traAarunt,obj[erva ; & quocunque te animo ac cogitatione con-
verteris,deprehendes,eos tantum in hifceartibus noraen famaraquecon-
fecutos , qui natur^ confentaneam fymmetriarum rationem non incurio-
fe introfpexerant. etenim ex commentationis hujus afliduitate perfedif-
fimarum intelligentes formarum , ad eas potiflimum imitandas toto im-
petu ferebantur ; & quotidianas exercitationis beneficio , dum contem-
plationi pulcherrimorum corporum femper inhaerebant , abfolutiflim^
vera; pulchrirudinis Idea animos irabuentes , nihil non perfedum & ex-
adis legitimarum proportionum rationibus fiibnixum dabant. priraa ta-
men pingendi fingendique rudimenta ex fingularium corporum imita-'
tione hauferunt , dum nonnifi formofiffima quaeque imitandafibifurae-
bant. Statuarum artifices pi^orefque clariftimi.cum corpora quam fpeciofijfima ftn-
gendo pingendove efficere cuperent, nunquam in hunc inciderunt errorem, ut Bagoam
aut Alegabjzjtm aliquem in exemplum operis fitmerent ftbi , fed Doryphoron illum
aptum vel militite vel paUftra , altorumque juvenum bellicoforHm 6? athletarum
corpora, qu^ ejfedecoravere exiflimarttnt, Quintil. v, 12. Appofite itaque
Plin. junior lib. i, epift. f , Stulttffimum credo ad imitandum non optima qute-
queproponere. videntur fane Abderitae notabile aliquid habuiffe in vultu ,
propter quod eos pidores in exemplum frequentiflime affumebant. ?rA«-
$-0/ ACePne^Titi \:m T^f^TTtvaKoypa^cov oivcf^ai^pQv^ , plurimi jibderttce a picloribui
pinguntur, Stephanusde Vrbib. in ACc/^«pa. pidores olim ad Laidem con-
fertim curfitare folebant , pedus atque ubera belliffimi corporis delinea-
turi 3 eamque ob id ipfura , vixdum adultara , magno inpretio habuit

Apel-

• 1/ vL i; b; E. R ,T B R T I V S. Mi»

Apelles ; qiti etiam nobilein illam Venerem anadyomenen pinxit ad
exempliim Phrynes apud Eleufinem Neptuni feriis mare ingreffae, capillo
panTo ,depo(]tisveftibu.s, Athena^us lib. xiii. quamquam Plinius lib.
XXX7, cap.io, ad exemplum Campafpes pellicis Alexandri magni pidara
tradat Venerem illara e naari emergentem. tcftatur etiara Clemens Ale-
xandrinus in Proireptico',' irtiagines. Veneris a pidoribus Phrynes for-
mam , quamdiu ea in flore aetatis fuit ,. imitantibus delineatas ; a marmo-
rariis fimiliter Hermas ad accuratiilimam Alcibiadis formam effidos.
Ariftaenetus lib. i ,epift. i , de Laide fua. Tajarlxu iewio7<;, «? dov n Uu , oi xo-

tv<pduot 7-6^f ai^acn T ^co-^et^wv. y.vlKet otw J^ioi '^u<peiv EXivLuj , « .Xrt'e<5?, « iij cu>-
tIui yt Tbju oL^yyiQM 'T^^a.eAym , o\ov «? CTnppvtg m^icji.J^etyfj.a: KctkXa^ atpspwws? ,
a,vet(rK07fii(n tIix) etKdvei. ActicPti; , ■ Ketmvbiv 'i^mlvTniv^ ^iOfSsfiTrrtx; to <pt}\oli^vii/uivov
«cA/c. Finxere tpjamjihi cjuam potuere optimepitlorfim eximii : tum fi ejnando ipfis
JHelena, Gratiave, ant ipfa Gratiarnmproefes effingenda^velut ad eximifim pulchri'
t(idi»is exemplar, refficiunt ad imaginem Laidis , atque indeformam, c^mm accu-
ratefngendam fihi propofmre, divine exprimmt, Pari plane ratione conflue-
bant artifices ad Theodotam meretricem , cujus cum Socrate diflferta-
tiunculam refert Xenophon Apomnem. lib. 1 1 1 . quii Fraxitelem nefcit,Fo-
Jidippum fi relegat, adformam Cratina meretricis, cjnam infeltx perdite diltgehat, os
reneru Cnidia; foUerti aliarttm coegtffe certamine ? Arnob. lib. vi adv. gentes.
PlautusrPoenulo, Adu v , Sce. Fuit hodie, &c.
.■;.■::,') ' ' — 0 Apella, o Zeuxi^ pi^or ,

Cur numero efiii mortui ? hinc exemplum ut pingeretis,
Nam alios pi^ores nihil moror hujufmodi traclare exempla,
Potiflimam tamen in hoc pidurarum genere vultus habuerunt rationem ,
atque ei non immerito plurimum femper impenderunt laboris acftudii.
videas profedt6 infacie vultuque nojiro, cumfint decem aut paulhpluratnembra,
nMlUi duAi in tot milfthtis hominum indifcretas efifigtes exijiere. Plin. vii, i,
quumque reliqua humani corporis lasvia propemodum fint ; folus vultus
varietatis plurimum habet , propter operofam in eo partium eminentium
ac recedentium alperitatem. Tfctyv ^' to tntfoaejiTtov., <hoTt l^ a.va>/ua.\c>)v (^ elvi-
tm ffvyKCt^ fxoeAOdv, g-ojuct^i, £ p/fo?, Kj o^d^aX/ucov, Kj t Xoittuv , t^ ijSjl) ^OTnT»
iXovlav lidi bicnv , ^ Jt Koixlai. Facies enim a^era quia exparticulis inaequal^pu
& imparihus conjiat, m ex nafo , ocuiis , (^ reliquis , ejuarumfttptspartim propenjht .
eji, partim cavus. Ammonius in decem categorias Ariftotelis,cap. ^ 'ttoih
^ 7ro/oT»gV. quamquam non ob hoc tantum plus laboris atque operse in
vultu coUocandum olim putaverint ; verum ctiam , quod totius oris li-
neamenta quafl quoddam fpecimen morum exhibeant. oi ^oi-y^a^pot t4?
c/*o<o'tkS? "^od t imfoctiTiMy ^ T <a%{ 'dw o-\iv «cTwJ', OK i/uipalvi^ to ii^o;,avetAstfx-r

^xvaaiv j

itfo D E P I C T V R A V E T E R V M

^avafftv , lAet%/?-« '^Xoittuv /utpuv (ppovli^ovli?. Ti^ores ex facie (^ vultH , ex am-
hm elticent mores imagme defummt , nec de cateris memhris It^orant magnodere.
Plut. in Alexandro circa initium. qni corpornmformas xmHlamar , pojlpo/iti^
^Ute reitcfHafHnt , ante omnia e^giant modum capitis , nec tn alia membraprim li-
neas dejlinant ^ ejuamabipf* (ut ita dixerim ). figurarum arce oufpiciumfaciaMt
inchoandi, Solinus in epiftola ad Antium Polyhiftori praefixa. cavebant
interim ne a fimilicudine prorfus exciderent , fi vultui , quem exprimen-
dum fibi fumpferant , plufculum gratiiicarentur : manum icaque ;?f inme-
lipu quidem fmehant aherrare , ut loquitur Plinius junior lib. i v, epift. 28. ei
Ty; cf uipa, ^«(^ovJs? j oTaf p^ae<«f«c9tt^ t/ crap' icu)\m &ti Tiuj y^:t(plutj fiaXiidufftj to
'TTav etcPoi; 1* ojuotaa^az Jia(p^eip-<iatv ' cag n a/ua. Te t f^^^^cTeiyjua.^? ■^juafliinivaf ^
^ x«AAb?. (jui formofulos in (etati-sflore conflitutospingunt^voluntque piciuYie lenoci-
mum e\Hoddam ^ grauam de fno adjicere,totam depravant repriefntutum effigiem ,
fic m ah exemphvfi propofttopariter, & a veraforma abcrrent, Eunapius in lam-
blicho. v.J:.(\.\\vv.':

§. 6. Poft hanc fingularium corporum imitationem inftru^iore jam
animo tranfibant ad magis arduam imitationem pulchritudinis crebra
exercitatione animo impreffe ; atque hic non ita anxie curabant, ut certi
alicujus corporis indifcretam fimilitudinem exprimerent , fed ut corpus
aliquodjuxta veramfymmetriserationem effingerent , aiTequerenturque
illam decorce formce gratiam , quae ut forte in uno aliquo corpore nuf*
quam deprehenditur , ita multorum perfediflimorum corporum curiofa
infpediione efficitur. x^ TyActg-ay, <t y^a.^p^';, , avJ^eAa^^TToioi t£ , -k^ 'oXm ayaX-
fj.a^TTotoi To. KaXXig-a y^a^pnffi n (^ TrXarliim y.et^' ty.ag-ov itJ^oc,^ oiov av^ccTTOv iu-

/UOptpoTolcV, « 'iTTTTOV , » j^OUOy i1 XiOV^ , TO fU.i(SOV CV CHeiVOi TW y/jet (TKOTTCUXJTi^ • y^

cra Ti^ av-reAac, iTTaiveiToj YloXuHXetTH Kavcav ovo/uai^o/Uivog , aa r TTaviaV^p /j.oeA(i>«
eiiie^ii tLuj 'Wfo; aXXnXa (TV/x/uiTfiav t^eiv, ovo/ualoi; Tc/ijTB Tvy^^oov. plajhe,pitiortSy
fiatHarii > ahique denique ftiores , qua pulcherrima in omni fpeciefmt pinquntfin-
guntque, veluti hominem^equum, bovem, leonemformofjfimum.adid^quodmedium
eft in illafpeeie coUineantes. Laudantque homines quandam Tolycleti ftatuam , ca-
nonem appellatam, inde adeo id nomen fortitam , quodpartium interfiomnijimcomt
petentiam ad ungHem haheat. Galenus lib. i t^ Kpaam, -"iwjjau, (j- •. cv": •■'v'^.
§. 7. Similitudini quidem quantum fatis erant indulgebant , juxta il-
lud Dionyfii Longini f^ v-^a; , §. 32 , (^ avcPetav^.Mv {»T«Tet/ to o/uoicv av-
j^uTTa. inftatuii requiritur quod eftftmile hominibpu. Neque enim reclum e(l di-
cereaut appeUare fmulachrum , quod nonpartles lineas principali ahoretraducat.
Arnob. lib. vi adverfus gentes. vide quoque Nazianzenum orat. iv de
1 nGOlOg. to ^ c</ Tjj HKovi yiyfia/u/ufvov t ift)«paT«? ofXotcnfJLct , «/*}| to i^ to
^aXttnfov , (^ to atfjiov ^ ^to i^u^baXfxov i^£i t 2««p«TB? , ««er av Mn^Xiyoilo

eivctf

L I B E R T E R T I V S. i6i

mcti o/uoia>fJt.ct. ntft enim in imagme depiUa Socratis fimilitnclo,^ calvitiem,&ftmas
nares,^ ochIos pYominentes habeat Socratii,ejUi imago neqHoqmm dici poffit, Am-
monius in Ariftot. «;%) tp/ului&ia);. Apelles certe adeo indi/cret.€jimititffdinis
imagines pinxit , ut incredihile diBu j4pion grammaticpts fcriptnm reliquerit , cjuen^
dam exfacie hominum addivinantem ( qnos metopofcopos vocant ) ex iis dixijfe aut
fntnra mortis annos , aat prateritte. Plin.xxxv, lo. Semper itaque, quanto
quis artifex melior , tanto minus a vera fimilitudine corporum aberrat,
atque hoc eft illud, quod tangit Philoponus in lib. iv Ariftotelis de Ge-
nerat. animalium » oXtyaiicigytn^ cvTo7g av^aTroii TaTjpa^, ^Toriketa.
'^ya.v ' oG. J^ cPtwa.'^ riXe^A y/jvetv, ^patcTjws "iK^vy^oifei. acwip ^' oi ^ctetig-ct-
roi T^^w^rtipwv ^pctJ^ico; ')^m\MyyjtVM<n r^ 4 <fp fxifx-nfxkvm utt aui^^S i/u<ptpeia; ,
BTw (t ra. TiK^oy oveu raro nafcmtur ex hominibm monflra , c^uoniam perfeBagi'
gnmt. Qi4xcHnqueveroperfe^agignmt,rarofinefiioexcidHnt. Quemadmodum
enim optimt piElorts raro aberrant a fimilitHdine eorum qua imitantur » ita ^ qux .
perfeBa gignunt.

§.Z. Quemadmodum igitur exjam didisconftarepoteft , antiquos
artifices non levem verae (imilitudinis rationem habuiiTe : ita iidem
impenfiore cura , praster nudam fimilitudinem,exprimereftudebant prae-
cipuam illam virtutem , quse ex obfervatione fymmetriae promanat i
quemadmodum hasc duo eleganter diftinxit Maxiraus Tyrius DifTertar.

XVI. « 0^>)p« TTOIHTI^ TOICtJk T<< '^V , OIOV « (^ {&)^«'®5V CJTOJjlS? (fllXc^yC^OV UoXv-

yvco^v , M liv^iv , /ui) •^a^ov^ etKii. <c ^' TsTwt' i^cmi to ^y^jua. tftTrXouu • to pi^
cJt '^ Ti^yng , To e/^ OK'^ oipiliig. k^ fj^lp tUm Tir^hjj , to. «^}J/oc«S (^ ra au>ixcjc!^ «5
hiuoioTi\(3L T aXvi^Mc, J^aaodCpvli ' ii^ cTe tIw apiTiu/^ei^ /ui/UiKnv ? KaAXag rlixi iv^n-
fxocvLuhix) T '^afx/xwv cfictli^ivli. Tatii efi Homeri poejis ,qualii piclura Polygnoti fu-
tura erit aut Zeuxidi^,fifimulpi£iores illifant philofiphi.Duplicem enim fibi fcopum
proponent : quorum alter artem,alter virtutemfpeSiabit. Quod ad ai tem , utfigura
ac corpora veritatem referant : quod ad virtutem,Ht congrui linearum du^us^ ipfam
pulchritudtnem diligenter exprimant. Haec Tyrius. Traditur etiam Zeuxin pinxif-
y? puerum uvam tenentem ; G? cum tanta ejfet fimilitHdo uva, ut etiam aves advola-
rent operi,quendam ex pr<efentibui dixij[e,aves male exiftimare de tabula : nonfuiffe
enim advolatura^ ,fi puer fimilis effet. Zeuxin ajunt oblevijfe uvam, & fervaffe illud
quodmeUvu erat in tabula, non quodfimiliHs. Seneca Controv. j", libri decimi.
Ad veritatem Lyfippum G? Fraxitelem accefjif[e optimi affirmant. nam Demetrius
tanquam nimins in ea reprehenditur 3 & futt fimilitudinis qukm pulchritHdinii a-
mantior. Quintil.xii,io. Lyfippus certe,teftePliniolib.xxxiv,cap.8,
ftatHari(€ arti plurimHm traditur contuliffe j capillHm exprimendo ; capita minora
faciendo , quam antiqui -, corpora graciliora ficcioraque , per qua proceritas fignorum
major videretur. Symmetriam diligentijfime xuftodivit , nova inta^laque ratione

X quadra-

tgz DE PICTVRA VETERVM

(jHadraginta veterum flatHOi peYmutando : vulgoque dtcehat ah illis ft^os ^ ejuales
ejfent homines ; kfi, tjuales ejfe viderentuY. praBtulerunt ergo antiquiores fym-
metriam fimilitudini ; fentientes fimilitudinem efTe exarte; congruam
vero fymmetriarum rationem ex virtute quadam artificis artem iplam
fuperante prom.anare.

§. j) . Quoniam autem nuda corpora vitia, fi quafmtyrwn eelant, nec laH-
des parum ojientant, ut loquitur Plin. junior lib. ii i , epift. 6, in iis potifli-
mum elaborandis antiquiores defudarunt. Ipfa nudtta^ homtnu mire adpul-
chritudinemfacit. Ladlant. de Opificio Dei , cap. 7. Ariftsenetus lib. i ,
epift. I , ovJ^tchifAefii fjop iVfStpo^oiTiolaTn • ck.<J^vQ. eTs , oXn tisfdcbdTTov pa.Ivi^. Ve-
jiem induitur, formofa ; exuitur , totaforma eji. Geftiebant itaque fimplicifli-
raum nudae proportionis ornatum , fine ullo veftium tegmine ociriis om-
nium exponere. quod quanta cum ratione ab iis faditatum fit , vel uno
• Praxitelis exemplo fatis oftenditur. Duoifecerat Veneres Fraxiteles , fimul-
^e vendebat ; alteram velatafpecie , quam oh id quidem pratulerunt optione , ejuo-
rum conditio erat , Coi j cum alteram etiam eodem pretio detulijfet ; feverum td ac
pudicum arbitrantes. rejeBam Gnidii emerunt ; immenfa dtfferentia fama. illo
entm ftgno Fraxiteles nobilttavit Gnidti-m. ft/£dicula ejui tota aperitHr , ut ccnfpici
poffn undiquc effgtes De£ ; favente ipfa , ut credttur , faSlo. nec minor ex qudcun-
<^ue parte admtratio eji. Pl i n . xxxv i , 5* . Finxit Apelles Heroa nudum , eacjue pi-
Bura naturam ipfam provocavit. Plin.xxxv, 10. Gr<eca res eji, nihil velare ; at
contra Romana ac militaris thoracoi addere. Plin. xxx i v, y. Eft fane fimplici-
tatis iftius ex ipfa rerum natura dedudae in veterum ftatuis prascipua laus.
quamobrem etiam non male de iis Cafliodorus variarum vi i , i y , affir-
mat , quod quifquis eas intuebitur , videbit profetlo meliora^ quam legit ; pul-
chriera,e^tiam cogitare potuit ; fiatuai iUai auBorum fuorum fcilicet adhucftgna reti-
nentes. confpiciet expreffas in <ere venoi , nifii quodam mufculos tumentes , nervos
ejuafi gradu tenfos , ^ fic hominemfufum in diverfa^ftmilitudines , ut credat potius
ejfe generatum. Afirabitur formis ecjftints ettam ineffe fervores. crifpatis enim nari-
bus ac rotundts, confiritlps membris, auribns yemuljis^credatforftan curfus appetere,
(juttm fe metalla noverit non movere.

§. 10. Praeter hanc concinnae proportionis gratiam ex nuda atque in-
affedata naturalium corporum fimilitudine defumptam, illud etiam fum-
mo ftudio curabant antiqui artifices , ne bafis ipfa , aut locus ftatuis a fe
fadis deftinatus , ab ipfarum ftatuarum poportione diflideret. de primo
agit Plur. de Alexandri fortuna aut virtute, 0/ (pnZxoi TiyyltTitJi ^aVe/^ juLiyA-
AoL^ /uiKpol^ h(pig-uv]ic Avudiijuaaiv , iXiy^aaiv airrzSv icj toh; /umfiOTii'^;. yiles artifi-
ces magmii bafes parvts fipponentes fiatuis , redarguunt fefe & exigtiitatem ejtu. de
fecundoloquitur Vitruviuslib.*iii,cap. i , SacYarim adiummmbra , ad

univer-

LIBER TERTIVS. itfi

ttmwr/ant tctitis magnittidinii limmAin^ ex partibi^ fmgpilii convenientijjimtim de-

bent habere commenfmm reffonftm. quod en^m ad membra facrarum cedium

€tiam ftatuas earum atque imagines pertineant , docet nos Arrianus in

ipfb ftatim initio peripli ponti Euxini. ibi enim Adrianum Imp. cef tio-

rem facit Mercurii ac Philefii ftatuas in Trapezuntiorum templo mino-

res efTe , qu^m pro ipfius templi ratione debeant. vide locum. Strabo

quoque lib. vi 1 1 teftatur, fimulachrum lovi^ Olympii tantae magnitudi-

nis a Phidi^ fadum, ut, quamquam fit maximum,bonam tamen videatur

proportionis rationem habuiflfe, quodfedentem finxit, ita ut vertice cul-

men propemodum tangat, & ex ipfa fpecie appareat eum, fi furgeret fe-

que erigeret , tedo templum effe nudaturum. ad quem locum vide Ca-

laubonum , qui aliter aliquanto Strabonis verba intelligit. maxime ta-

menaltitudinishabuerunt rationem , quotquot inter antiquos excelle-

bant ; prout enim altiorhumiliorvelocus affignatus erat operum fuorum

confecrationi, aliter quoque atque aliter ea effingebant j cujus rei quam-

quam fuperiore capite illuftxe attulerimus exemplum , rationem tamen

hic ex Vitruvio * adducemus , Quo altius oculi Jcandit acies, nonfacileperpcat * **. ni, f.3.

aern crebritatem ; dilapfa itaqne altitudinis fpatio, G? viribm extrita, incertam mo-

dnlorHm renuntiat fnfibHS quantitatem. Qitarejemper adjiciendum eft rationis fiip'

plementtim in fymmetriarum membris ; ut cumfuerint in altioribns locis opera , aut .

ctiam ippt colofficotera, certam habeant magnitudinum rationem.

§. I r. Qui fymmetriarum rationem habent exploraram , fcientiae c-
jusbeneficioftupendaquandoque edunt opera. (pum^T^TTXag-mTtvA^^^et-

tfiocv ol/uctf j ovu^oi, /uovov Xiomi icf^ov^, a.ii oKeivn uvaMXoyi^ iiXizoq av 0 Trag Xiuv
«^o/Io j KctT a^Uv T ovv^oi; avaTiXatQ-eig. ^junt ftatuarium quendam, opinor Fhi-
diam , tmtum ab ungue leonis confpeBo , aftimajfe in c^uantam magnitudinem tottts
leo exurgeret , fi juxta unguii rationem fuiffet formatus . Lucianus in Hermoti-
mo. fimilis fuit in occafione non abfimili fbllertia Pulchri geometrse j
de quo in Catalogo artificura.

§. 12. Prascipuum tamen fymmetriae hujus ufum in lineari pidura
deprehendas ; quae , cum nullo colorum fuco velata fit, perfedise propor-
tionis legem oculis noftris apertiflime fubjicit. y^afxfjLbM ^^(^ to avivp^a-
fxa^c, , 0 c/^M iSKiac, Tg (svyKetf) Jtj (pt^oc , ^od-^a^plav ftSfStyimet KotXeiv • (t"^ cv auuToTi
ojuotoTng Ti opctTfit/, etJ^cx; re, x^ i/oi/?, (c aicftot; , )(^ ^acvTViZ ' ;f^' to/ ^npivet ^ea-
fxaTcov TcwTo, • itj «Ts ai/Ji.a cv(r»juaivei, HTt y.ojuyig Tivog n v7TW»i av^^oi ' aXXa fJt.o~
voTfOTTCdi; ^uvli^ejuiva, .Tte Ti ^av^o) av.$f>u)7roi eo/xe,© Tt^XiVKcS' y.^v t IvcTfav Tiva
Xivy.n Tj) -^a/xjuyi '^a-^u/uiv , jutXag cfynns eAs^e/ * to yS v^mfn/Jiov t? ^tvog , (c oi op-
^o/ ^o^vxpi , Kj >( f^^Tl» y/JVi;, £ « 'J^ toT? o(p&aXjuo7g oiov iy.7rX»^ii;, /xiXaivei Ta
o/)«i)jM$Jua, it^ IrSv \:my^a(pei to7? yi /un avoiiTioi; opcocnv. lineamentum enim,^ ^uod

X 2 ftne

Iff^ DE PICTVRA VETERVM

ftne colore , quod utnbra dmtnxat 6? lumme conjiat pitiura appellanda efl. In ipfk
enim rei fimilitudo cemittir ,etiam forma, (^ mens, (^ pudor^ quamvii colorib^ tales
affeUm careant. Neque veropmguinem, nec^ue comarum am pubefcentii barba flo-
rem mn e.vprimit : fed cjuamvisfimpliciter unoque modo compoflui,flavi hominis aut
albiflmilitudinem reprafenmnt . Quinimofl Indum ex his quendam albls lineamen-
tii deflqnaverimui^ tamen nigrMmfl afficientibui offert. Nafl enimflimita^ , (^ ere-
^i capillorum concinni , tumgeharum eminentia, &fluporii imago qucedam ocuUs
circumfufa denigrat ea, quce ab oculis alba confpiciuntur, atque illum qui pi^ui efl ,
Indum efle reBe confldcrantibpu demonflrat^ Philoftr. de viti Apollonii , lib.
ii,cap.io, Horat. lib.ii, Satyra 7 ,

— contento poplite miror

Trcelia rubrica piBa aut carbone j velutfli

Re vera pugnent,feriant, vitentque moventes

Arma viri quamvis igitur linearis haec pidlura Sym-

metriarum rationibus adjuta , a vera rerum fimilitudine qu^ra proxime
abfit j requirit tamen amplius aliquid, & veluti manca eft, ufque dum ad
prima illa lineamenta pigmentorum flos accefferit. Philoftr. lib. ii de
vitis Sophiftarum , in Chrefto. Plut. in Pericle , circa ipfum ftatim ini-

tium , o(p^a.'Kfj.(S ^ia. '?!yoV^flpi5? , «? ro av^npov a/jLct ;t) npTTVov avct^aTrvpei Kj ifi-
(?« 'tIuj o-^iv. Oculo u demum gratu4 efl color,qui floridm flmul & amcenpu recreat
alitque vifum. Quamobrem etiam in his primis operibus , quse non ipfa
parva funt, fed majorum quafi membra atque partes, bene inftituto ac fa-
tis jam exercitato , majora funt aggredienda. unde nos quoque res ipfa
proxime ducit ad perfediflimam illam pidurae fpeciem , quam ex varie-
gata diverfijG!imorum colorum elegantia ^(jd(xa(^ya<fiiav dixit Polyb. lib.
v, qu3e veritati proximam imaginem reddit ; atque ideo ita eft celebrata,
ut plerifquc videatur ad formandam artem vel fola fufficere.

Capvt III,

ARtifex inflrumentzi flta traBat ex facili. ReElor navii fcit gubernaculum fle^
5iere. Fi^ior colores , quos adreddendam flmilitudinem multos variofqae ante
fe pofuit , celerrimh denotat ,'& inter ceram opufque facili vultu ac manu commeat.
Seneca epift.iii. ut enim omne nomen exaliquibus , nonex omnislit-
teris fcribitur ; fic omnem in piduram non omnis colorum copia,fed eo-
rum necefiaria pars aliqua conveniet ; non fortuito in tabulara conjeda ,
fed arte ac judicio digefta. Greg. Nazianz. Carm.x.
Zdi^y^^et^poc, '^v a&tg-o^, 0? cv TTivaKicsi ^apucs-et
Mop^a? aifiKiaij i/U7Tvoct J^ipKO/nivaz •

1 L I B E R T E R T I V S. %6y

Aei/uma •^a.TTlov (PeiKVVojv ox. TrtvatKav.
Optimpueft piElorjVerasvivumquettientes

Qui fciteformoi exprimit in tabulis ; _ : . , iXbiT » lo «iTst^»

Non cjHt mHltiplices frnftra variofcjue cfilores : il-ij*-?^ .hvjNrW sasTl la.A/.:-.^'

Mifcens, ante octilos flerida prata locat.r, .-erGxMvr <» % ^ rA/sj>,^r-^M

Curet modo pidor , ut naturam ac vim colorum , qni ^ort^ ei ad varian-

dum expoiiiti erunt , accurate cognitam habeat. b ^' olov Tg <^ fxi^iv krt

Xoya , «Te rtAAa rivog '^Trat.vlciiV yvuvei^ y.aLXag riroi TToiriQ^vLj , jMt ^^onpov cuiToi.
iKcK^a, t^ m « Kpa.(n? yiyoviv , h yjjoilo av , 'fhyvov'^ ' oiov XiVK.i Xj^ /xiXctvo^ (pvtjiv ,;
l^ m ro (pctiov , et Kpabein , yivi^ 7ri<puKiv,. Non enim poffibOe efl niixtionem vel
orationis , vel alterius rei bene fcire atttfacere aliquem , priuf^ftamfingula ex qui-
hm commixtio illa fit, vel pojfet fieri, cognoverit, Quemadmodum albi (^ nigri na-
turam,mde,Ji mifieaMtur,fufcum enafiitur. Hermogeneslib.i n^lcfkm. Plu-
tarchus quoque de Oraculorum defed:u , aviv (papfxaK&m mwtfiQivlm }(^
ffV[x(p^apiv\m aXKifMii;^ icf^v lu) olov n roictxiriw cfiaSfitnv XaQett (^ o-^iv, fme colo-
ribtu contritvs (^ perfi invicem corruptis, non eftpoffibile iftim modi conftitHtionem
& fpeciem accipere. . f J , ^ , > .

§. 2. Quod vero frequenter artifices in mifcendis coloribus pluri-
mum difFerant inter fe , ex magis minufve exada colorum notitia prove-
nit. 01 ra ^aa 'y^a(pom<;, ra. cwra (papfxaKa XAfiQavov\i^,icf^v Ioiko^ Troiacnv o<AA«-
Ao/e ra fiiyfia^, cjui animalia pingunt fitmentes eofiiem colqres , diffimiles interfi
faciunt mixturas. Dionyf. HalicarnaiT. 't^ otw^ia. ovofxdrm. has colorum
commixtiones (p^opa^ VOcant. rac; fti^eic, (pbopac, ol ^(ay^a^poi Xiyacnv. mixtH'
ras corruptiones vocant pi^ores. Porphyrius lib.iv de Abftinentii. AttoAAo-
cTwpo? 0 ^od^^a^poi; , av^od^TTi^v i^co^i; l^ivpm (pbopav (^ "^(Tiop^tiTiv CKiag , A^lwaToi.
lcZ-, uipoUodorm piUor, <]ui primm inter homines reperit corruptionem & ufum umr
hrcc,erat Athenienfts. Plut. Bellone an pace illuftriores fuerint Athcnien-
ies. Idem tamen de Ifide & Ofiride cpbopac; ^ ^fk;^(^(Teiz appellat. Deno-
minationis hujus rationem adfert Plut. Sympof. problem. viii, f. T«r-
To, ra fxifxiyfiiva r)^ afXiK^m 'lfh<T(PaXi<^ipa 'Wfk (Ttj-^^iv (Qr. •TToiet'^ « fxi^tq fxa-
ylw , M </^« ^''ho^ fxt%CoXLuL) , « «/^ jtteS^oAM cTe tij jj ff>)4'?« «^^ '^'='? '^^ 1^'.^^$ '^
p^odfjiarm oi ^w^ct^poi (pd^optii ovofxci^iicn , <t ro ^a-^lctf Jilwcti KiKXnKiv o TToinnig. ^
afiE Kom ffiwyi^eta ro afxiitlov k^ KaQapov^ a(p^ap\ov (c aKY\pa\ov. Omnia mixta faci-
iimftnceris putrefiunt, mixtione pugnam, hac mutationem inferente. Eft autempH"
trefaBio de mutationum genere , id,eoque pi^ores colorum mixtiones corruptelce nomi-
ne afficiufrt , G? tingere (filwct\ extulit Foeta, Communis autem confuetudofincerum
& parum, corruptionis & interitns expers. vide quoque eundem Plut. 'z^ r et
T iv AeA^o?^. atque hoc eft (rvfxfxtyk ok^vo ^ miKixeVi memoratum Luciano

X 3 inlma-

i66 DEPICTVRA VETERVM

in Imaginibus j cujus beneficio piElma ex difcoYdibni pigmentoYum coloYihHs j
atYii,alBpi,li4teii^^ pHmceii,conftiftone ntodica temfeYatii ,imagines iii^uos imitatHr
fimiks facit. Apulejus de Mundo. {«^«(p/a a-u/u€iCxnTa.i f^ ok ^aixctTm •
iWfiXTlei J% « T«To fxovov , aXXa. © TrAeJft) ffopi^t'^. "^to t«t» yi ivo<; ov^? , » "^cro tJ^
TroA^wi' feTspst ri^vv\. ffy.iav ri ^' '^^(pctlvei, (£ ^XijufJLa. yivmKetyeihXo fjSlp t /ui/un-
voroiya.\Xo cf% t Ahyotxuroc,., »» T ^a.'lpovJo?. (^ «coTst? oju/ut.arti)v,o7ro7a^ etffiv^o TrXa^i^
Kog /Uiv rii v)KK^ct ipyct^i^ ' yapoitov cf^ o/u/ua. , Kj yXaxjKOv^ <t /uiXav, -^a^piKii oTt/V.
i(^ ^av^lw KOfuUxj oiehy (c Trupirlw, Kj tiXtuQv^ (^ e«9-«Tof ;y^«yU5t, ;^ oTrXav. <&*-
Xaiftis; ri,<c ohictq^x^ aXff»,(t opn, )^ Trnyag, it^ r aidipa, cv « rajura. FiBuYa Ctf-
loYibHS quidem conjiat,fed mn hocfolum ejficit iterum ab hocfane uno exijiente, Lon*
ge plura, quam ars alia ex multii molituY. VmbYam enim demonJlYat , Gf aliumfu-
rentii , alium moerentii , aut gaudentii aff>eElum novit , oculorumque fulgoYes ejuales
fuerint ; tjuid plaflicm (juifpiam minime pY^efiaYet. Nam C^fuhum cafiumejue
ac nigYum novit ocHlum^ nec non (3 comamflavam rujfamque ac fubcandtdam ve-
fiiumque atejue aYmoYum coloYem : thdamos pYateYea ac domos nemoraque.
& montes , ac fontes (3 in quo hacfunt oetherem. Philoftratus in prooemio
Iconum.

^. 3. Praecipuum crgo Pi(floris opus erit ^ p^u)ft.a.rm axe^G 'dw Kpa-
fftv, )t) ivKal&eov riuj 'f)n€oXUu'7rot»Q.^fajf, <t (TKtaffetjj h J^iov , colores accurate mijce-
re , & tempejiivam adje6iionemfacere , & decenter inumbrare , ut loquitur Lu-
cianus in Zeuxide. quod tum demum commode fiet,fi huic operi idoneas
tantura adhibeamus tabellas , & linteum aptum. rabulse pidorum e quo
ligno fieri fint folitae^docet Plinius lib.xv i , cap. 39. & Theophraftus lib.
III hift.plant. cap. 10. ut&lib.v,cap.8. De linteo agit loannes Gram-
maticus in Ariftot. lib. 11 nat. aufcuhat. 0 y^a<piu; gkottIv 'ixe^vr koXuc

^a-yl,cti, Sf^ T yjtprhjj TtoXXaKtc, ftavoripov ov^, h «J^ TrXiovi^iav, « «ifg: avi7TtliiJ)eiO-
Tw^ T fjiiXavoi; afiaplavet t (Tkotth. ofAoitoi ^ 0 ^w^dpoi; ra axjra av Tra.^ot , « Jfg:
liu) rYJ p^uifuaruv , « t? crtvJ^ovoq cv « ^ct^« aviTrilncPeiorfi^. ScriptoY c^ui hoc fibi
proponit pulchrejcribere,ii ejuia chartaftepe tenuiorft, aut bibula,aut quia atramen'
tum mintaftt idoneum,abeYYat ajcopo : ftmiliter etiampi&oY ea ipja perpetiatur, vet
quiacolores, aut linteum in quojcribit, minimeftt idoneum.

§. 4. Exinde reqiiiritur ut quatuor haec, prout cxegerit rei natura , in
piduris opportune adhibeamus : Lumen, Vmbram, TenebraS;, Splendo-
rem. Plutarchus certe, de defcr. adulatoris & araici, quatuor haec aptif-
firae COnjunXlt , ol ^u>y^aj(pot, inquit , ra. (pi^etvet (^ Xafjcnjfo. ro7? <rKiipo7i (C <r;to-
reivo7(; o^eivacnv lyyug c^^idifiivoti , piBores lucida (3 fplendida umbrofs GJ* te-
nebrofis intenduntpropeconftituentes. ubi in tranfitu raonemur,colortbus ma-
xime contrariis ex ipfa diverfiflimorum colorura vicinitate plus vigo-
ris accedere. J)o)(^ti fjS^ "imi fJiiXctvoi y^ap) cv XtvKo7g ro7<; •{:m<hxoH-^voK

yivify

L I B E R T E R TOI^V S. itf^

ytviTT « <^^8'^^oX^^''* ^Ai^^^X'*^'''* '^oit^°^v\iov cv /uiXeivi. ro yL> cvcivllovttS
ayTmeiixiva J)a.^aLVi^tpev • ro cT' o/moiov cv rtS ojuola) JSjsJiAneArov y otov it cv Asu-
xtSrivi ca/uetri XiUKoy^a^yiirei? , v cv fjiAKa.vi S^ fxiXuvog ^«t4«a?» o^iv )(^ ot c¥ _
fWJili fXiXttveifx^vrit; fj,a.KKov ei(Ti ryJ XiVKO^tifxcvotwrm <hj(xJia.Keiroi ' (C ot' «yul-
ctt rifA.7Ta?^tv oi Xivy.o^nfxoiwrig i v\ it cv iiXia fA.aXi^et rvxonv , afxvcTpav t^Mai
'duf •uztoAh^"'* Quapropter & ni^a/criptura in albu id recipientibpu fit. uilba
vero fcriptnra & aurea e contrario in ni^o : contrariur» enim contrarie appofi-
tum magis elucet : fimile vero infimili dtficernere efi dijficile : qi^madmodHm fi
in albo quopiam corpore fcriboi albo , attt in ni^o fcriboi nigro. Vnde & no5ie
nigro induti dijficilius cerni pojfunt , cjuam albo habitn utentes. Contra autem
de die albati , ^ maxime in fole conptuti , obfcure ac tenutter vifn apprehen-
duntur. loannes Grammaticus in Ariftot. lib. i Meteorolog. ra Ivav-
riura^ ^ ^tnfxarm lc, rluj r 'HaXXm atw^i\itlijj ofioXoyet , diverfiffimi co-
lores in pulchritudinis compofitionem eonjpirant. vide notabile hujus rei
cxemplum apud Philoftr. Iconum lib. ii , in Centauridibus. quin-
etiara illud Plutarchi i^ iv^vfxlag minime praetcreundum hic eft ,
tPet p^mfxarciv , inquit , ra, (paicTpa. ^ Xafx^a cv 7rivay.t(f> f^^foCaXXov^^; ,
'^^y.pvTrleiv rd CKvJSfcoTfd i^ mi^etv * i^aXei-^oj ^ «x, ig-i •navraTraaiv iJ^
o.TtaXXayhZaJi. Oportet iis cjui fibi colores hilares & fplendidos proponuM ,
abfcondere trifiia (^ reprimere. dcleri enim ea emnino non pofiitnt nee^ue mu-
tari.

§. 5". Quod Lumen attinet , Tertullianus adv. Hermogenem peflimi
ac plane bardi pidoris notam certiflimam hanc ponit , umbram plane fine
lumine colorare. arte nondum {atis adhuc exculta , monochromatea tantum
fuere genera pifturas ; tandemfe ars ipfa difiinxit,^ invenit Lumen atijue Vm-
bra4; dijferentia colorum alterna vicejefe excimnte. Plin.xxxv, j". jinnttlari mu-
liebres piBurne illuminantur. Plin, xxxv, 6.

§. 6. Vmbra Lumini arde adeo adhsret , ut alterum fine altero eflc
non poffit. in piBtira Lumen non alia res magi6,quam Vmbra commendat. Plin.
junior lib. i ii , epift. 1 3 . unde etiam ii , quifingults pinxerunt coioribm , alia
tamen eminentiora, alia reduEliorafecerunt ; fine quo ne membru ejuidemfuoi lineoi
dediffent. Quintil.xi , 3 . fblent itaque artifices piduris umbram aliquam
addere & recefTum, quo magis id , quod erit illuminatum , exftare atque
eminere videatur. «t/ y^a^pai rti fjSju 04« ctoK^aiv d(ro^dg >ij t^o^d^ %«>'5 » fxUu
)Cjr^d<p jT. piSiurce^ vifu cjuidem videntm partes concavas 63* protuberantes hahere,
non vero taBu. Sextus Empiricus Hypotyp. lib. i. '6^ '^y^a^iig « fjS^ o-^n
«^opt*^ T/Vfle^ cpa , jiifci rt i^ <f)/S dXXm , h <fe d(p}i «rajoocreA^fi tflriXty^ir ewrtii
ro diafxd^vifxa. in piciura oculi quidem eminentias quafdam cernunt narium ^
caterwum. At accedens tangendi vls ejm errorem cmguit. Nemefius de nat.

homi*

i<fS D E P.I rC T VRA VETERVM

hominis, cap. 8 . jBi5ior , cUm vi anisfute effcit , ut ejH<edam emtMere iffopere ]

ejHoedam receffijfe credamm, ipfe ea plana ejfe non nefcit. Quintil .11,17. 5^ t»

dvr^ K€i/uivuiv iTriTiiJSi rtc^AAjiAwj' cv ^U)fji.a.ai r (TKia.i; n Kj (pulot; ojutoi 'nsf^TravldL

T8 To ^a( rr o^iot actioySlpov i^o^ov <c iyfvrifiw <!??%& TrcAy (pa.ivi'^. collocatii in eo-'

tiemplano tincn (cqHali fpatiodtfiantibm, tum Hmhrce, tnm iHminii adhibitis colori-

bm^ occnrrit imprimis ocutis nofiris qnod tHminofim efljiagrans vehementer, & pro-

piptsaffeBm mHltomagis confpicuHm apparet, Dionyf. Longinus T%)t('4«e,

§. J^. ol ^oo'^ot.(poi 5 oQ fJo\p ^■tiXov'^ fSffoa^yti cPeiKvuva^ , it^ ^^iVK^S^iKn^ti^piifftv •

o(ji tfi Koi^ci <£. zv /ict^ei, 'tu fXiXavi. (XVTfMcPeit; ouxj ToVa? y^a^poQi^.^pcofi tfayiw-ii^n

Ttuj o-x|-/j', «Tfc cpuc^ T fjoip Xctumfd^ fSffOGCaiXXcm^; £^« ;tj chco^ouiu^i liuu (pxv^ffixVy

v tfi /uiXtt,vo( vztrtxyiiict^eiv <t fia^^ujui^ cPokcuZ^^. piEiore! qu<ecHnqHe propimjHa

volnnt pingere albodelineant. tjHtecHncjue concava antem & profnnda nigro. Ca"

vernofos igitHr locos pingentes tuce exafferant affeBum tanquam natHrajplendidHm

appropinqHante , extracjHe pellente phantafiam , nigro antem tanquam obnmbrante G?

in profundHm eam agente. Schol. in Arati Jio^rnjueiou ra. /uaXXov XiVKo. » Xafx-

<stf>ct r^ fxiXeivcav nfoxivei riuu o-^iv eig a.viix»-^iv cho y.av cv rrf avjrS rv^w(nv ov'^

i7ri7iiJ\i) , i^txov'^ cPoHe-t etvctf * to cfi fxiXuv , cv ^cidet ' cPio ;^ ol ^uy^a^poi, iTrei-

J)g.v T/ i^t^^v ^wTwffi '7Toiii(yctf , olov fxct^Mq , XiVK^^ cwmg TTot^ojv ' oQ cf^ cv Pta^et ,

fxrXavet , olov o(p^AXfA,-<i(; ' Sf^roXiVKov, ui; fxaXXov kivoujv ^ 'irXiKnov (patvit^ztj ' ro

cTf fxiXav, ux; rirjovy Trop^col tpco. Qn^fint admodum aiba , vel fplendida , nigri Jpe-

ciem in contrarium vertunt. Idcircoji in eodemfntpiano, eminentiora apparent^ni-

^a antem profundiora. Ideo piBores, qHando qnid eminens facere cupinnt, ut mam-

miUoi, eas aibasfingnnt. Qjf^ vero profHnda, nigra^qHemadmodum ochIos. Qua-

propter aibnm, quoniam magis movet, propinqHipts apparet j ni^THm autem, quod id

mtnasfaciat,longiHS. Olympiodoms in Ariftot. lib.i Meteorol. excelluc-

runt in hac Vmbrarum ratione Zeuxis, ^olygnotus , Euphranor. liv^i<; ,

TloXvyveo^gy Evippuvciyp ro iU(TKiov najjaQvlo, (c roiVTTVoiJuu., (t ro etct^ov ts jc. l^i-^ov»

ZeHXtSy ToiygnotPUy Eupioranor, Hmbroi etiam atque fpirittts tnm emijfa, tum emi-

nentta artefua exprefferunt. Philoftr. de vita Apollonii, lib. 1 1 , cap. 9. &

Iconum lib.i I, in pidura Arrichionis athletae ^c^d^hov m yln cficTootnv a/ d-TTxii'

twXmi,^ etc^X^^^ too-Stoj/. tellpis inftmpiicivalU,tantHmqHantHm cernis continen-

te , fiadiumpfabet, Itidem, Apellespinxit AlexandrHm^fuimen tenentem : digiti

eminere videntur ,^ fuimen extra tabuiam effe. Pi i n , xxx v ,10. Taufias eam piEiu-

ram primu4 invenit , quam poflea imitati funt multi , cequavit nemo. Ante omnia ,

cim iongitudinem bovis ofiendere vellet , adverfum eum pinxit , non tranfverfum ;

Tinde (^ abunde inteiltgitur ampiitudo. Dein , cum omnes, quce volunt eminentia vi-

deri candicantiafaciant , coloremque condiant ex nigro ; hic totum bovem atri colo^

risfecit,«mbraqHe corppts ex ipfa dedit : magna prorfus arte in aquo exfiantia ofien-

dens , ^ inconfraUofolidamnia» Plin.xxxv, 11. &moxibidem, Nicioi

Athe*

L I B E R |T E R T I V S. 169

jithenienfis Lumen (^ Vmhrai euffoMvit , atque. ut eminerent e tabulis pidu-
r£B, maxirae curavit. Philoftratus Iconum lib. 1 1 , de pidura Veneris e-
burncae , «tAA' » j8«At^ yiy^aqi^tti J^ox.eiv « dso?, inquit , tzzei^ <fi oTa, XaCi^.
u^t deaminime vult pi^avideri. itai]tieextat,utcapi poJfevideatHr. Praecipuam
tamen Vmbrarum rationem habuerunt inpidurafedentium. Toi^^Kei-
fjLivm yjn/JLc^i ^ oi hobo) iuLa.X<t tv(rH.ioi • ^ to aKe^Covuu retu^, b77« ro^pov, et^ eTs
T ArXitv^g (T}iit^ , ffo(pt'oti; «zajooVw * vraxn ^' atwi^moro^, (rvfj.TTiTflv^Ti n dxXiiXai; ,
(t iJiv '^ aKKeifJiivoiv oh^o\^<nv,d^Xa. <p«? «p^^C^O '^^'^ ''"'=' ''-«'^a '''«j'^ eiffixo*'^
tLm ya^iptt, lacentittm atque ere&orum h^ttu^facile inHmbrantur : d hac ada-
mujjim effingere nuOam pra pfert fapientiam. AtUntii vero umbr<e fupra ftpien»
tiam. Sic enim conjidentis & invicem concidunt , ^ extantium nihil confundunt ,
fed lumen prater concava ventremque excipientia efficiunt. Pbiloftr. Iconum
lib. 1 1 in Atlante. & in Palaeftra , ««•5«<£<, J^ rbx> acfilw , TrivQ^piv n r {«-
^ti.<pii • TTXeig-ctj "^ ro7<; Ka.b\)[xivoi(; ct^ ffKiaj. quod autem puella fedeat ,fummam
indicat pi^oris fapientiam : plurim^ namque fedenttbus umbr<e. Plin.xxxv,<J,S/»tf
hfia nonfiunt Pmbra. Plin.xxxi 11,13 , Sitis Neftmani ratio in pitlura adln-
cifuras, hoc efl^ Fmbras dtvidendas ab Lumine.

§. 7. Tenebras nihil aliud hic dixeris , quam profundiorisVmbras
quafi quandam opacitatem j quemadmodum etiam Splendor nihil vide-
tur ahud efTe, quam Lurainis intenfio quaedara. uTri^rKoJajuiva. , hKia^apn-
jLiiva y Kipf^u(r/uiva ' roA. -yB pi^iceig (TKortt KaXaoiv 01 ^My^a^poi , obtcnebrata ,juxta
Hmbrampicla,un^a. VnUiones enim tenebrm vocant piEiores. Suidas. ^'^ etav
TiS im^^^-hiTTithd KniKov •3'«nc » (JLiXav, <k. TTopjiM^iv aura 36«p>jff«et?, iyfvnpov mof
^To^ei ro XtvKov^ ro cTe /uiXav TToppconpov. raro (^ o< "^a^pei? ettTonq, orav koTXov et-
voj rt J\)Ketv i^iXtdmVy o\ov TTuyUu, n ch^a/uivUu, « fio^uvop, h avrfov , « ti roi^roVy
fjLiXavt KO^p^iMn mro, « KvaveS* (c o(ru TrXiov /utXaivi^, rosliro i^ ro ^a^do^ fJLet-
^ov waj\ -^oKei. ro ^ /uxXXov /uiXav , ttX^ovo? ^ad^m JicPitxn (pav^aiay. rifjLTTaXiv
oQ tSffioTiirYi ^aXov^ (paivtSst^y oiovet fia^in; Kopti^, yi ;t«pot reivcfJLivluu, w TToJ^aq 'iTTTTVi
Tee iKaripu>btv nr fuo&tis t«t« fXiXaivvffjv , 'iva rarcov koiXuv etvoj cfhKoovrm , ro /ue-
ra^v ajv^^y^a^ph i^ix^v vofjLi^t^. Si enim in eodemplano album videasaut ni^um,
6? e longinquo ea contempkris , propim effe album videbitur , nigrum vero remotins.
Quodfientespidores, quando cavum ali<juideffe volunt,(juemadmodumfontem,aut
cifiernam, aut foveam , aut antrum , aut tale quidpiam , nigro iUud iUinunt aut r<c-
Yuleo, Et quo cjuid magis nigricat , eo (^ profunditas major effe videtur : quod enim
magii nigrum efi majorts profunditatis gignit imaginationem. E contrario vero Ji
quadam eminentia velint videri , e^uemadmodum mamiUas pueUte , aut manum ex-
tenfam,aut pedes ecjui^utrimijue membrum iUud deni^ant,m his nigrts apparentibns,
^uod in medio tpforum piSlum efl protuberare videatur. lo. Grammaticus in Ari-
ftot. lib. I Meteorolog. Philoftr. junioi in Pyrrho , to t KaTTirv kvuvov ,

Y tn^vn-

170 DE PICTVRA VETERVM

tri^vyid'!'!) cTjuctj yT^ cPnjuiapycS, /rjyo; J^Xuxnv t zv cwrvi ^a^ac j4t coeruletim fojfas
a^ahre credofaBum eft ah artifce,ut indicaret quanta ejus ejfet altitudo. Splendo-
rem faspc neceflitas exigit, feraper ornatus poftulat. Neccffitate adhibe-
tur in pidura angelorum, gemmarum, armorura, florum, ignis, auri , &
fimiliura. de angelis agit Greg. Nazianz. orat. xxi ii : a.ytty^mlv vt Xa/u-
m/>ocpoeisc (^ (paiJ^orni;, orctv ruTrwv^ ffcejuoiltKto^, trvjuCoXov ol/uetf raro "^ k^ riw (pu-
fftv eui'^ Hddupor^c? , angelorum efi fplendor ^ hiluritas quando corpoTaliter ejfor-
wantur : qmdfjmbolum ejfearbitror naturalii ipforumpuritatu, tales certe de-
fcribunturangeli , Matth. XXVIII, 3. Apocal, X, I. & pallim alibi. dc
gemmis,egregius eftlocus Philoftrati Iconumlib.ii, in Venere, «Tra/ve-
reoc, ti co<pict 4 y^ctp»;, inquit , rci; dyaTTtdjuivat; A/^a; t^^^atX^G. ' ^ cm. '^p^e*"
juarot)V cwrcti; i/uijuriQro , dxx' cjt T cpcdloi ' otov o(pStctXiJitS yJvTfOV liw <h<tjo'} eiciv
iwTctig cv^^G.. laudanda efi pi5iurce fapientia dik^os circumponens lapides , tjuos
non a coloribmpd a lumine imitata eji , ipfis perinde atc^ue oculo centrum , fpUnd&'
rem addens. Varro Hccatombe, apud Nonium in Margaritum.

ybi illa phalera, gemmeaque ephippia ,

Et arma margarito candicantia.
Obferva tamen hic in tranfitu , non arma tantum margaritis infignia tra-
here oculos candicante fplendore : fed & ufitatis armis,mod6 fint nitida,
inefle aliquid fplendoris proEfulgidi. Plautus Mil. Glor. Adu i, Sc. i.

Curate, utfplendor meofit clypeo clarior ,

Quhm Solti radii effe olim, cumfudum '(i,folent :

Vi, ubi ufiu veniat, contrk confirta manu ,

Oculorum praftringat aciem in acie hoftibtu,
lUud quoque minime praetereundum , hunc armorum fplendorem Iridis
inftar colores mirabiliter quandoque variare, propter inaequalcm conve-
xi & concavi rationera , qua eminentes armorum partes largo lumine il-
luftrantur , recedentes autem profundiore umbra opacantur. vide Phi-
loftr. Iconum lib. i , in Amphione. & rurfus lib. 11 , in Palladis ortu.
vide quoque Ca/Iiod. Variarum v, i . Floribus quoquc atque igni fplen-
z/er/.36j. dorem tribuit Ovid. v Faftorum * ,

, — necftos eft hebeti necftamma colore,

Atque oculos in (efplendor utert^ue rapit.
vetf.-j-j, Idem I Faftorum t ,

Flamma nitorefuo templorum verberat aurum ,
Ettremulumfummafpargitincedejubar.
Quod vero in reprsfentanda auri pidurl corufcantis quoque fplendoris
fulgor locum habeat , difcimusex Philoftr. Iconum lib.ii, in Themifto-
cle , w d^m i-TTXiveiSl^ 0 fwp^a^o;, « rta^civ Ku^ag /uti/uifxn^, ^ KcO^am&iVy tt Kciv'

L I B E R T E R T I V S. 171

Jiw i « ^tteiuv Tfpolwc/V/? /uop^oLg , olct •!rotKi\\»fft ^apCetfiot * oiAX' iTraiv^^u fjSfi
J^ TiSp^vff^Sy y^a<pm euurov lvn\6eAov , ^ ffa^ovSt 0 iivdyy.a^(tf , Fitier minime laH-
dari expetit , ft tiaram belle imitatHS efi : vel Calajirim , ant Candj/n , fve fera-
rnm frodigiofas formas , ejitidia variant ac di(iinguunt Barhari. Sed ob aHrnm
laudem afe^ttatnr^^ficd itapinxit ttt animttm obkEiet, (^ in quod coa^um ac tranf-
formatum eft/ervet, Ornatus vero caufa in pidura color ipfe , quamlibet
clarus , multis tamen ac variis velut maculis confpergitur , quae brevi vi-
brantique lumine oculos feriant, ut aliquatenus exftare videantur : tnmen
lumina iUa nonfiamm<e^fedfcintiUis interfumum emicantibpu fimilia dixerii j quie
ne apparent (juidem,ubi totapi^iura lucet,Ht infilejidera ipfa deftnunt cerni : at cju<s
crebris parvif^tse coftatibnifi attoUunt , injequalia tantum , & velut confragofa , nec
admirationem confecjuuntur eminentium , (^ planorum gratiam perdunt. Quintil.
VIII, y. Exprelle Philoftr. lib. i de vitis Sophiftarum,in LoUiano, Jia-
^ctivov^ et^ AayU<8yeoT»]«c ><nyva-tt[ roi^iug , uaoa^ip ro t? a^parrii? aiXetg. Orationii
fplendores ,fulgetri corufcantis inftar, cito deftmnt, quod tantundem eft , ac fi
ciim Apulejo t dicas , candidum lumen interdum velut in arttffimis tenebris ra- *. ''' De$Sicr^
pidijjimo corufcamine intermicare, Quoniam vero ornamenta haec, fi rara diC-
ponantur , diftindlam coloribus ; fi crebra & excitatiora collocabuntur ,
oblitam reddunt pi6turam ; & fatietatem , ut varietas eorum , ita raritas
efFugit 3 falubre Dionyfii Milefii fbphiftae confilium ampledantur hic ar-
tifices, ;^M t juiXilei; ay.pu cTcLHlvXefi aXXa yu« x^^ "^^*^* Oportet melfummo di-
gito^nonveromanu guftare i Philoftr. lib. i devitis fophiftarum. &illud
Corinnae ad Pindarum plus jufto in fua poefi luxuriantem , r\^'yjiSA cajei-
^v cTH^aXXa /UM cAw i^ ^vXaKu. manuferere oportet, non vero toto facculo, Plut.
Bellone an pace clariores flierint Athenienfes. Neque enimferi poteft , fi
crebra hicc lumina& continuafuerint^ut non invicem ofticiant, Quintil.xi 1,10,
Lnminahaefuntfimilia iUis ^quie in amplo ornatu fcen<£ aut fori appeUantur inji-
gnia ; »0» quodfola ornent.fedquodexceUant. Cicero in Bruto,& Quint.ix,i,
§. 9. Ex omnibus his facile perfpicitur verum effe illud Senecae epift.
3 1 ^fine mixtura lucts nihil fplendidum efl. & non nifi poft inventum Lumen
atque Vmbras , adjeElti^ eft Splendor , alius hic quam Lumen : quem , quia inter
hoc & Vmbram ejfet , appeUaverunt Tdnon : commijfuras-vero colorum (^ tranfittfs ,
Harmogen. Plin. xxxv, y. hujus Harmoges exempla qucedam non prae-
tereunda ipfa nobis rerum natura ob oculos ponit in setheris &aEquoris
commiirura,tenui quadam caliginc cceli falique confinia conferente,Sta-
tius lib. V Thebaid. * * »''A93.

Frofiquimurvifu,donec lafiavit euntes

Lux oculos, longumque polo contexere vifa eft

<ty£quor, & extremt preffitfreta margine coeli,

Y 2 Mani-

171 DE PICTVRA VETERVM

Manifeftius tamen in verficolore Iridis miraculo ,

In qm diverfi niteant cUm ntille colores ,

TranfitHs ipfi tamen fpe^antia lnminafal/it ;

Vfjtie adeo cjHod tangit idem eft ^ tamen ultima diflant. Ovid. v i

Metam. t Boethius quoque Muficas artis lib.v, cap.4. Vt voces communi
finejftngantur , fit hoc modo. ficut quum in nftbihfn arctts adfficitur , ita coloresfi'
bimetfmt proximi , ut non ftt certvu finis , ciim alter ab altero difgregatHr : fed ita
verbi gratia a rnbro difcedtt ad pallidum , ut per continuam mutationem infequen-
tem vertatur coloremj nptUo medto certoqtte interveniente^qui utrofque difiinguat. ita
itiamfieri folet in vocibns : utfi quii percutiat nervum , eumque dum percutit tor-
queat j evenit, ut in principio fulfus graviorfit j dum torquetur vero,vox iUa tenue-
tur j continuiquefiantgravpivocisfonitft6(£acut£e. redte itaque Tullius lib.
1 1 1 de nar. Deorum , Iris, inqnit ^quia/peciem habet admirabilem, Thauman-
te diciturejfe nata. vide quoque Plut. de placitis philofophorum lib. iii,
cap.j'. Marcus deniqueByzantius apudPhiloftr. lib. i de vitis Sophi-
ftarum, 0 liui Icav ieTuv^ «? h ^Zjuet^ jot eteTiv cogp^ beujfj.a<raJi ' 0 cTt o(st p^^oif^et-
TA, fjLoikXov l^cw/j.Atnv. Qui irim vidit ut colorem unum, non novit ut par efi mi-
rari : qui autem multii coloribm infiqnem intaetur , longe magis admiratur. Hanc
colorum commifTuram non infeliciter ars traftat, ut videre eft in Chiro-
nis Centauri pidura , prout eam defcribit Philoftr. Iconum lib. 11 , in
Achillis educatione, 0 %«/3w«' y^-y^'^'^'^ f^lfji oG. Ktvicwpog • aAAot 'iTnrov etf^wV»

(rvfj£aXeiv, ^aZfxec. «eTsp. atxjJctX^-^AJf /jSjIj , )(^ cvcoa-aj., (c Jiettlhvujaj afx(pu> XyiyetVy
^ eipp^e^, ;t, xfla^pivyeiv t»; o(p^a.Xfjt.i;, « ro re^fxa r av.^wTra iXiy^onv , aya^^
€i7fxcLf ^uy^d^a, Chiron piBtis efi ut centaurm : cxterum equum homini committere
nihil mirum : conjungere tamen atque unire , & utrifque finem atque initium ita di-
firibuere : ut, ftquii hominis terminum quarat, id oculos effugiat , periti (ut puto) efi
pi^oris. Lucianus quoque in Zeuxide , » fjii^n «Te ^ « a^fJLoyh 'j^ (!u>fi.a-
Tft)f, Ka^o (TTJuja^^i^ <t (nJUicTet^ TT^ ytwaiy.eia To iTTTTty.ov , vpifxa, (t^a.Sfooi)g
fjii^^Calviiirct , (^ ox. ^oQyaym tfiTTOfJLivn , Xav^avet ilw o-^iv ok d^cUipa «c to
tTipov vTrayofjLiVii. Corporum autemjun^ura atque commixtio , quatenm muliebris
pars cum equina coit atque conjungitur , fenfim (^ non denfe fiibfurgens , atque
ex lento fucceffu derivata , fpeUantium faUit oculos ex aUero in alterum per-
du^a.

§. 10. Praeter hanc Harmogen, cujus virtute diverfiffimi colores fen-
fim fine lenfu mifcentur , extremis quoquelineis artifex non levem im-
pendet curam : praefertim cijm artis hujus confummatio requirat inter-
rainatos corporum terminos tam leviter leniterque dudos , ut intelli-
gaturex iis ctiam quod non cernitur , putetqueoculus videre fe quod
non videt , extremis imaginura lineis paulatim fe noftris oculis fallaci

fuga

L 1 B t K. T h K. T 1 V S. 173

fugi tencriteir fubducentibus , evanefcentibus , & quafi in fumum ab-
euntibus, J^etrAV o-K/af^Tetf y^oL/xfxcuv 7TaL^ifx(pcim^tui'f)n '^')^et(fi'i(; * to^'

tUriuypV )[M TO ATTCiXoV , ^ TO JUi/Ul/UtlJUiVOV titl) aLXt\^eiet.V , OIW T« ^Hf-OTJJ?/ T?^

^afJLATOdv , fjLaXi^ct •yivile^ J^ rinm. Oportet i» ptLltira umbYam G? lineam
oflendi. Ipjiim enimfpirans , G? amamm , ^ ^w^ exprimit rem ipfam , adjutum
bonimte colorum , potijjimum per illa effingitur. Theagis Pythagoricus apud
Stobaeura Serm. primo. Farrha/im confejfione artijictim in lineis extremis
falmam adeptui . H<ec ejl in piBura fumma fibtilitas. Corpora enim pingere &
media rerum , ejl qmdem magni operis > fed in qno multi gloriam tulerint. Ex^
trema corporumfacere , G? definentti pi^ur<e modum includere , rarum injuccejfu
artis invenitur. Amhire enim dehet fe extremitas ipfa , ^fic defmere , ut promit"
tat alia poji Je, ojlendatque etiam qute occultat. Minor tamen videturfbi compara'
tus inmedttscorporibus exprimendis. Plin.xxxv, 10. Arbiter Satyrico , in
pinacothecam perveni , inquit, vario genere tabularum mirahilem. nam & Zeuxi'
dos manui vidi , nondum vetujiatis injuria viBas ; ^ Apellts , cjuem Graci mo'
nocnemon vocant,etiam adoravi. tanta enim fubtilitate extremitates imaginum erant
adfmilitudinem pracife, ut crederes etiam animorum ejfe piBuram. Vides quan-
tam hic extremarum linearum fubtilitatcm Petronius Arbiter acPlinius
in exadiore pidura requirant. unde etiam fufpicari libct, eos in extre-
mitatibus imaginum poftulaffelineashaudabfimiles imaginariis iftis li-
neis , quas Geometricas vocant. longitudinem latitudinis expertem di-
cunt. /JLYiKo<; a.TiXoLlk. totamque hanc fubtiliflimarum linearum rationem
fic fatis illuftrare videntur verba Ammonii , in Ariftotelis prsedicamenta,

§, fl^ TTOCiT. oT/ 5flt a.va.TrXetfTfJLct. '^ ii/u.iri^a<; Tvyx<*-v^ <flavoia(; , inquit , to mojf
T/ fjLTiKoq a-nXaJU , a^^' «V' TbTo <£ ci' tj» (puV« <^ t^sfayft.a.rm , J^eiKVuaffi sa<ptiz
ci (fio&Krfch^r^o^TTi^peoTKrfJLivotv roitm ^<70 -^ IffKtaaftivm. rv '^ iiXia &ii rinyov
« rxjyot , ratpotsCaXov^g , )(^ fti^oi; T8T« <pmiQ.v\oq , avoLyM ro <ftoei^ov fAi^^v t
'Hi^pamfiiva y^ t iSKtaiTftiva roTta , fjLHKO? etvctf ftovov aTfKctriq. a yit t^et 'Tthat,-
To? , w 7rt(pw\tffftivov (^ TTavieog tbto , h auuiffKiaiTfiivov • b yap 5^' ri rirm yus-
Tce^u * oKK et (jSfJ ein Ttnpdolts^fjLivov , tk Tri^pooltirfjLivu mw^yyicn^ ' it cTe iCKiair-
fjLivov^ ttJ" iffKicttrfjLiVM. aXXo. fA.Uju cvapycot; oparo] f^i^^u ^«//^jii, »1 rtg k^ fjimoz
'i^^i^yfiiVii ftovov tfioe^^et ro ((TKolttrfAvov "i^ r 7ri<pcolt(Tf/.ivv. it yS J)ueig-cij ratju-
ra aXXyiXm , avayKn etvof ri rtB^js, T*cTa , to JioGA^ov auira, 'cTTtp vn 'TrifaltiTfti-
vov vTrap-^et , iri liTKiaiTfjLivov , «cT^ TrAetTo; «^«. Quod vero non ftt noJir<e co-
qitationis Jigmentum , ijuod dicimvu , longitudinem fine latitudine , fed in rerum cjuo-
que natura inveniri , plane ojiendunt illujlrium locorum ab opacis diJlinEliones.
Vhi enimfel, verhi gratia, in murum radios miferit , ejufcjue partem il/ujirarit, ne-
cejfe eji , <juod locum il/ujiratum ah opaco dijiermnat , ejfejolum l^ngitudinem ex-
pertem latitudinis. Namfi habeat latittidinm , id vel omnino lumine collufiratum,

Y 3 vel

^74 DE PICTVRA VETERVM

vel omnino tenebrli ohdtiElum eji^cnm inter hac nihil medittm intercedat ; verumji
il/fifiratum e(i , adjungetur iUuftrato ; fi opacum , opaco. Sed enim linta intermedia
perfpicue conjpicitur, ^u<e infolam longitudinem extenditur : qunefolumpartem iUu"
minatam ab opaca dtflinguit. Si enim hx partes dtflinUa fmt, aliquid ab eit diver-
fumfit necejfe eft,quodeas disjungat: idque neque luce coUuftratum,neque tenebris ob-
du5ium,neciue latitudinem habens. quifquis ergo vel leviter modo intelliget,
quantopere crafTas pinguefque lineas adverientur pidurarum elegantise ,
non poterit non tales aliquas lineas animo concipere , atque eas in con-
fummat» artis operibus requirere. quinetiam ob hoc ipfum fummos o-
lim artifices in tenuiffirais lineis fufpenil manu ducendis plurimum de-
fudaffe judicabit ex eo Protogenis atque Apellis ccrtamine , quod (upra
lib.ii, cap.xi, ^. I, retulimus.

^.11. Adhascomnia denique acccdat oportet pidur» quidam fine
uUo fuco veritatis color. Neque enim aliter fieri potcft,ut artifex vivam
verae pulchritudinis gratiam aflequatur. kolKXo^ %^ cvfxfjntfix /uiXm (t /ut-
fm /uiT ivpj^oluc , Fulchritudo eft competentia membrorum & partium cum pul-
chritudine colorum. Hermogenes lib.i de Formis orationis , §. t^ lihjui-
Xeict,i ^ zaAAa?. 5sx. oA/^ct ^og iv/uofxplctv mwliXet, ^oa, p^ to «k«$-6) 'Sfirrov ' ui
fj(.iXet,yot fjSfJ etvctf eLKCtCoo^, orroG- jUiXeivct • KiVKa Ji , eQ, ToiauiTat, p^it • ^^ to Ipu-
^n^ccfc tTictv^etv, Non patum ad fummaan formx prxftantiam colores addunt,(§ cjuod
in quacjue corporii parte decorum : ut perfecltt ni^afunt quacunque ntgra , & alba
quacuncjue ejfe alba convenit , utqtte decenti ruboreflorefcant omma. Lucianus in
Imaginibus. Corpora certe plus habebunt decoris, fi non nudos & velut
carne fpoliatos artus oftenderint ; fed fi membris omnibus modica carne
tumentibus, quidam venuftatis, non fuco illitus, fed fanguine diffufus in-
lideat color. ornattu virilu ,fortis , ^ fan^lnsftt : nec ejfoeminatam tnevitatem ,
necfuco eminentem cottfem amet j fanguine C^ virtbtts niteat. Quintil. v 1 1 1 , 3 .
To cw/ua /utt oLyav Xivnov etvitf </W , «AAa tvui/uov cvttXoh; • oiov efi ti tchc, MivtAa»
/u»po7? To^WyUct 0 a6<5-05 ^y^a.^im Ojunpo; iTri^ctXXiv, iXi(pctv\i ^y.ctQg tipiy.ct -tii-
pomy/uivca , toTov <h i^a to ita.v. CorptiS non ntmtHm album ejfe oportet , fedplanC
temperanter rubefcat. Qualem praflantijffimus inter omnes pi^ores Homerm colo-
Ytm adjecit Menelai femoribu^ , ebori purpureo oflro infeBo aftimilatls , tali uni»
fvtrf.^^u verfiimcorptucoloreniteat. Lucianus in Imaginibus. Ovid, iv Met.t

Hic color aprica pendentibtu arbort pomis ,

Aut ebori tinBo efl, autfub candore rttbenti

Cumfruflrk refonant oera auxiltaria Luna.
Idera lib. 11 Amorum, Eleg. j".

Qualerofefnlgent inter/ua lilia mifla :
Aut ubi cantatii Luna Uborat equii :

LIBER TERTIVS. i/f

Afit quod, fte longuflavefcere poffit ab amii ,
Moeonii Ajfyrmtn foemMa ttngit ebttr :

Hic erit, aut aliquii color iUefimillimm horum,
Aufonius Edyllio 7.

Bijfulanecceri^necffico imitahilis uUo ^

Naturale decHsfEia non commodat artt,

Sandyx (^ cernjfa alitu fimnlate fueUas ;

Temperiem hanc vultus nefcit manus, ergo age piSior ,

Funiceas confunde rofas^ 6? lilia mifce ;

Qui^ue erit ex iUis color aeris, ipfi erit oris.
In Venere Coa corprn iUud non efi , fid(imtle corpori : nec iUefu/tts fi^ candore mix-
tus ruhor, fanguii efi , fed ^uoedam fanguinisftmilitHdo. Cicero lib , i de natu-
riDeorum.

^. 12. Atque h«c funt illa in coloribus obfervatu digna , quae fenfijs
noftros maxime afilciunt, veriffimum eftcnim illud Plutarchi de poetis

aud, cv yfA^pcii^ KiviiliiiaTtpov '^p^w/xct y^a.fxixvic, ^f^ ro afe^fiKeAov £ oiTrctltiXov.
In piEiuns color magis movet lineatura, quia hominis habeat ftmilitudinem, eaquefa-
cilefallat, Quamvis enim in lineari pidura, ut fupra oftendimus,nonnun-
quam fit fallax quaedam adionum ac motus fimilitudo , & ftatuae quoquc
fignaque perfaepe vividum aliquid prae fe ferant , Idhge tamen efficacius
imagines coloribus animantur. 0 ^w^aipoe tto/c/ mfc^^v zoivov otVGpwTrof cv o-kiu-
y^cttplctyet^^odfJLctlispym^ etyet «? ro ttowci] 2&)«paTZa» « UXetTcevct, Fi5lor primo
facit communem hominem in adumbratione, poflea coloribus iUinens flngit Socratem,
autFlatonem, Ammonius indecem categorias Ariftot. Sedhujusquo-
que loci claufiila fit eadem necefTe eft , quas caeterorum 3 regnare maxime
modum. n2Lm ornatus omnisnoM tam ffa,^hamrei cui adhibeturiConditionecen'
fiat. €jt*i niftfuerit accommodatus rebus, non modo non iUuflrabit eas,pd etiam de-
ftruet, & vim rerum in contrarium vertet. Quintil. xi , i . Odi in parvo corpore
longa velamina. lUa veflis decenter indutui efl , <ju<e non trahit pulverem , nec hu-
mum demijfa calcatur, Symmachus lib. 1 11 , epift. 10. Apelles certe , qui
modum in plerifque arti adhibuit arti , ne colorum nimia hilaritate fpe-
dantium oculos perftringeret , inimitabili invento abfoluta opera atramento
iUinebat ita tenui^ ut id ipfum repercuffu claritates colorum excitaret, cuflodiretque a
pulvere & fordibus, ad manum intuenti demum appareret. Sed & cum ratione ma-
^a , ne colorum claritas oculorum aciem offenderet i veluti per lapidem jpecularem
intuentibuse longinquo; &eademres mmis fioridi^s coloribus aufteritatem occulte
daret. Plin. xxxv,io, Qiamobrem etiam nemo me hadenus cedentem ,
infequatur ultr^ : do quidem tempori , utprjecipuanobisfit curacolo-
rum , non tamen Ibla, neque enim omnia iemper ad arbitrium faftidiofi

fpeda-

i7<; DE PICTVRA VETERVM

fpedatoris facienda funt : nam quis hominum, liberi modo (anguinis,)fii-
ftineat ineptus effe ad alterius arbitrium ? Occurram enim ncceffe eft ,
velut in veftibulo, protinus apprehenluris hanc confeflionem meam 3 re-
fiftam iis, qui omifla rerum ( qui nervi funt in piduris j diligentia , quo-
dam inani circa colores ftudio fenefcunt : idque faciunt gratia decoris :
quod eft in arte mea quidera opinione pulcherrimum -, fed ciim fequitur,
non cura affedatur. «0« ideo tamenfegniui precor^m ^ttandeque veniat dies ; uti-
namqtiejam venerit ; qm au(ieris illiifeverifqHe, dulcia h<ec blandaqMe,utJHfla pof
/effione decedant. Plin. junior lib. iii, epift.18.

^.13. Falluntur itaque plurimum , qui vitiofum & corruptum pin-
gendi genus , quod aut licentia puerili lafcivit ; aut immodico tumore
turgefcit; aut inani conatu bacchatur ; aut cafuris, fi leviter cxcutiantur,
flofculis nitet ; aut praecipitia pro fublimibus habet ; aut fpecie libertatis
infanit , magis exiftimant populare atque plaufibile. quod quidem place-
re multis nec inficior , nec miror. eft enim jucundioris ac magis favora-
bilis artis , & paratam femper habet vulgi coronam , ducens animos im-
peritorum, naturali quidem,at minime durabili voluptate. etenira.nemo
unquam ex hoc pidurae genere manfuram in animo cujufquam retuHt ad-
mirationem ; fed clamorem vagum,& voces inanes,& gaudium volucre,
atque omnis iila lau^ intra unum aut alterum diem,velut in herba vel flo-
re pra2cepta,ad nuUam certam & folidam pervenit frugem. & fi forte in
piduraE liujus locura exquifitius quid pidum accidat oculis eorum , qua-
lecunque id, quod modo fe ipfi poffe defperent , ftatim habet admiratio-
nem majorem. evanefcunt enim prima haec atque emoriuntur compara-
tione meliorum. t^t lana tinBafnco, citrapurpuram placet : atfi contuleris etiant
lacerna, confpeEiu melioris ohruatur , ut Ovidiia ait. Si verojudicium his corruptis
adhibeat, ut buccinis purpuram,jam illud, quodfefeUerat, exuat memitum colorem 3
& quadam vix enarrabili fceditate pallefcat. Luceat igitur hac citra Solem ; ut
^ucedam exigua animalia ignicuU videntuY in tenebris. Denique mala multi pro"
bant, nemo improbat bona. Quintil.xi 1,10. Qui fpecie capiuntur, vulfis, Uvi"
'gatifque, & inuftas comas acu comentibus , G? non fuo colore nitidvs , plus ejfeforma
putant , quam poffit tribuere incorrupta natura j ut pulchritudo corporis venire vi^
deatur ex malis moribus. Quintil. 1 1 , f. Corperafana & integri ftnguinis , &
exercitatione firmata , €S? iifdem hisfpeciem accipiunt , ex quibus vires : namque &
colorata, ^ adfiriSia , & lacertis exprefafunt ; fedeademfi quis vulfa atquefucata
muliebriter comat,foediffimafint ipfoforma labore. & cultus conceffus atque magni-
ficus addit heminibus, ut Graco verfu teftatum esi, autmtatem ; ttt muliebris (^ lu-
xuriofu4 , non corpus exornat , fed detegtt mentem. Quintil. in prooemio libri
odavi. fimiliter illa tranflucida & verficolor quorundam pidura, & pe-

tita

L i B fi R T E R T I V S. 177

tita paulo licentius voluptas , res ipfas effoeminat, quae illo colomm fuco
veftiuntur , «arrsp « t/? d^Xtniuj <r^ napipoiV t«t«c , ^ nojuicft^ «wfivtvm , aA«p-
'yi<n t^CctAc/ , ^ TftS" aAA« zoirjua) m iTctiet'/.fS , k^ (pvKiov cvifiQoi , ^ -^i/Jiv^m t&T
impocuiTrtd, HpuxXefi m Kot^yfXa^ov cwtov o.TnpyaQiloiai^vuuoL? nw KO(rjua> cjtftrM.
QuemadmbdHm acfi qnU athletae alicm iflorftm validorHm j (^ vehementer rohft' "
jlorum purpuram induat, ac cceteris ornamentis meretricin enm exornet, praeterea Csf
JHco & cernjfa faciem ejui ohlinat , ^nam Hercnle ridicnlum ipfnm redderet defot'
rnando ipfHmornatu illo ! Lucianus de Confcrib. hiftori^. Adeoplerum-
que melius eft opus fuum vel hirta toga induere , quam fucatis & mere-
triciis veftibus infignire, rede Ovid. 1 1 1 de Arte * , * «'•"•/.Jjfi.

THlchraque funt femper deteriora bonis»
Aufon. Heroum epitaph.20.

Ocypts ijiarHHnt,qH<eficcHmHlatalocantur,
Major uhi efi cnltw, magna ruinafubcji,
Sit ergo colorum,cura j rerum,follicitudo. neque tamen optimum fem-
per efle putabiraus, quod latet ; nam plerumquc optima rebus cohaerent ,
& cernuntur fuo lumine ; obvia funt, &, nifi conniveamus, in oculos fta-
tim incurrunt. at nos quaerimus illa, tanquflm lateant femper, feque fub-
ducant j ita nunquam putamus circ^ id e(fe , de quo agimus j fed aliunde
petimus , & inventis vim afferimus. Non putatur abundare , qHodqHaritur,
Cafliod. variarum xi, 5^. Majore profedo animo aggredienda eft ars ;
quae fi toto corpore valet, ungues polire , & capillum rep^nere, non tan-
topere ad curam fuam pertinere exiftimabit. Horat, de Arte ,

^y^milium circa ludumfaher imtu & Hngneis

Exprimet, & moUeis imitahitur ^ere capiUos.

Jnfelix operisfitmma : quia ponere totum

Nefciet, hunc ego me^fi quid componere cnrem ,

Non magii effe velim, cjuam pravo vivere nafo ,

SpeUandum nigris oculu, nigroque capillo.
Ad quem locum Commentator vetus, i/Emilim ludm, inquit , dicehatHr lo^
cpu non procul a Circo, uhi v^milim quidam gladiatores fuos hahuit, circa quem e-
ratfiatHarim, tjHt ungues & capillos hene expreffit , catera imperfeEia reUnquens ;
undemultHmderifmefi, Sednos monendi curalongius duxit. nequeta-
men haec eo pertinuerunt , ut in pidura nullus fit ornatus ; fed ut preflior
& feverior , atque eo minus confeffus. Nicioi comparatHr , ^ aliqHantoproC'
fertur Athenion Maromtes , & aufierior colore , <£? in aufieritate jucundior , Ht in
ipfa piEiHra eruditio elnceat. Plin.xxxv, 1 1 . Nunc ad ordinem inceptum re-
vertemur,& confiderabimus,quid in omnibus hifce vocetur AAio & Paf^
fio, nec non ro ^coIikov ;^ tfxmoiujy vivens &fpirans , e duobus iftis refultans.

Z C A-

178 DE PICTVR.A VETER.VM

C A P V T IV.

IJHiigo^cum omnes lineoi exptmat veYitatis/vi tamen ipfa earet^mn habem Mo'
tum. Tertull. lib. 1 1 adverf. Marcionera. deefl enim & luto vigor ,(3 fa-
xo color , & piBura rigor , G? Motm omnihm , qui pra;cipf(a fidefimilitndinem re^
prafentat. Apul. in Apologia. & mox , enimvero quodluto fi^tim , vel <ere
infufHm,vsl lapide incifum,vel cera inHflum,vel pigmento iIlitHm,vel alio cjHopiam
humano anificio adfxmulatHm efl , ritu cadaveris unum VHltum & immobilem pof-
fidet. quamobrem etiam primi illi artifices corpora in nullos recedentia
flexus effingentes , nimio durifllmi rigoris ftupore fpedtantium oculos
minus afficiebant, donec tandem Cimon Cleonaw catagrapha invenit ; hoceft,
ohliquoi imagines,^ varieformare vultpu^ refpicientes, fHfptcientes, dejpicientefqHe.
Plin. XXXV, 8. exinde in ftatuis atque piduris videmus variari habitus ,
vultus, ftatus,&: ad Adiionem quandam conformari. nam reEli quidem cor-
forls vel minimaqratia eft. nempe enim adverfafitfacies,^ demijfa brachia,&JHn~
di pedes, (^ afimmis ad ima rigens opm -.fl^xtu ille^&^Htfc dixerim,Motm, dat
aBum quendam eflitiis. Ideo nec ad unum modHmformatce manm.f3 in vultu mil-
lefpecies. curfum hahent qudedam., & impetum ; fedent alia, vel incumbHnt j nuda
hac , illa. velatafunt ^ quxdam mifla ex ntrcqHe. QHid tam diflortum & elabora-
tum , quam efl tlk Difcobolos A^fyronis ? fl quu tamen , utparum YeUum, improhet
opm, nonne ab intelle^lu artis abfHertt,in qua vel prxcipue laudabili^ efl tlla ipfa no-
vitas ac diflicHlfas ? Quintil. 1 1, 13. Atque hujus fumm^e virtutis , judicio
quidem meo, facillima via eft. naturam intueamur,hanc fequamur. om-
nis haec ars circa opera vitae eft ; & id faciUime admittunt fpedantiura
animi , cujus indifcretam fimilitudinem in rebus naturalibus , collatione
invicem ad amuflim refpondente, agnofcunt. Quintil. vi 1 1 , 3.

^.2. Omnis certe Decor a geftu atque Motu venit. & praecipuum in
Adione, ficut in corpore ipfo, caput eft , cijm ad illum, quem dixi , De-
corem , tum etiam ad fignificationem Decoris. nam & dejedo , humili-
tas j & fupino, arrogantia j & in latus inclinato, languor 5 & prseduro ac
rigente , barbaria qusedam mentis oftenditur. funtque in eo praeter an-
nuendi, renuendi, confirmandique motus, etiam verecundiae , dubitatio-
nis , admirationis , & indignationis noti & communes omnibus afFedlus.
Dominatur itaque hic maxime vultus. hoc fupplices , hoc minaces ," hoc
blandi, hoc triftes, hoc hilares , hoc eredi , hoc fummifli fumus i ex hoc
pendenthomines, hunc intuentur,hunc fpedant, etiam antequam move-
mur aut loquimur. hoc amamus, hoc odimus, hoc plurima intelligimus,
hic eft f»pe pro omnibus verbis, In vultu quoque fanguis ille qui mentis

habitu

LIBER TERTIVS. 179

habitu movctur , cum infirmam verecundia cutem accipit , efFunditur in
luborera ; cum metu refugit, abit omnis , & pallore frigefcit ; tempera-
tus medium quoddam ferenum efficit. Sed in ipfo vultu plurimum valent
oculi,per quos maxime animus emanat ; ut citra motum quoque & hila-
ritate enitefcant,& triftitia quoddam nubilum ducant. quin etiam lacry-
mas his natura mentes indices dedit 3 quas aut erumpunt dolore, aut laeti-
tia manant. Motu vero intenti , remifli , fuperbi , torvi , mites , afperi
fiunt ; qu3e , ut Adus popofcerit , fingentur. rigidi vero & extenti , aut
operti & comprefli , aut languidi & torpentes ftupentefve , aut lafcivi &
mobiles , aut natantes & quadam voluptate fufFuli , aut limi 8c (utfic di-
cam ) Venerei , aut pofcentes aliquid poUicentefve nonnunquam efTe de-
bebunt. Et ad haec omnia exprimenda in palpebris etiam & in genis eft
quoddam deferviens his minifterium. Multum & fuperciliis agitur. nam
& oculos formant aliquatenus,& fronti imperant. his contrahitur frons,
attollitur , demittitur 3 ut nulla res in ea plus valeat. Superciliis contra-
d;is, triftitia ; didudis , hilaritas ; remiilis , pudor oftenditur. annuendi
quoque renuendive ratione demittuntur aut allevantur. Naribus labrif^
que derifus, contemptus, faftidium fignificari folent. Labrorum quoque
inipfo conatufermonis modicus debet effe moius. etenim oremagis,
qu^m labris loquendum eft. unde etiam male porriguntur labra, & fcm'
duntur, & adftringuntur, & diducuntur, & dentes nudant, & in latus ac
pene adaurem trahuntur , &;velut quodam faftidio replicantur acpen-
dent. Cervicem redam efle oportet, non rigidam aut fupinam. CoUum
diverfa quidem, fed pari deformitate & contrahitur & tenditur. Hume-
rorum raro decens allevatio atque contradio eft ; breviatur enim cervix,
& geftum quendam humilem atque fervilem & quali fraudulentum facit ,
cum fe in habitum adulationis , admirationis , & metushumerifingunt.
Brachii moderata projedio , remiflis humeris , atque explicantibus fe in
proferendd manu digitis , familiarem fermonem maxime decet. at ciim
fpeciofius quid uberiufque dicentes repraefentamus , exfpatiatur in latus ,
ut ipfa quodammodo fe cum geftu fundat oratio. Manus vero , finequi-
bus trunca effet Adio ac debilis , vix dici poteftquot motus habeant.
nam casterae partes loquentem adjuvanti hx ('prope eft ut dicam) ipfae lo-
quuntur. An non his pofcimus, pollicemur,vocamus, dimittimus,mina-
mur, fupplicamus, abominamur,timemuSjinterrogamus,negamus, gau-
diumdenique,triftitiam,dubitationem,confeflionem,poenitentiam, mo-
dum,copiam,numerum,tempus oftendimus ? noneaedemconcitant,fup-
plicant , inhibent, probant, admirantur , verecundantur? ut intanta per
omnes gentes nationefque linguae diverfitate,hic mihi omnium hominum

Z 2 com-

iSo DE PiCTVRA VETERVM

communis fermo videatur. Sunt & manui breves quidam geftus ; leviter
enim pandata , qualis voventium eft , parvis intervallis & lubaffeniienti-
bus humeris. quandoque movetur j maxime apta parce & quafi timide
loquentibus.' Eft admirationi conveniens ille geftus , quo manus modice
fupinata , ac per fingulos a minimo colleda digitos, redeunte flexii fimul
quafi explicdtur atque convertitur. Nec uno modo interrogantes ge-
ftum componimus ; plerumque tamen vertentes manum, utcunque com-
pofita eft. Pollici proximus digitus, mediumque qua dexter eft unguem
pollici lummo fiio jungens, remiflis caeteris,eft & approbantibus & nar-
rantibus decorus. Manus lenior, promittit & aflentaturi citatior, horta-
tur ; interim laudat. Eft & iUa cava, & rara, ik. fiipra humeri altitudinem
elata cum quodam motu velut hortatrixmanus. Digitos , ciim fiimmi
coierunt,ad os referimus leviter admirantes,& interim fiibita indignatio-
ne velut pavefi:entes & deprecantes. Quin compreflam etiam manum
in pcenitentia vel ira pediori admovemus. Tolli vero manum artifiices
fupra oculos , demitti infra pedus vetant : adeo ^ capite eam petere , aut
ad imum ventrem deducere vitiofum habetur. Ad finiftram intra hume-
rum promovetur,ultra non decet; fed cum averfantes in laevam velut par-
tem propellemus manum , finifter humerus proferendus , ut cum capite
ad dextram ferente conientiat. Manus finiftra nunquam folageftum re-
de facit ; dextrae fe frequenter accommodat : five in digitos rationes no-
ftras digerimus j fiveaverfis in finiftrum palmisabominamur ; fiveobji-
cimus adverfas ; five inlatus utramquediftendimus; five fatisfacientes
aut fupplicantes. Plus etiam affe<5tus interdum exhibent manus; fint
ipodo in rebus parvis, triftibus, mitibus , breves ; in raagnis vero, laetis ,
atrocibus , extenfiores. Facit etiam aliquid & totius corporis motus.
praecipue tamen obfervandum,pedus ac venter nc projiciantur ; pandant
enim pofteriora ; & eftodiofa omnis fupinitas. Latera cum geftu con-
fentiant. In pedibus obfervetur ftatus & incefliis. Sed omnia hic perfe-
qui velle, prope laboris eft infiniti. fufFecerint h^ec ex Quintil. xi , 3 , ad-
du<5a. quem pretium operas fuerit infpexiffe.

§. 3. HsEc ubi rede obfervata erunt , ftatim in ipfis oculis elucebit
m o(phoLX/um, mens ocMlortim, ut loquitur Philoftr. in vita Apolloniilib.vi,
cap.3, &;Iconum lib. 11 inPanthia. intoto deniqueopere apparebit
idwv ig-eeict, morumhijioria, memorata Calliftrato in defcript. ftatuae Nar-
ciffi. fxa^K^-rt yS h^cTTOiQi; 'Qrv ti ytt/yuxcn? , maxime enim mores exprimit imitatio,
Proclus in Polit, Platonis. unde etiam haec ipfaars Calliftrato in de-
fcript. ftatuaeiEfculapii h^oTrol^oi^ '^ix^^ y arsmores ejfingens , nominaturj
tanquam quae in exhibendis corporum fimulachris non modo fequatur

dudus

LIBER TERTIVS. iJx

dudus lineamentorum, fcd morum quoque, pro perfonarum difcrimine,
vivam reddat fpeciem. In uniufcujufque profedo vultu, fi quis advertat,
ineft quaedam imago morum, quse acres ac perfpicaces oculos latere non
poteft j quandoquidem ex vigore corporis omnibus animi motibus con-
fentaneo deprehenditur. to cv t;\/« u.y(thfxa r EK^pogy «^/ds« «V^aTr^ ioiy.iy
<t 'TToXkdL »-&» 'fh<pci.lvei r^ ■diapotujTi aujTo ^xxxi opbdS Koytii ' )(^ ^' (ppovn/utaTwehi
ifhy.^, ^ yoayoVy )Cj ©ce/eTpoc, <t ^ttv a^por^li acpe^yav , ^ h apa /utr ij^fxia.^ KOfJLm»
«$-' «^' «'^« '^' ifJ.7Tvovuu , «? T ^««7^«) %^aaja.Q£pajj ^iym, QH<e efl Ilii He^oris
fiatfia, femiRetiin refert hominem, multofque pr<^ fe fert affeUtii^fi quii diligenter aC'
cnrateque afpexerit. etenim elata esl,ac tembili^, alacrifqHe (^ cnm moUitie vigens,
& ahfque hUa comapnlchritHdo. Eft autem ufque adeojpirans , ut adp tangendam
fpe^atores attrahat. Philoftr. in Her. rede itaque fuadet Horat. in Arte ,

Si plaufiris eqet aulcea manentis, G? ufqut

Seffuri, donec cantor, vos plaudite, dicat :

ty£tatii cujufque notnndi funt tibi mores ,

Mobilibufque decor naturis dandm & annii.
Aliter itaque numinis alicujus regifve auguftam majeftatem,aliter fenato-
rem,aliter vatem, aliter oratorem,aliter citharoedum ars effingit. — /<?-
viseft regalis imago , Ovid. vi Metam. * Apulejus vi Metam. fupplicanti * w/^/^"
fefe luno cum totins fui numinii augufta dignitate pr<iefentat. Casteriim quemad-
modum lovi regale aliquid hic tribuit Ovidius , ita Agamemnoni hbiov ,
divinum quid adfcribitPhiloftr.Iconumlib.il, in Antilochi pidura ,
JJ^cAiAoe 0 ]M$Jo \baK-i\(noc,^^7[o t <^v(pvQ ^ iypnyopoTog • o Ji MiveXicog., >^ t ;5yU£-
pa' 0 efi kyafxifuim , *^<70 t hibiM ' t c^ t Tt;<A«?, « ikixibiejLa y^ajp&t • yvtnt*.--
^oie, <F «v (^ T TiXafiuiviov , "^^ t ^Xotyvpn ' ^ t Aoxpov , "i^ t iToifxa. Evidens
autem eft , Ithacenfts quidem feveritate quadam & vigilantia : Aienelam vero lem-
tate : & uigamemnon divina qnadam majeftate : fed Tydei ftliHm libertas exprimit :
dignofceres praterea TelamoniHm k terribtli , Locrenfem a prempto. divinum hoc
Regiae majeftatis fpecimen Demetrium poliorceten praeter caeteros vene-
rabilem fecit, prout ftupendam ejus formam Plutarchus defcribit , Lttfii-
tfio^ iJ^ict ^ y.aXXet titfioisoiTfii hxi bajjfj.a<^o(;, (t (T^/T/of. «? t6 t'^ TTXaTJovTm j^
y^a^ovlm fjinbiva r l/jiotoT-^o^; i(pm.i^ • ra^ omtq yaejtv x^ l^dpoi (t (po^ev Kj apav
&^t ' C euutKiKpa^ ri^ viapcS Kj hrafJLtS J\j(TfJLifJ.'n\oz vpodiKtt ti; JQi^av«a ^ ^aatXi"
x« ctfivoTvK;. Demetrim forma & faciei venuftate, adeo mira atque exceUenti fuit ,
Ht plaftes vel piElor exprimere nuUm imaginem ejm pojfet, Eadem enim venuftatem
& gravitatem, terrorem, & hilaritatem habebat, confufaque erat cumjuvenilt G?/^-
roci vultm affeBu poene inimitabilii heroica quxdam fpecies & majeftas quadam
regia. In Scnatores quoque ab ipfis Regibus nonnulli majeftatis rivuli vi-
dentur derivari , & c^wi^zm fenatorim decor , Plin. lunior lib, i, epift.14.

Z 3 Vati-

lai DE PICTVRA VETERVM

Vatibus quoque fuis Dii videntur nefcio quam facrae majeftatis fpeciem
indulfiiTe. Philoftr. Iconum lib. r , in Ampliiarao , A//<p/a'ps«? ^XiTrav hfov
^ P^«5"At«<:^? , AmphtArei temflum Gf oracHlnm adjpiciem. Oratores ferium
quiddam atque excitatum invultu actotius corporis habitu a reliquis
difcernit. Ovid. lib. ii dePonto , Eleg.j'.

Stirgit luleo jtivenis cognomine didm ,
Qual^ ab Eoii Lucifer ertm aqais.

DumqHefilent, adjiat : jiatm efl vtikufque diferti.
ApudApulejum quoque lib. ii Metam. Telephron aggeratli 'in cumulum
flraguli^, & ejfftltiti in cuhitHm, fubere^irifque in tornm, porrigtt dextram, & adin-
Jiar oratorum conformat articulHm : dHobufqHe infimii conclHfis dtgitii, caeteros emi-
nentes ponfigit , & infejlopoUice clementer fnbrigens , &c. Citharcedos denique
delicata membra & iaxe moUiterque fluentes veftes , lubricum adhaec
oculorum & canorum quid in ore patulo labrifque femihiantibus infi-
gnit. Ovid.xi Metam. t de Phoebo componente fe adcertamen can-
tus, in quod a Pane provocatus defcenderat ,

lUe caput fiavnm Uuro Parnaffide vinEim

Verrit hHmum Tyrio faturata muricepaUa ;

Diflin^amque lyram gemmis & denttbtu IndU

Suflinet a Ixva, tenmt manpis altera pledrum,

uiYtificii ftattt^ ipfefmt .

Apulejus quoque inFloridis ftatuje Bathylli citharoedicum prorfus tri-
buit ftatum , Antearam , inquit , BathyUi ftatua k Foljcrate tyranno dicata ;
qua nihil videor effe^ins cognovifle. Adolefcens esi vifenda pulchritudine, crinibus
fronte parili feparatu per malas revHlfis. pone autem coma prolixior interlucentem
cervicem fcapularHm fmbtu obumbrat, Cervix fiicci plena^maU uberes, genje tere^
tes , ac modico mentofacies j eique prorfm citharoedicm flatm. Deam confpiciens ,
canenti fimilis , tunicam pitiurts variegatam deorfm adpedes dejeBm ipfbs , Grceca-'
nico cingHlo,chlamyde velat utrumque brachium adufque articulos palmarHm. C^-
tera decori^ hiflrici dependent. Cithara baltheo c^lato apta flri8imfn(iinetHr. ma-'
nm ejm tener<c j procerula Uva diflantibm digitis nervos molitur : dextera pfiUen"
tisgeflufuo pHlfabulum citharae admovet , ceu parata percutere , cum vox in cantico
interquievit : interim videtur canticum ore tereti , femthiantibm in conatu labeUi^ ,
eliquare. Propertius lib. ii ,Eleg. 31 , deApollinis ftatua in porticu
Augufti Imperat.

Fythim in longa carmina veflefonat.

Hic equidem Fhcebo vifiu mihi pulchrior ipfo
Afarmorem tacita carmen hiare lyra.
Vide quoque Philoftr. Iconum lib. i , in Amphionis pidura, qaemad-

modum

L I B E R T E R T I V S. 183

modum & ibidem in Olympo defcribit habitum tibias inflantis. Calli-
ftratus denique tibias inflantis Satyri ftatuam defcribit. videloca. Eh-
phranoY fTimm videtm expreffijfe dignimtes ^ infigma Heroum ^ Plin. xxxv, 11,
Solebant autem Heroes in pellibus pingi. mwndi^; toic, lipaxrt ro ehp/ualo(po-
p«^quemadmodum teftatur Scholiaftes ApoIloniiRhodii ad verftim 324
libri primi Argonaut. praecipue tamen Herculem fingebant cum pelle 5
unde eum TertuUianus de Pallio Scytalo/agittipel/igerum vocat , quod cla-
vam, fagittas, & pellem geftaret. Tellem habere Hercules fngitur, ut homines
cultm antiqui admoneantur. Feftus. obiter quoque ex cpiftolis Philoftrati
videtur hic addendum , Heroas ut plurimiim ab antiquis excalceatos de-
pid:os,contra quam pingebantur valetudinariijac fenes. Philodeten ita-
que , claudum fcilicet atque aegrum calceatum pinxerunt ; lafonem vero
altero tantum pede. verba Phiioftrati ex epiftola ad excalceatum adole-
fcentulum haec funt. Xcujlla. ^ sa.vS^aLkici. ^ Hp»7riePtg ^ mJ^Xct , voc-^vJav eiai (po-
pi)fxa^ h yipmm. t yoiuj <i>iXo}iliirlu) cv raron; '^a^pacn roic, ipii/uaaiv, «f ^doXov Kj
voffav'^ ' r cPi iic tivcdTim; (piX6Q(pov, k^ r ©nCu7ov Kpstrn^, ^ 't A^iav"^, k^ r Ap^/X-
?^ia avu7iocfi\r-eic, , ^ r laQva l^ hfxKseiac; * Asj, if) 'yi «$ r kvajjpov efiaCalvov^i ojur^
T Tio^juov , cvi^i^ii npnTJii; n^ piv/uctli eii av\(X))-\iv r IXvog y^ojuivyi^ • ;^ 0 lacwv
»T«? iXiu^ipa^ r^uTrocTav r inpov ' rv^ti ro J^iov cficPa^S^eig , a yvuju^ IXKof^o^»
jj^ aTTim KaKux; crsfl-yAw/ueco? /uticPiv) r^ jui^^^u 4 y»g ;t, r ttocPo?.' Lautia , Sanda-
lia, crepidce, caiceique cegrotantium vel ^num funt gefiamina, Fhilo^etem igitur his
Jepimentu pingunt, tancjuam ciaudum & agrum. Sinopenjem vero Thilofophum, ^
Thebanum Cratetem , & Ajacem , & Achillem difcalceatos , & lafonem ex parte
dimidia. Traditur enim ipfo Anaurum flumen tranjiente, crepidam ejpufluUu amo-
tam a limofuijfe comprehenfam. Etfic lafon liberavit alterum ex pedibm , fortum
qmad optu effet edoBns,non tra^m fententia. Et abibat benefpoUatm, cum nihil ef^
fet interterram^ pedesejm. vide quoque Hyginum fabula xii. exhoc
more proficifcitur etiam quod Val. Maximus velut inufitatum quid an-
notatL. Scipionis Afiatici ftatuam chlamydatam &crepidatam in Ca-
pitolio fuiffe. ^uo habitu videlicet quia aliquando ufmfuerat , efflgiem fuam for-
watamponi voluit. vide Valer. Max. lib. 1 1 i,cap.($. Arifltdes Thebanmpin-
xit G? currentes quadrigas.^^ fupplicantem pene cum voce, Plin.xxxv, 1 1 . Zeuxis
fecit Fenelopen,in qua pinxiffe mores videtur, Plin.xxxv,5) . Echioni-i eft nova nu-
pta verecundia notabilis , Pl in . xxxv ,10. Traxitelpi duofgnafpeUantur , diverfos
effeclm exprimentia jflentis matrona,& meretricis gaudentis. hancputant Thrynen
fwffe. deprehenduntque in ea amorem artiftcis , & mercedem in vultu meretricis ,
Pl in . XXX I V , 8 . Euphranorls Alexander Faris efl ; in quo laudatnr ,quod ommafi-
mul intelligantur :judex Dearum , amator Helena, & tamen AchiUis interfe^or ,
Plin.xxxiv,8. FarrhafimpinxitDmonAthenienfiHmi argumento quoque in-

geniofo»

tU DE PICTVR.A VETERVM

geniop). Volebat mmqm v^rium , iracmdum, iyijujlHm, inconjiantem .- eundem exo^
rahtlem, clementem, mipricortdem, exelfnm, glortoffim, humilem^ferocem^fmacem-
que , G? omnia pariter oftendere , Plin. xxxv, lo. Boethi infans eximie anferem
ftrangulat , Plin.xxxiVjS . Tolygnoti efl tabula inponicu Fcmpeji^in qua dubtta-
tur afcendentem cum clypeo pinxerit , an defcendentem , Plin. xxxv , 9. Farrhafi
funt duje piBura mbilijfimie, Hoplitides : alter in certamine ita decurrens, utfudare
videatur : alter arma deponens , ut anhelare fentiatur , Plin.xxxv,ro. JBhiloxenut
Eretritu pinxit Lafeiviam i in qua tres Sileni comejfantur ,V[in.xxxv, 10. An-
tiphiluipuero ignem confante laudatur , acpulchra aliks domo fplendx-fcente , ipfiuf
cjuepueri ore : ttem lanificio , in quo properant omnium mulierum penft : Ptolemteo
venante , Plin.xxxv,ii. Obferva tamen hic in tranlitu , longe aliam efTe
rationem pidurae quae ftatuas exprimit ; praEfertim quum in ea rigoris
afperitatifque aliquid requiri doceat Philoftratus Iconum lib.ii , in Pin-
daro. « Vict , inquit , a.yaXixa. oKTTiTfoi'»^ , ^ y.ndieP^u^ fjSp duT^ (^ <^ dvpac,
ci/ucLf 'Ji Kj Xid^a to a-ya.X/UBt (patvi^ , y.ctjiffy.Xyiy.vixi; cvjctju^a. i^ 'ya.(py,c, • y^ t/ ^'
ctAAo, « i'^ic-fjLiVii;. Rhecefiatua elaborata , ^ ad ipfim fores ereBa eft , quce ejfe U'
pidea videtur : exasferata hic pi^ura, & quid aliud cjuam exfctdpta.

§. 4. Huic igitur curae incumbat artifex , hoc opus ejus, hic labor fit ;
fine quo c^etera nuda, jcjuna, infirma, ingrataque funt. pulchre Socrates
apud Xenophontem lib. 1 1 1 Apomnem. rl ^wlty.ov /uaXi^a. 4t^;^*>&'>« «J^
'f o-^iui; Ta; fitf^&jTT»? , vivificum maxime oble^lat homines propter vifum. adeo
velut fpiritus operis hujus atque animus eft Motus ille , qui provenit ex
afFedibus femel motis, non tantum concitatis illis, verum etiam mitiori-
bus ac magis compofitis. Abftineat modo artifex a nimia in elaborandis
affedibus diligentia. in afeUibusfere plm calor,quam dtligentia valet. Quin-
til. X, 3. & quifquis vivas affeduum imagines aflidua improbi laboris
pertinacia extundi poffe fperat , qu^m longifHme recedit ^ vero. praeci-
pua in exprimendis iis virtus haec eft,ut fluere omnia ex natura rerum ho-
minumque videantur : quod tum demum aifequetur artifex , fi praeci-
puam movendorum affeduum vim in eo ponat , ut moveatur ipfe. Ho-
ratius de Arte ,

Format enim naturaprius nos intus ad omnem

'Fortnnarum habitum :juvat, aut impellit ad iram ,

Aut ad humum moerore gratvi deducit, & angit :
■ Fofi ejfert animi mottu interprete lingua.

Vt ridentibui arrident, itafientibns adfunt

Humani vulttu. Si vis mefiere, dolendum eft

Trimum ipfi tibi : tunc tU4 MC infortunia Udunt

Telephe velFeleu — . cx hoc certe provenit imperiofif-

iima

L I B E R T E R T I V S. iSf

fima illa vis affeduum , cui repugnare fpedantis animus nulli ratione
poteft. <]ftfd enim alwd eft caufe^tit lugentes utique recenti dolore difertifjime qncs^
dam exclamare videantur , 6? ira nonnunquam indoUis qme\He eloquentiamfaciat,
qukm quod illis ineft vii mentis , ^ veritas ipfa morum ? Quare in iis quce veriji-
ntilia ejfe valemtts,ftmus ipjijimiles eerum, qui verepatiuntur^affeBibpu. nec incen-
dit, niji ignis ; nec madefcimm , nift humore ; nec res uUa dat alteri colorem , qttem
iffa non habet. Frimum eft igitur, ut apud nos vakant ea, qu<^ valere apud alios vo-
Utmii^ l ajficiamHrque^ antequam ajficere cenemur. At quomodo fiet ut afficiamur f
neque enimfunt motus in noftra poteftate, Tentabo etiam de hoc dicere. Quas (paV'
Tat<r»a$ Graci vocant, nosfane viftones appellemus : per quas imagines rerum abjen"
tium ita repr<:e/entantur animo , ut eas cernere oculis , ac prxfentes habere videamur.
has quifqms bene conceperit , is erit in afteUibtis potentiffimpu. hunc quidam dicunt
iv(potv^<ncolov, quiftbi res & aElus Jecundum verum optime finget. (^quetur ovafi-
yeia. , qu<x. a Cicerone iUuftratio G? evidentia nominatur -, quae rem videtur oftende-
re ; Gf a^eUtu non aliter, quamfi rebm ipfs- interftmm ,Jequentur. Quint.vi ,2.
Evidentiae hujus exemplum fuggeritnobis PhiloftratusIconumlib.il, in
Thenalia , a.y(t)vi^ofJLim<; eTe tSff>o(; ro cvupyU t? Tsp^f/i^ , to, cPi^ta. t HotfetcPuvog o/U«
(C v7ri<^ctKf) )^ fHffoCiCiiKi , (t a,7T£iX£t tIw TiX^nylai , »«. '^^Tto «^ p^«po?, etAA' "bim t
(rw/Au^t;. uirte autem ipfa idperjpicue exprimente, Neptuni dexterapariter ^ con-
traBafunt (^ projeUa,vulHuJque non manu,fed corpore minantur. Philoftr. quo-
que lunior in Pyrrho , to e/^ ;^ fxvnoafAvoiv ^owv oocujip a.Kieiv a> tjj y^a^p^ , (^ t
TTo^^/uov x.iXacPov'^ etvoj cfhKeiv , Tiaa ov «/ jSoe? , ttux; K>t cvapyeiag 'Sff>6(T(>> , Quod
autem etiam mugientes quaft boves audire in pi5iura,(^ fluviumftrepentem quis pM'
tet,juxta quemfitnt boves,quomodo nonfupra omnem dtluciditatem eft ? Et quam
multa hujus generis fuppeditat nobis Naturalis Hiftoriae Scriptor ? uiri-
ftides Ihebanm omniumprimmanimumpinxtt , (^ fenfm omnes exprejfit, quos vo-
cant Grceci «•&« , item perturbationes, HujmpiBura eft, oppido capto ad matris mo-
rjentis e vulnere mammam adrepens infans : inteUigiturque fntire mater , & timere
ne emortuo laUe Janguinem infans lambat, Plin. xxxv, lo. Farrhafim pinxit pue-
ros duos , in qutbmfpeUatur Jecuritai G? cetatis ftmplicitas. Plin. xxxv, r o. Ni-
cearchm pinxit Herculem triftem infani^ pcenitentia , Plin. xxxv, 1 1 . uintiphi-
Im pinxit Hippolytumtauroemiffo expavefcentem , Plin. xxxv, lo.- Cteftlasfe-
cit vulneratum deficientem , inquopoffit inteUigi quantum reftet animce ,- Flinius
XXX IV, 8. Sunt inter opera ApeUts (^ exfpirantium imagines , Plin.xxxv, lo.
Leocrasfecit aquilam , fenitentem quid rapiat in Ganjmede.f3 cuiferat :parcentem
unguibm,etiamperveftem. 'Plin.xxxiv, 8. Mjronfecit Satjrum admirantem
tibias. Plin.xxxiv,8. Naucertu luBatoremanhelantemfecit. Plin. xxxiv, 8.
Tythagoroi Leontinm Syracufis fecit claudicantem; cujm ulceris dolcrem fentire eti-
am fpeUantes videntur . Plin.xxx1.V58. Athenu laudamtuVulcanumeum^quem

< A a fecit

tSg DE PICTVRA VETERVM

fecit Alcamenes , i» quojiante atqne vejlito leniter apparet claudicatio non deformis»
Cicero lib. I de nat. Deorum. Valer. Max. lib. viii,cap. n, Ctefjlo^
chpts petnlunti pi^ura innotmt : love Liherum partnriente, depiElo mitrato, & mU"
liebriter ingemifcente inter ohjietricia Deartim. Plin. xxxv, ii. Theodorm pin-
xit Leontmm Epicuri cogttantem , Pl in . xxxv , 1 1 ♦ Stratonicpu Satyrum in phiald
gravatum fomno coHocavtJfe verim , quam c<elajfe di^t^ eji. Plin. xxxi 11,12.
Ljftppui nohilitatur temulenta tibicina , Plin. xxxiv,8. Myronis illim , qui in
are laudatur, anm ehria eji Smyrna in primis inclytn. Plin. xxxvi, j*. HercU'
lemfitlores veteres nonfine caufa cum poculo fecerunt , & nonnunquam cafahundum
& ehrium : non folum , qtiod ps heros bihaxfuijfe perhihetur, fed etiam , &c. vide
Macrobiurn lib. v Saturnal. cap.21.

§. f. Quoniam tamen interhaec variorumafFeduumexempla quae-

dam ab audloybus relata fidem fuperare videntur , illud obiter hicno-

tandum cft, prifcos illos artifices, maxime vero ftatuarios, habuiife non-

nuila artis adminicula pofterioribus laeculis incognita. Arifonidas artifeXt

cum exprimere vellet Athamantis furorem Learchofilio prcecipitato refdentem , poe-

mtentiarrique,ferrum & as mifeuit, ut ruhigine ejmper nitorem ierts relucente , ex-

frimeretur verecundiie ruhor. Plin. xxxiv, 14. teftatur quoque Plutarchus

Sympoiiacon lib.v, quaeft. i , artificem aliquem non ignobilem faciei lo-

caftje, cujus ftatuam effingebat, argenti nonnihil admifcuiiTejUt xs argen-

to deficiente ac marcefcente congruum inde moribundae traheret colo-

rcm. Ttngit G? z/Egyptm argentum^ ut in vafs Anuhtmfuumfpe^et ; pingitque,

non aelat argentum. tranftt inde materia ^ ad triumphales (iatuas, mirumque cre-

f:it pretiumfulgoris exccecati, Id autemfit hoc modo. mifcentur argento, tertia pars

aris Cyprii tenuijfimi, quod coronarium vocant, ^ fulphuris vivi,quantum argenti.

confiantur ita in fiBtli , circumlito argi//a, modm coquendi , donecfe ipfaopercuU

aperiant. nigrejcit & ovi indurati luteo,ut tamen aceto & creta deteratur. Aiifcuit

denario Triumvir Antonim ferrum. mirumque,in hac artiumfola vitia dtfcuntur j

^ falfi d.enarii fpeciatur exemplar , plurihufque verii denarits adulterinm emitur.

Plin.xxxi II ,9. Cyprio ccri ft addatur plumhum, colos purpurae fit infiatuarum

pratextis. Pl in . xxx i v , 9 . Quondam <es confufum auro argentoque mijcehatur ,

G? tamen ars pretioftor erat : nunc incertum efl,pejor h<scftt,an materia. mirumque,

cum ad infinitum operum pretia creverint , ars exfiinBa efl. adeoque exelevit fun-

dendi arts pretioft ratio,utjam diu nefortuna quidem in arejm artts habeat. Plin.

XXXI v, 2. Neronis xvo maxime deprehenfum eft interiiife aeris funden-

di fcientiam : qua de re vide Plinium lib.xxxiv, fub finem cap.7.

§. 6. In omnibus his, quae nunc attulimus, exemplis facile deprehen-
das emicuiife tc ^oIikov y^ tjuTTmv, vivum(^ fpirans, illud memoratum Calli-
ftrato in defcript. ftatuae Bacchi : <t/ n^a^iliX^oi x^p^i (ooliKa </)oAy KoOityyJva,-

% ^ov rct

LIBER TERTIVS. 187

Fov To. nyyiifxe^. Traxitelis manm fpirantia frorfus conficiebant artii molimina.
Et rurfus in ftatua Bacchfis , 0 a/^o? 4 (ioliy.m s^ew? yiyv/j.vodfxivo^; , to ^utikov
erx}v. Marmor vitali hahitu nudatum ac defiitntfim , vitalem vim habebat. Iti
ftatua denique Orphei , fio/un «tw? Iw iva.vdi^? , y^ ^uliyJv 'fh<7niJ>etiv^G. ){^
fjuTrvav j u>; a.7Ta.ra.v niixi uiS^nfftv. Coefaries adeo florida eft, 6? vividum atque ani'
matfimquidfr^efepferens , ut fenfnm fallat . Herculis cum Antaso pugnam
aere fufam, tix.\i/xpv 7rXa(r/ua,vivumfigmentum, dixit Damagetus lib.iv An-
thol. epigramm. cap. 8. Latini quoque variis loquendi modis virtutem
hanc defcribunt. niraius tamen eft Aufonius Epigr. 63 , quod eft in My-
ronis buculam ,

i/£rea mugitum poterat dare vacca Mjronis,
Sed timet artificis deterere ingenium.

Fingere namftmilem viv<e, quam vivere, flus efi j
Nec fnntfaEla Vei mira, fed aytificis.
Parcius alii, fed & redius, cum 4icunt marmor,ebiir, atque aes arte mol-
liri. Ovid. III Faft. * Qmquefacis doUamoUia faxa manu. fculptorem * w/ISiji
defignat , qualem lib. x Metamorph. Pygmalionem facit ; etenim is e-
burneam virginem ^ fe elaboratam timide contredat ,

Et credit ta[iis digitos infidere membris ;

Et metuit prejfos veniat ne livor in artus.
Plin. XXXV 1,5", Cephijfodori laudatum eft Tergami fjmplegma,ftgnum nobiie,digl'
tiscorpori verius , qukm marmori impreffis. Virgilius vi ^neid.

Excudent alii fpirantia mellipu ara j

Credo equidem vivos ducent de marmore vultm.
Poeta certe hic aeri non moUitiem modo tribuit , fed 8)cfpiritum ; quemad-
modum etiam marmori w<«w. Martiali lib.vii, epigr. S^,fpirare dicun"
tur artificum opera ,

Spirat & arguta piSia tubella manu,
luvenalis Satyra vi 1 1 1 , vivere ea dixit , f verf.103,

Et cum Farrhafii tabulis,ftgnifque Myronis ,

Fheidiacum vivebat ebur — .
Statius I Sylv. inTiburtinoManliiVopifcit , tvfr/:^^,

yidi artes veterumque manm., varitfque metuIU

Viva modis — .
Idem 1 1 Sylv. in Surrentio Pollii * , * vetf.ej.

Aut Foljcletaojujfum eftquod vivere cxlo»
Idem iii Sylv. in Hercule Surrentino t , iverf.^^.

— totfaxa imitantia vultpts ,

iyEraque, totfcripto viventes limine ceras.

Aa z Idera

i8g DE PICTVRA VETEJIVM

tverf.u6. Idem II Thebaid. t

— vivis certantia VHltibiiS <era,

*verfA32, Idem IV Theb. * _ ,

— ferfeEiaqne vivit in auro Nox Danai — .
Propert. lib. 1 1 , Eleg. 3 1 , Myronis buculas propter tfJLWoiw illud x^ ^«V
HoVifftrans tlltid S? vivens, dixit, vivida figna.

AtcjHe aram circum fieterant armenta Jl^yronis
Qmttuor artifcis vtvidafigna boves,
Idem quoque lib.iii,Eleg.8, ob eandem prorfiis rationem Lyfippi/^»<|
animofa vocat ,

Gloria Lyfppo eji animofa efingere ftgna,
lvtrf.6^. Statius II Sylv. inSurrentioPoUiit ,

Quid referam veteres ceneque arifque fguras ,

Siquid jipellai gaudent animajfe colores f
Idem V Sylv. Abafcantii in Prifcillam pietas ,

Si mantiSy autfimiles docilis mihi fngere ceras ,

u4ut ebur, impreffis aurumve animare fgurts.
t verf.123. ■ Idem III Thebaid. t

Fulmine criflatum gakisjubar, armaejne in auro

Trijiia , terrificU monjirorum animatafigtiris,
*verf.26i. Idem VI Thebaid. *

Exin magnanimum feries antiquaparentum

Invehitur, miris in vultum animatafiguris.
§.7. MartianusCapellalib.i de nuptiis Philologiae & Mercurii om-
nes hofce loquendi raodos conjunxit. Celebrat mirabile prafiigium elegantiam-
tjuepingendi , cum vivos etiam vultvu arvs aut marmoris fignifex animator infpirat.
Petronius Arbiter , Lyftppum jiatua unius lineamentps inhoerentem , inopiaex-
fimxit, G? Myron^ cjuipene hominum animas ferarumque <ere comprehenderat, non
invenit hccredem. & mox , Trotogenis rudimenta , cum ipfius naturje veritate cer"
tantia , non fme quodam horrore traElavi. Apulejus xii Metamorph. paucis
admodum confeEiis pafiibtis , ad domum Byrrhen<£ pervenimus. Atria longepul'
cherrima columnis quadrifariam per ftngulos angulos fiantibm , attolerabantfiatuas
Talmaris Deae :facies qua quapinnis explieitisftne grejfu pil<e volubilts,infiabile ve-
fiigtum plantis rofcidvs decitantes,nec ut maneant inharent^(^jam volare creduntur.
Contra lapis Farius inDianamfa^us tenet ttbratam totius loci medietatem : fi-
gnumperfetie luculeru^m, vefie refiatum , procurfu vegetum^ introeuntibm obvium,
& majefiate numinis venerabile, Canes utrimque fecm DeaQ lateramuniunt -, qui
canes & ipfi lapis erant : his oculi minantur, aures ri^ent, nares hiant, orafeviunt ;
&,ficunde latratm deproximo ingruerit, eum putabii defancibm lapidis exire : G?,

i» qUQ

L I B E R T E R T I V S. i8i>

in auo ftmwupf fpecimen oferte fabrilpi egregim il/eft^nifex prodidit,f(iblatu canibtu
in peElm ardau, pedes imi reftflunt , cmrunt priores. Fone tergum Deafaxum in-
furgit, infpelunca: modum mufci4,& herbii,& folii^s,^ virgultus, &ficubipamp/nis^
& arbufcults alibi de lapide fiorentibtis ; fplendet intmumbrafgni dettitorelapidis,
Sub extrema faxi margine poma & uvie faberrime polita dependent,<^uas ars amula
naturds veritati fmiles explicuit. putes adcibum inde quadam , cum mu^ulentm
mtumnm maturum colorem adflaverit, poffe decerpi. &,ffontes, <jui Deae vefiigio
difcurrentes in lenem vihrantur undam,pronm adfpexerii , credes illos , ut vitepen-
dentes racemos, inter cxtera veritatis,nec agitationis officio carere. Inter mediM fron-
des lapidis AElaon curiofb obtutu in Dianam projeUm,jam in cervum ferinm , ^ in
faxo fimul (^ in fonte loturam Dianam operiens viftur. redte Longinus <7%t
v-^-ni , §. ip , Tore » Ti-^vi) TiXeio; , LuuiK.' av (puaig etvctj ePotn) , Tunc ars eft per-
feBa , quando natura efje videtur. Intellexit hoc Apelles , eqiio in certa-
mine pid:o : etenim arti fuas fidens,fed iniquiorum hominum judiciis dif-
fidens , ad mutas quadrupedes ab hominibus confugit. namque ambitu a:-
mulos pr<evalere fentiens , fingulorum piHuras induilu equis ofendit : u4peUis tantum
equo adhinnivere : idque pofiea femper illim experimentum artis ofientatur. Plin.
XXXV, lo. i£lianus var. hift. lib.ii,cap.3. Valer. Max. lib. viii,cap.
II , de equa tale quid , fuppreifo tamen pid:oris nomine , retulit. Con-
tra vero quotquot minus fidebant le virtutem hanc aifecutos , qu^m lon-
giffime piduras fuas a veris,quas expre(ferant,animantium formis remo-
vebant. o ^ooy^cKpnQi r-iic; oLXiitTfuovcK; a^xIuk; ■, otciXiuai r 7rcaJ\t r^i; exXnd^ip^i;
aXiKTfuovui; "i^QCeiv aTrcoJarM r TrlvctKoi;. Ille qui mifere admodum gallum pinge"
hat , juffit famulum longe a pi^ura repellere veros gallos. Plut. de dilcr. adulat.
& amici.

§. 8. Notandus hic denique eft error eorum , qui opera fua tum de-
miim animari credunt , fi enormes ac violentos variarum adionum cona-
tus iis afHngant ; atque ita, dum artem, ubi minime oportebat, quaerunt ,
non ipfam affequuntur artem , fed imprudentes incidunr «? vicivtK.luu rtva.
aTTeipoKuXiav , injuvenilempHlchri ignofantiam. quamobrem heque immeri-
t6 Plut. ntfoc, i)yifjLovct aTTcttJ^iuJov , infubitos illos fculptores taxat , oi vo/mi-

^aai fxiyuXn^ ^ ctc/JDa? (pctivi^ ra? ;ioAow«? , etv JiaQi^mortK; <;(pocPpct )(^ tPlari^-
/uivag }(^ Kt^vivorag 'TrXcicsuxn, qui putant magnos & craffos videri coloffos , fi eos
ultra modum dsvaricatii cruribm,extenfds, hiantefque fingant. vitium hoc a qui-
bufdam appofite fatis vrapiv^upQi nuncupatur. '^^ J%7ra^o(; uKatpov k^ Kivov ,

tv^a (jLvi c/W 'TTd^m • « ajuirfovy 'iv^tt /uirfla cPet. TroXXa ^', coaxnp ok [JLi^H, ti~
vsg «? rd f^mirt r 'Sffdyiuot.'^^ 'icfia icwloov , ;^ ^oXi^d rtoS^(pEpo»'^. Efl autem a^
liud nihil,qmm intempeflivl^nanis, & ubi nihil opm efl affeBibm ,affeBuum ufur'
patio : vd cumfine modo adhibentur f nbi moderati reqttiruntur. Sape enim tan"

Aa 3 qtiam

I90 DE PICTVRA VETERVM

quam ab ebrietate nonmlli nonjam quidem rerumproprios,fed qms afchoU hahtnty
adhibentaffeUns. Dionyf. Longinus a^ u4«^, .^.3.

C A P V T V.

Kip^oS'^ eAaSt>« '^«^'9 l)tJ&IUoS',yjUI ISfOTfOTt^ ' COV tl fJLiV '^ Ta.^1?, « (/g ^>ijux,

« cfi d-iini; • rtfV^- TooS yS «t/ ^a^§£(77rt/. DemocritPis nihil perfi colorem ejfe ajebat,
OuiC antem ex hps componftntfir^firudfira,rbjtmo,ac profe^iu colorari. Qmrum «-
nnm quidem ordo, alternm figura , alind vero diffofitio. Inxta hxc enim vipifimt.
Stobaeus Eclog. phyfic. cap. 19. tria liaec Democrito memorata , eodem
plane ordine refert Quintil. v 1 1 1 , 3 , ciuod male difpoftum cfi, id uvoiKovdjun-
Tov. qHodmalefiguratum, id dio^yi/ueilov. qmd. male collocatum , id y.ctnoauu^ilov
vocant. Vitruvius quoque lib. i , cap. 2 , diftinguit in Archit^dura ra^tv ,
«/istdetnvj 8c oiKovo/uUv , ac reddit ea Latine ordinationem , diffoftionem^ difiri'
butionem. utcunque vero haec fe habeant , certiflimum tamen eft phanta-
fias noftras nudis coloribuSjnili accefferint haec tria,moveri minime pof-
fe. Gaudent profedo homines varietate : (p/A« ^' ra.fjt.ovoeicf'» rcrxmj iTta.-
yetv rov zdfiov , amant enim fmplicia cekriter inducere fatietatem , Theodoretus
Serm. 11 de Providentia. & ficut oculi noftri diverfarum adfpedu re-
rum magis detinentur ; ita femper argumentofae illae tabul^e praeftant a-
nimis,in quod fe velut novum intendant,& dant piduraB varios quafi vul*
tus : adfit modo debitus ex ipfo ordine cultus. i<^v i^ru; bV ivp^n^ovy irt
HaXov af^wTTo/?, «? « ra^i^ , nihil tam utile aut pulchrum hominibm , quam ordo.
Xenophon in Oeconomico. etenim nemo unquam tumultuarii fortuiti-
ve contextum operis miratus eft. fcd fingula , ut pro fua quaeque portio-
ne perfeda, ita inter fe connexa efie debent. Horat. de Arte ,

Singula quaeque locum teneant fortita decenter.
Atque haec eft ea, quae dicitur Difpofitio five Collocatio , prout eam no-
minat Tullius in Oratore, circa finem. fi quis Fhidia clypeum, inquit, coUo'
cationis univerfam fpeciemfuftulerit, nonfingulorum operumvenufiatem,

§. 2. Requiritur autem hic judicium acre terfumque , nec non labo-
riofa cura. nam ut opera exftruentibus fatis non eft faxa atque materiam,
& caetera aedificanti utilia congerere , nifi difponendis iis coUocandifque
artificium manus adhibeatur ; fic in pingendo quamlibet abundans re-
rum copia cumulum tantum habeat atque congeftum , nifi illas eafdem
Difpofitio in ordinem digeftas atque inter fe ciMamifiras devinxerit. Ne-
queenim, quamquam fufis omnibus membris^atua fit, nifi collocetur;
& fi quara in corporibus noftris aliorumve animalium partem permutes

atque

LIBER TERTIVS. 191

atque transferas, licet habeat eadem omnia , prodigium fit tamen : & ar-
tus etiam leviter loco moti , perdunt , quo viguerunt , ufum : & turbati
exercitus fibi ipfifunt impedimento. Nec mihi videntur errare,qui ipfam
rerum naturam ftare ordine putant ; quo confufo , peritura quoque fint
omnia. fic pidura carens hac virtute, tumultuetur necefle eft , & line re-
dore fluitet , nec cohaereat fibi j velut node in ignotis locis errans , nec
initio nec fine propofito,cafum potius quam confilium fequatur * . Con- * -S?"»'//. »«
tra vero, qui conceptae femel materiae Difpofitionem apud fe formaverit, fjptiml!
reliqua, artifex modo fit, faciilimo negotio expediet ; juxta illud Horatii
de Arte , VerbaqHe frovifam remnon invtta feqmntur,

Ad quae verba Commentator vetus , Menander, ciimfabHkm diffoftijfet , eti-
4mji mndHm verfbm adornajfet, dicebat tamenfejam compUJfe.

^. 3 . Nufquam certe magis deprehendas t t (^«5^«^« aQxov , iaborempi-
Born , ut loquitur Philoftratus Iconum lib.i , in Pelope. videas itaque
nonnullos in minutis tabellis mirificos , cum ab illo opere difcefferint,
non magis fijficere in aliqHo graviore aUn , qnam parva cjHaedam animalia , ejH<e in
angufin mobilta , campo deprehendnntur . Quintil.xi i, 2. Non male itaque
illos potiflim.um artifices palmam caeteris praeripere cenfemus , qui non
unam tantiim alteramve imaginem in tabula delineare , fed qui multipli-
ces perfbnarum ac rerum figuras non folum ordine , fed etiam momento
quodam atquejudicio difpenfarefciunt. Aptnm eHomnebonHm locU fnis :
& laHdabilia cjHieque fordefnnt , nifi congrna fde potiantur, Cafliod. variarum
V, 22. c«.fJt.ifj.!t)if) « ^et®}! y^^ roL oVS 5 ^ Ta yivof^ai, , y^j ax; av •^oi tu hia, ,
« S^ ttKh^o^ ajuT/J petefiiipyiiG tIw ahi\beia.v , aXK iTTtJiXaQ to liia<^H olKeiov, coQ-
f « Kav ii iv rt y iy^a^iv, Nam & qHafiint, qHceque funt , & ut quxdam fieri pof-
fent, piBma ipfa expreffit. Non per ipfrnm mHltitudinem male effingens verHm,fd
uniufcHJHfqHe proprium reddens ac perficiens Htft Hnnm quidpinxijfet. Philoftr.
Iconum lib.i, irt Bofporo. & lib.ii, in Infulis, fs^CiCxyiKiv ojuroTi; a-^Xiw,
ui o/uota, yiyovoai fjt.a,XXcv i ti yivo/xivoi? ^aivotlo, Caliginem autem ipfis circHmfH»
ditj HtfimiliafaBis pottpu, quam e\H<e nnnc fiant ^viderentHr . quamobrem etiam
intentiflim^ curl Difpofitioni vacandum 3 quae quidem , fi certa aliqui
via tradi in omnes materias ullo modo pofTet , non tam paucis contigif^
fet : adeo quidem ut Apeiles , qui omniura quotquot unquam fuerunt ar-
tificum longe princcps ac pene lex pingendi fuit , ne hanc quidcm fibi
gloriam tribuere fit aufus/ed Amphioni cedebat de Difpofttione, Plin.xxxv,d.
Quamobrem cijm infinitae imaginum formae femper fuerint , futuraeque
porro fint , & tot faeculis nulla unquam reperta fit materia quae efTet tota
alteri fimilis, fapiat hic oportet artifex, & vigilet, & inveniat,& judicet,
& confiHum a fe ipfo petat. neque tamen inficias eo quasdam effe, quae
demonfbari poflint, ea^ue non omittam, §, 4. In

ist DE PICTVRA VETERVM

§. 4. In omni opere potentifEma eft ea, qua2 vere dicitur Oeconomi-
ca totius rei difpofitio^quae conftitui nifi velut in re pr^fenti non poteft :
praefertim ciim in hac partium difpofitione femper fit primus aliquis ien-
fiis,& fecundus, & tertius ; qui non modo ut fint ordine collocati elabo-
randum eft , fed ut inter fe jundi atque ita cohaerentes , ne commifTura
pelluceat; corpus iit,non membra. quod ita continget,fi & quid in quo-
que conveniac viderimus , & ut fchemata fchematibus applicemus ; non
pugnantia , icd quaeinvicem compledantur. itares diverfs diftantibus
ex locis, quaii invicem ignotse, non collidentur , fed aliqua focietate co-
pulaque fe cum prioribus ac fequentibus tenebunt,ac videbuntur non fo-
liim compofita , fed etiam continua. Quintil. vi i , ro. Plane igitur ne-
cefTe hic eft , ut cx ipfa rerum ferie confilium de difpofitione & colloca-
tione fchematum capiamus. urget hoc infignis illa pidura , quam apud
Photium proponit atque difponit Himerius in excerptis ex Declam. de
patre divitc occidente pauperis filium adoptatum,atque in adulterio cum
matre deprehenfum. ^»)T»^fj inquit, ^(cy^cKpov tfa.yiy.ov fj9^ tjW %«p=t , Tf ayi-

nwnpov ePiTlai '^\.v)(huij ' KiMvi ePl aunS ^ tImj rd^tv r/j' ijUdcv drv^i^ii/uuTav ra^iv
Troiei,^ (t T^ ^aipM? , inqmre fi^orem Tragicum mann, magis vero Tragicum ani-
wo. jtibeas enm infortmiorum meorum ordinem ^ piBur<e ordinetn facere , &c,
vide locum elegantiflimum.

§. <). Pr^cipuum ergo in ea , de qua nunc agimus , Difpofitione eft
fcire, quod quoque loco fchema maxime quadret. quod per quam facile
erit, fi nos duci ante omnia ipfa rerum ferie,veiut duce patiamur : fic no-
bis & initia, & quas fequuntur, natura ipfa prsefcribet : prasfens trad:atio
rerum certiora fubjedura eft confilia. quumque nullum Ht hujus rei pr^e-
fcriptum,occafionibus utendum eft,& ciim re pra:fenti nunquam non de-
liberandum. Non eminet pi^ura , in qua nihil circumlitum eft : ideoque artifces
etiam, cumplura in unam tubulam opera contulerunt, fpatiis difiinguunt, ne Hmbroa
tn corpora cadant. Quintil. vi 1 1 , jr- fed fpatia ipfa , cjua in kac quidempartc
plurimum valent , quod pojfunt nifi oculorum habere judicium ? Quintil. ix,^.
unde cuivis perfpicuum effe poteft in plurium figurarum tabulis fubtilif^
fimam operofioris Proportionis rationem fbllicite obfervandam : prae-
fertim cum ro (^d^picfxa t (^«^^^«(pa in ea potiflimiim eluceat. «s^ rl <Topi7fxa
T ^ay^dfp-d , inquit Philoftratus Iconum lib. i, in Menceceo , c^QaXKm '^S
roic, rei-xjimv avJ^a.(; a)7TXt(r/ut.eviii , t»$ uS/j a.priii<; TTaps^ei opctv , t«? cTs dQpeic, rat
CKtKn , tb? cTs iifjctaia; ' (c ^epva cvitov , (£ zicpaXdg vdjua^, }(ciji y.dpv^a^ [xdvac, etrct
di^judi; • dvaXoyla raZra, Z Ttaf ' cTw ^' y.Xi-rrli^ t«? o(?3-aA/uac,To7? 6ot«o/V/o/?
y.vy.XoK; awjaTrlov^i. lucundum ac fhave eji pi^oris inventum. Armatos enimvi'
Yos mcembtis circumdans , hos quidem integros vidmdos pr<ebet : hos vero crurum

tenpu ,

LIBER TERTIVS. 193

tenM^nonnHUiti dmtdiatas, & qmYmdam peBora ^ fola capita, ^ galeaifolas^de-
inde CH^fides. Froportio hcecfnnt, opuer. Oportet enim decipere ochIos aptis orbtbm
coeuntes. Philoftratus quoque junior in Heiione , iyjivpa/uivii r k^th; i^
tfVat^ , uXXai k^ TToXXa juifn , Tet fjSjtj ui^aXci eflctpAivov^ , ro uy.etdg t? o-j.e«? y.Xi~
Tflsf^ TiS^i.bei , Tcfc «/^ a.vi^et. Nonjemel exaggerato^fedper multoi partes diflento
Ceto j fpibmarina cjtixdam interlacent , accnratnm viftm altitudine ftrripientia.
de pifcibus vero fub aqua natantibus , ac paulatim quafi evaneicendo fal-
lentibus oculos , infignis eft Philoftrati locus Iconum lib. i, in Pifcatori-

bus , 0 CKOTTiod^oz , inquit , U rluu d^aXciTJctv tsXiTTa, efistTii/UTruv T8c otpdotX/u^i; Cii
llw T aeA^(uQ suyO^-n-^iv. h) •y'kcWA(S <^\ t^ V ^uXa.Th; dv^ei ^rsi.rp Ix^uc^v p^u-
/jLaL%. [xiXavic, iBfJ oi at.va tPoKMcnv , n-PiOV J^ 01 {(pi^K. oi ePe /uir o)4«va?, hcAi ^^~
■^ivcfhv^ tLju o^iv. etTct SKicdJ^etq^ etTct vcPctpc) , etTct x^zsnvomcti. Kct^CalvnQ. ^' «;
To ucTmp « 0-^1? , ajuCxuiii^ cfictKetCoiw ra. ov auuS. Specnlator JpeElat in mare iri
numeri conceptionem octilos diffundens.^ In c<eruleo autem xcjuorps flore pifiium colo-
rcs. Supertores quidem nigri videntur : minus vero c^ui fequuntur, at cjui pofl illos
funt ,jam vifum decipiunt , pojlea umhrofi , deinde aquofi , mox ut fifficari poffis,
Oculorum enim acies in a^uam defcendens ita hebetatur,ut quce in ipfafjnt,dignofe'
re nequeat,

§. 6. Semper tamen hic incipiendum ab iis qu£ prima (unt ; nam necpinge-
re quifjuam autflngere coepit a pedibus j nec denique ars uUa confummatur ibi, unde
ordiendumefl. Quintil. iii, 9. praecipuum ergo quod eft inDirpofitio-
ne , a nobis ipiis ( adiit modo natura,dodrina, ftudium ) cum argumento
deliberantes petemus, & principalioribus in eo tiguris principem femper
ailignabimus locum. aliter atque in coloribus i ibi enim 0 (fw^j^aV^; ^4
7ToXtj]iXig-ctTa) ^a/ucili tIvo r,yiifuivluj srtt ^cTCc/ie/cws? ;;t«pctt'. pi5ior prettofiflimo colo-
ri primarium non dat locum , Plut. Sympof problem. i, 2. quod ii taraen
Inventionis Oeconomia poftulet expreiTam formoii corporis faciem ^ ex-
quiiitiilimo coloris atque artis apparatu eam ornare , ac minime celare

addecet. fUfpoaaTrat c(p«Af^ fjSip <^D%5t t ^ay^a.(pm To7q cv upcf. ' (^ Tv^pXuTJaai yz
olviv TisTtov ct^ "^ot^ci^. facies atitem debentur quidem k piclortbus his qui vi^prefunt
atatii conflituti , & ahfque his cacutiunt piUura;. Philoftratus Iconum lib. r ,
in Como , ubi interim rationem obiter affert, cur hoc in ea,quam ibi de-
fcribit , Comi pidura obiervatum non iit. Habet in piBurafpeciemtotafa'
cies : yipelles tumen imaginem Antigoni latere tanium altero oflendit, ut amiffi oculi
deformitas Lueret. Quintil. 11,13.

§.7. Plurimijm utcunque facultatis parari exiftiraandum eftexnu-
merofiilimo quoque argumento : non ut extot undique rebus in tam
multiplici perfonarum,locorum,a<3:ionum varietate, unam alterarave ap-
prehendat infirmitas, in qua delitcfcat. reBtimgenu^ approbari nifi maximis

B b viribiti

IP4 DE PICTVRA VETERVM

viribpu nonfotefi : hac diverticHla^ anfra^HS pijfHgtafHnt infirmitatii : ut , mi
cnrfn parnm valent , flexH eladHnt. Quintil. ix, 2. videas itaque nonnullos
robuftam lastiflimarum hiftoriarum vimprorfus enervare , dumrelida
graviflimarum rerum ferie clypeum ducis in ea fpedatillimi exquifitis
coloribus adornant, aut antrum aliquod in hiftoria forte fortuna obvium
hedera, myrto , lauroque ftudiofe obumbrant : «to/ ^' Ig tioKXa ;c, /uLiyaiXa.
mfo.yfj.it^ IjuTriTflovTiq , ioUsccnv oiKir» viOTrXara , afli r cPiccnora KXnpovo/u^(st.vli •
c? axe Tiuf leS-HTat o7cf\v «?;^>i 't%/fctAe^, vn cTeiTrviicrctj k^ vo/jlov • aXK i/UTriKf^ii-
(ra.(; TroXXaKK;^ opvi^m, tl^ (ry«Mf,(c Xayao^v iwfOKei/uivav^i/TrifiijuTrtTTXct'^ iTvvq rtvogj
tt Tflte<pr;,»jsV' «'' ^fiappocy^ii&lav. Hi cjHoties injnHltn ^rteclare ge(la inciderint fimi-
les fnnt famHlo recens dituto ex domini haereditate , c^ni non novit <^Hopa^oft indnen-
da vefiis,neqHe m ex lege coenandHmft : fsd in menfamfefe irrnens ^qnamvis appoft-
ta fitnt galiinaceje,fHiU£,leporiniS cames ,pHlmento alicjHo^vel falfamento,fic impletnry
ut inter edendnm dipHmpatur. Lucianus de Confcrib. hiftoria. non ob hoc
igitur uberior raateria eft expetenda, fed ut ampliflimus artificis animus,
velut campum nadus liberiorem , per totam ire materiam velit, atque in
lebus plures excurfus recipientibus magis abundet. Difcimus fane ex
Philoftr. Iconum lib.i 1 , in Rhodogyne, ro y^uetiv t^ y^apti? , vennfiatem pi-
Bnr^ , hac fchematum atque adionura varietate plurimum juvari. locum
itaque hic habet illud Nicias apud Demetr. Phalereum de Elocut. §. 76,
l>ii^icic 0 ^w^atp^; y^ raTo It/^t/? iXiyiv etvoj r '^ct^piKriz Ti^vm; « jutxpov /uipog , ra
Xa.Cov'^ vXluu iv/uiyi-3» '^a(pc^v , ;c, /ui) za^^y.ip/xcili^eiv riw TiyjUxt «$ /xty.f>a ' o7ov
opvi^ia , « avdn ' aXX iTTTro/j.ayJaz ;t, vajj/nayjac, ' 'ivba TtoXXa /jolju yji/Jic^ 'f'et-'
"^eiiv av rig 'iTr-TrodV, r^VfjS/J ^iovTwv, r tfi av^i(^a/iivm opbav: aXXuv cfi ozXa^ovluiV-
TroXXac eTj y.a^7rt7riov^(; r/J iTTnuv * «;to 'yi (c tIul) 'isziro^ifftv ajjrltji /lipog etvoj t?
^odyea^piyJrii Ttyj-.K , uaznp ric /jlv^hc, rpTroinrm. JsJictOS antem pitJor G? hoc fta-
tim dixit effe pmgendi artis non parvam partem, ut cum cepiffet materiam fatlsgran-
dem pingeret, (Sf non concideret artem in parvas res. Vt avicnlas vel flores,fed eqHe-
Jires & navales pngn.ts. f^bi mnltM qmdem fgHras oflendere alicjHis poffet ecjHO-
rum : qHOYHm ht cnrrerent : hi autem recli (farent : alii vero in genua prociderent :
(^ eqmtHm ipfornm mHltosjacHlantes : multos atttem decidentes ex eqnps : pmabat
tnim & argHmentum ipfumpartem effepiUorum artvs , qHemadmodumfabHlaspoe-
ttirum. eximia atque huic propofito noftro accomraodatiflima funt verba
Quintiliani , lib. x, cap. 7 , Intendendtu animus , inquit , non in aliquamrem
unam ,fd in plures fimuL continHXs : utft per aliqaam reUam viam mittamPts ocu-
los^ftmul omnia qux fnnt in ea circaque intuemur j non ultimum tantum vtdemusy
fed ad ultimHm.

§. 8. Hiftoria praecipue alere artem quodam molli jucundoque fucco
poteft : fed cum totum opus ad memoriam tantiira pofteritatis & ingenii

famam

L I B E R T E R T 1 V S. i$^

famam componatiir, orbem quendam contextumque defiderat * . nam- * Ssintii.i.i.
que omnia ejus membra connexa funt , quoniam lubrica eft ac fluit 3 ut
homines,qui manibus invicem apprehenfis gradum firmanti continent,&
continentur t . ubi nnda fYOfemntur membra^fi quid aut nHmero,am ordine eX' f SimtiLiT,^.
cidit, manifeftum eft, Seneca in procemio libri primi Controv. Nihil ergo
in univerfa hiftoria lacerum & abruptum occurrat. merito ridentur, qui
narraturi aliquid, frequenter interliftentes atque ofFenfantes, breve quid
atque concifum fingultantium modo ejedant. quamobrem illud tantum
hic notaile fatis habebo ; quo pulchriora funt &c fenfu & arte quas teme-
re in tabulam fparguntur , hoc piduram quoque magis deformem fore ;
quia negligentia CoUocationis ipfa rerum luce deprehenditur t . carebit % Suintii.ix,^.
ftrudura iolutum fere opus & e fingulis noii membris fed fruftis coUa-
tum , cijm illa undique circumcifa inliftere invicem nequeant * . 8c qux *^'rf.vni,?
non cohzerent , non commifTuris modo , ut in opere male jundo , hianti-
bus, fed ipfa quoque coloris inaequalitate deteguntur. Quintil.xii ,9.

§. 9. Quod vcro materiam paulo uberiorem induftrias artificis tanto-
pere commendamus , non eo a nobis fadum eft , quod laudandum pute-
mus faftidium nolentis aggredi materias minores , tanquam infra eum
Cint, aut etiam detradlura fit opinionis minus liberalis materia : Ketj ^' hlii
iTfJLiK po7ai voo^ <fia.(patn^ aveTfic^ , Etenim in parvis animfu apparet viri , ut eft in
Anthologia Epigr. lib.iv,cap.32. quemadmodum nequelaudamuseos,
qui in argumenta paulo tenuiora incidentes , extrinfecus addudis rebus
ea circumlinunt , ijjpXo/ftx/^e? n, « acijuvov , « ^cXiy.ov iyKct^Ta.r\ov\iq Sf^ ,asV«.
P^v/untm^ ^' Tctt)T« To oAorjWfofft ■^riy/j.ot.'^ M d,(stia)jua^ IjWTToiZvlct /uiy-i^^n mwoi-
nocfhfuHfj^cc rii mfo^ ctKXmXA %i(^et ffwSJirei^Kr/uivct. uiut corticeum , aut indeco-
rum, aut Scholajiicum , per medium tnjerentes. Totum enim hiec tpfiim labefaUant
coYTUWpuntque, tanquam ppgmata, aut raritates, (^ interftitia,iju^ dum mutua in-
ter fe conftruSia affeBione veniunt in conHitutionem adificii , faciunt ut in mokm
crefcat ingentem, Dionyf. Longinus ^5%/ u4«?, §. 8. Horat. de Arte ,

Inceptis gravibui plerumque & magna profejfis ,

Furpurens, late qui fplendeat, unm G? alter

uijfuiturpanmu, cum lucpts & ara Dian<e ,

Et properantis aquae per amoenos ambitus agros ,

Autftumen Rhenum, aut pluvita defcribitur arcas.

Sed nunc non erat his locus — .
Nos itaque Famphilum nefcio quemfinampts in infuli^ magnas res., tanquam ptteri-
leis delicias aiiquas, depingere t . Peritus artifex , t Tuttimitb.wi

Nonfumum ex fulgore, fed exfumo dare lucem '^* oraure.

Cogitatj Ht fpeciofi dehinc miracula promat.

Bb 2 Et

iP^ DE PICTVRA VETERVM

Et quemadmoclum Horatius de fe ipfo , Ex notoftlHm carmen feqmr ~—' .

Ita nofter ille artifex ,

Ex noto fitlar/j remfufret, ejHofibi quivis

Speret idem. fndet rnpilt)4m ,frtifiraqHe lahoret

AufM idem. tantum feries jtintltiraijue foUet j

Tantnm de medio fumftis accedct honorn.
Ita eft profedo. plurimum pollent feries &jundura : quandoquidem
pidurse ex ea accedit fingularis quidam Decor ac Gratia, quod eft ro <ra.-
(pii^ 4 y^du^p^K , perfpictiitas ptlnra:. Lucianus de Confcrib. hiftoria , -ro (Tenptc
Ivittvbeira , /uijun^ttvnjuivsv rti 'rp fmfayy.-i.rm <jvfj.<J^7i'/\QK-i\ ' 'i^Xv'^ yS ^ cf7e-
aSJ Tratj'^ 'TToiwet. ii^ ro rssfXjtrov i^ipyctffa/utivov , iTra^ei ro ePivripov i^^o/Uivov axjvS ,
yajj ttAj(75«c rfCTTU) ffuwtip/J.CT/xivov, co? /u» e/ia^iSKCipd^rt/, /unJ^ e/i«^w3"«? noXKat; Stvojj
aLXXvtXai; f&^y.etixivaz , akX asi ro '^sparov rz^ chulipu /Ui) yetrvicp /xovov aXXa }(m
zotvmeiv , y^ avainy.pa^Fztj k^ ra ay.pa, Deinde & perfpicnitas efjlorefat , diBio-
ne , (3 compkxione rerum adornata. AhfolHta enim G? perfeBa omnia reddet :
i§ primo ad finem perdn^o, mox fecundnm tnferet , illi conttnmtnm , & in modum
catena coaptatum, ut nthii interrHptum inft, necjue multafmt narrationes mutuofi-
bi adjacentes : fedfemper (juod primum efi , fecundo non vicinumfit modo.,fed etiam
cum eo communicet & per extrcma commifceatur. Pliit. in Arato , poftquam
retulit Aratura Pellenenfes ab/Etolorum incurfionc liberaffe , addit , ro

eTi 'ipyov ov rolc, /jLiyi<^oic, cPliCoyi^» , ;^ Ti/y.av-%(; o ^a-^a^po; iTToitxPe i/j<^a'^.iHCt>; rri

efta-^£<r« riu/ /Jiayjjjj 'ix^Qv. idfaSiumfuit in maximn celebratum. Ttmanthes pi'

flor eampnanam exprefft , atc^ue ocuhs quafi repr<£fentavit. Philoftratus quoque

junior in Venatoribus ca^piivetav hznc ab artifice obfervatam fingularem

pidlurae ifti lucem attuliffe refert , o%v Z ■%ov , inquit , y^ «? inftJ ro a-sKpU -^

ri^v»; , (^ w$ i^iv oca.v rlui iKctg-n ryyjjjj. ^iCac [jSjd ai)royi<ho; ojor^ JiyJvcov o7/j.a

cvyy.ei/jAvii , efi^^D '^''^^ apyjv'^; y.aXov eiTtetv 'f ^^.pa; , Kj TTivli fjSljj iroi. opa.; J% t

/UiQlrci^ov ojLTzSv , ca; chiyeipa; iojulov , 'igpaTTlaj iwfo; m; vTnpKa^Kei/xivH; , r tcw\^

fj.oi SoKeiv aoXov a<p-AyifjS^uo;. o Dii G? tjuamfuave, quod dtlucidum efi in arte ! (^

quam e.xpeditum eii cujufque fortunam cernere. fiorea certe extemporalis hac e reti-

hiii, opinor., conte.xta, duHores excipit venationis, ad honefte de ea loquend.Hm : atqtie

hi ftne quinque funt . Viden eum qui in medio maxime ipforum eft ? ut excitatofe-

metipfo convcrfpis efi , adfupertncHmbentes,fHum , ut mihi videtur, enarrans certa-

men,8>cc. vide totam eleganter difpofitae pidurae defcriptionem, nec non

plures alias rediffime collocatarum imaginum defcriptiones. in iis ta-

men pidluris , quae res de node geftas exprimunt , ardua magis eft ratio

Difpofltionis. ^pacPeia ^' « netletXn-^i; auur^, vjjTg t «? c* vvkI) etvAj • yiy^sf^^

oiyivij^,^ >ao T (jco/xa"^; , aAx' "im) t y.aip^ , tarda autem ac dtfficilis ipfarut»

comprehenfio ac cognitio 3 quod in tenebrisfint : nox enim non a covpore ,fed k tem-

forc

LIBER TERTIVS. X97

porepiEla efi, &c. vide Philoftratum Iconum lib, i, in Como. operofior
quoque eft CoUocatio figurarum , quae aliquam fui in aquis imaginem
funt redditurx i qua de re prasclarus eft Philoftrati locus Iconum lib. i ,

in Olympo , l^^p^t tst&ji' crg to vcPap 'ydL(f>&t , OAyyUTre , y.ct^y.vTrJot'^ h auoTo "^cro
1? TTBifm. it (/« Ig-iiKo^ i-^ct^piv , if» av iv^yi/uovei Tat. vzzro TaT 5-ep!'«i) iefei^iv. Ib^Tro-
Xctioi^xjSe^/MjUiUeiiT^ovcPotTcidVi^^^rfftwt^uveivcvajuTolg Ta.fJt.mn> Httc ufcjue
te effj^git aqna in ipfam efaxo immntem : quod Ji (iantem ejfingere non utiquefoT"
mofa cjUeefi^b peHorefunt , ofiendijfet : aquarum enim imitationes in ftperficie fiint ,
^uod longitudines in ipfis confideant. neque Aufonias hic pr^tereundus , qui
per quam eleganter in Mofella ,

Hos Hjperionio quum Sol perftderit <efiu ,
Reddit nmtales vitreo fub gurgite formas ,
Et redigit pandas univerfi corporis umbras.
Vique agiles motm dextra lcevaque frequentant ,
Et commutatii alternant pondera remis ,
Vnda refert alios^fimulachra humentia, nautoi :
Jpfufuo gaudet fimuUmine nauticapubes ,
Fallaces fiuvii mirata redirefiguras.

Plin. junior lib. vi 11 , epift. 8 , rip^fraxino multa , multa populo vefliuntur :
^uas perfpfcum amnis,velut verfoA, viridi imagine annumerat. ita enim ex Aufb-
nio legendum videtur ; quum in vulgatis editionibus velut merfa^ paflim
reperiatur. huc refer etiam hunc locum ex Agell. nod:. Attic. xvi, 1 8 ,7*
re[ipis fpeculum fpeUes , imagofiet tua hHJufmodi, ut caput deorfum videatur , pedes
furfum,

C A p v T VI.

QVinque capitahaec , quae recenfuimus , ita funt inter fe connexa &
indifcreta , ut , fi quid ex his defuerit , fruftra in caeteris kboretur.
nec po{fumus quolibet uno eorum eife contenti ad confummationem pi-
d:uras , nifi porro ex omnibus his rite obfervatis eluceat certa quaedam
Venuftas ac Gratia , qui non fingula haec , fed , ut femel dicam , pari-
ter omniadecent. in fcriptis nuncupatur ^ff»i//rf , juxta illud Martialis
lib, VI, Epigramm. 60.

Jngeniofa tui FompilIi>fcriptafermtur ;

Sedfam<e non efi hoc, mihi crede,fatis.
Quam Multi tineas pafiunt blattafque diferti ,

Et redimuntfili carmina do^a coci ?

Bb 3 t^eja9

i«,t DE PICTVRA VETERVM

Nefcio ^uidphu efl, cjuod donat fecuU chartii :
Vt^HYM geniHm debet hahere liher,
Et profedo cum Inventio multum per fe valeat , Symmetria deledet ,
Color etiam propriam quandamrebus adjiciat vim j necefTeeft perfe-
d:um quiddam, cum omnia coierint, fieri ; atque illam demum infigniter
florentem & multum expolitam dixeris piduram , cui omnes omnium
gratiarum lepores illigantur , & in qul paflim deprehenditur to x^teav t?
^a(p«?5 venuftiti piBura , Philoftr. Iconum hb. 1 1, in Rhodogyne , & mox
inMelete. To'f)nx<^eA , gratiofMm , ut idem loquitur in prooemio Iconum.
Corpus certe humanum, quod fingulis fui partibus habet concmi^am ali-
quara accuratae perfedionis fpeciem, non ftatim venuftum dici meretur ,
fed quod ex univerfa perfediflimarum partium jundura Gratiam quan-
dam fpirat , quae fpedantium oculos tenere ac trahere valeat. quamob-
rem etiam non infcite fomam a Gratia diftinxiffe videtur Ovid. 1 1 de Ar-
te * , MHltaque cum forma Gratia mifta fuit. redte quoque Quintil. orat.
inftit. IV, 2 , ejuadam partibus blandiuntur ,pd infummam non conpntiunt. ita
Nero, tefte Suetonio in ejus vita, cap. j i , fuit vultupu/chro magis qmm VS'
nufto. CatuUus quoque Carm. 87.

Quintiaformofa eft multi^ ; mihi candida, longa ,

ReUa eft. hoc ego. fic caetera confiteor.
Totum illud,formofa, nego. nam nuUa venuftas ,

NuUa in tam magno eft corpore micafaln.
Lefbiaformofa eft. qu^e cum pulcherrima tota efl ,

Tum omnibus una omnes furripuit Veneres.
TibuUus lib. iv, Eleg.2, de Sulpiti^.

lUam, quicquid agit, quoquo vesligia movit ,

Componit furtim fubfequiturque decor,
Seufolvit crines, fufts decet ejfe capiUts ;

Seu compftt, compti^ eft veneranda comis.
Vrit, feu Tjria voluit procedere paUa ;

Vrit,feumvea candidaveftevenit,
Talis in oEternofelix Vortumnm Olympo

Mille habet ornatus, miUe decenter habet.

Claudiam denique Rufinam decora forma confpicuam defcribit Martia-
lis lib. XI , Epigr. ^4. quae Britanna dXm effet , Roraanis tamen Atticif-
que artibus naturale decus formae auxerat ,

Claudia coeruleis cumftt Rufina Britannis
Edita, cur Latia peUoYapkbii habet ?

Ouale

LIBERTERTIVS. j^

Qnale decHs forma ? Romanam credere matres
Italides pojfmt ; Atthides ejfe piam.
KaAX»? yttxjctiKoc, ro fxim apyov^/xriTi oLTfldctvov , ctXXu /Ufjuiyfjtivov ^a6<7/ (£ K/f»i]/-
Koy j ahfxvfov <t (feAfMJ naX^m. forma mulieris nec otiofa , nec iUiberalU , fed cum
venujlate & gratia qmdam mixta^ quaeqHe fenfns foteji injleEiere , falfa & acrli dici
folet, Plut. Sympof. problem.v,ro. Lucretius lib. iv ,

. — Chariton mia, tota merumfal.
Pidurae par quoque ratio eft. nam ficut cithara, ita Pidura perfe<9:a non
eft, nifi ab imo ad fummum omnibus intenta nervis confentiat. Non la-
tuit hoc Apellem, cujus (quamquam eadem aetate maximi pidores effent)
praecipua in arte venuftas fuit : etenim is, quum opera reliquorum admi-
raretur , coUaudatii ommhiu , deejfe ips mam iUam Venerem dicehat , quam Graci
Charita vocant ; c^etera omnia contigijfe -, fedhacfolafihi neminem parem. Plin.
XXXV, lo. Venerera hic fummus artifex dicit peculiarem Inventionis ,
SymmetriaBj Coloris, Motus, Difpofitionis denique gratiam,per univer-
fa piduras membra fic difFufam , ut non modolnventionc , Symmetria ,
Colore, Motu, Difpofitione fpedantes teneat , fed multiplici fingularum
partium harum venuftace in unum coUata efflorefcat.

§. 2. * Atquc haec eft proculdubio Venus illa quam , ex ingenio artifi-
cis fponte fua nafcentem , nullae regulae artis tradunt , quamque nulla vel
morofiflima praeceptorum fedulitate artifices affequi valeant^ nimia pras-
iertim cura omnem pidurarum leporem deftruente magis quam adjuvan-
te ; neque enim alia via magis in Kay.o^y^xiciv itur, vitium eji uhicjue^ quodni-
mium efl. Quintil.v 111,3. ''^^^^ P^^^fl pi'*^^^^ > cjuodnon decet. Quint. i , 11 .
ideoque etiam quod natura rei fatis aptum efl, niji modo ejuoque temperetur, gtatiam
perdit. cujmrei ohfervatio judicio magii quodam fentiri , quam praeceptis tradi po-
teji. Quantum fatii fit , & quantum recipiat pY<efens materia , non hahet h<cc res
menfuram ^ quaft pondm : ejuia ,ut in ctbis ,aliaalipsmagiscomplent. Quintil.
X I , I . pracipmque in hac parte pr^flandum eji, ut deceant cunBa j quod pruden-
tia magis, quam uUa praceptionis arte fervatur. Mart. Capella lib. v de nupt.
Phil. & Merc. quamobrem etiam frequenter ufu venit, ut multi , quibus
a natura minora data funt, tamen illud afTequi poffint , ut its qu<e habeant ,
ntodice & fcienter utantur, ^ ut ne dedeceat ; td enim eji maxime vitandum, & de
■ hoc uno minime ejifacile practpere. Rojciumfepe audio dicere, Caput effe artis , de-
cere j quod tamen unum id effe, quod tradi arte non pojfit. Cicero i de Oratore.
arte quidem non traditur hoc, attamen artem, vim fuam diffimulantem ,
fequitur, cum nuUa resftne artefatis valeat,& comitetur femper artem decor. An
fioneam yqu£ emijfaoptimeeji , hafiamjpecioftffimecontortamferrividemus ? G?
ATCH dirigentium tela , quo certior manu4 , hoc eji habitns ippformoftor, Qu intil .

IX, 4.

ioo DE PICTVRA VETERVM

IX, 4. nifi malis opinari quod artifex Venerem hanc natura duce melius
alTequetur , quam arte ; fednatnr^^ ipftars inerit , ut idem Quintil. ibidem
loquitur. etenim hasc duo natura arde adeo funt inter fe copulata ac de-
vinda,ut feparari atque intervelli falvo lepore operum non poflinr. raJj-

rliu y.pa\I<^Uu ti (^ ^apoLKli&es^ty-oolurlw apeT^w) , fiVg (py^«; ivrv^iav <^et y.aXeiv^
etTt 'TtovM pt) Tiy^Vii^ ip-ystnAv, £iTi fjLiy.iiulj i^ a.fj.(poi'v 'i^iv ii cl\uict/xtv , hanc virtutem
optimam & qua: ntaxime exprimit,fve ea ingenii felicitoi.fve tnm lahoris^tum ar^
ti-6 opiis,vel mixtm ex ambobia hahitpu & facultAi dicenda eft. Dionyf. Halicar-
nalT. in Lyfia. ^ -h aAA«A«p^/st TbTwv iVa? '^oit av ro rixetcv. ipfirum fane co-
h.-crentia eft ipfa pulchritndo, Dionyf Longinus t^ ^'4«? 3 ^. 32,, Atque hoc
illud eft, quod Philoftrato agenti de pidura ferti fioveiyro xojJvor r <^t<poLVH
^ a.TTo.Xov appellatur , Iconum lib, i , in Como. iXiu^teAa. '^ av^mv , ut
ydem Philoftratus ibidem explicat. Italice eft morbido & vago , leggiadro ,
fvelco. neque invenufte Catullus in Argonauticis corollas miraquadam
artis facilitatc plexas indifincias dixit, quod flores cafu potius congeftos ,
quam anxie digeftos fped:antium oculis exhiberent. grariam hanc molli-
ter turgentium coronarum teneritatem dixit TertuIIianus de Corona mili-
tis , in capite , inquit , qtmfaporfori^ ? c^ms coronae fenfts , mft vincnli taninm f
qttia neqne color cernitur, neqtte odor ducitm, neqne teneritM commendatHr.

§. 3. Paret igitur, quam fit arduum, exadise artis opus pofteris relin-
quere : prasfertim , quum ne quidem ad confummationem pidlur^ fuffi-
ciat hxc^dequa nunc egimus, Venus ; nifieam fclixquidam firmasfacili-
tatis decor commendet. elegans feftivac facilitatis exemplum habes apud
Philoftratum Iconum lib. i , in Amoribus. ytXoixnv ci Ep&Jle?, inquit, (t y.<t-
rx'7Ti'T?.oiiv.a.(nv ' 0 y9/Jy ^i nXiVf,a.v • 0 cTi, nyfhajY^t;, ' oi cfi , vtP.ioi ' -Trami; cv ro7g T
J)ajuafltai tyjsfjLam. rident Amores,^ ceciderunt ,hic (juidxm in latm, hic veropro-
mus, hi cmnes fipini, errorem vario indicante hahitu. videas itaque hic , quan-
tam elegantiffims alioqui pidurae Gratiam adfperferit pidor, dum varie
ludentes atque ex lafciva quadarri petulantia temere lapfantes Cupidines
pari fidentioris negligentiorifque artis veluti errore defcribit. Plinius
certe loco ex cap. 10 , libri xxxv nat. hift. proxime allato poftquam A-
peilem prster ca^teros gratia hac polluifle teftatur , fubjunxit hsc verba ,
fiftrpavit Apelles (3 aliam gloriam , c)im Trotogenis opiis immenft lahoris ac curjs
fupra modum anxiae miraretur : dtxit enim,omniafbi cum illoparia ejfe,aut ilii me-
liora ; fed unofe pY<eftare , quod manum ille de tabula nefciret toUere : memorabili
prjecepto , nocereftpe nimiam diligentiam. Plutarchus quoque in Tiraoleonte
facilitatem hanc a Venere diftinguit , >) yS^ kv\ifj.a.yji Trcinmc, iuquit , ^fttj t*
Aiovvaja (id'^a(py:/xa'^, r/^KcXo(pccvtu)v , l^iw iyci'^ ;i, rovoVy c^dCtaffjuivoti (t y.ct-
ra.7iivoti; totKt ' t (J\ Niy.o/L(,a^ji p^aipa??, Kj rol'; 0//>)fa ^tX""^ > f-'^ '^ aAAw$ cPvuua-

fji.t(i);

LIBER TERTIVS. toi.

/uiu? )(^ Pt«e^^? i 'Jbfont^i ro Jhzeiv Iwp^epw? <t pctcfied? a.Treioya.Ssf^, Vt enim Colo-
phoniomm Antimachi verfta G? Dionyfit fi^Hrte nervis ftaediti ^vigore imaginem
refernnt exprejforum (3 elaboratortim j Nicomachi vero pi^ttris ^ carmintbpts Ho'
PKri extrarelttjHOs dotes ^ gratiai etiamhoc inejl , exfedite ut faBa & facile appa-
Ytai, Simile illud : In omnibta rebtts videndum eft , Quatentu. etfi enim fuiu
cuiijue modtts efi j tamen ma^ii ojfendit nimium , quamparum. in quo Apelles pi-
Elores quoque eos peccare dicebat , qui nonfntirent , cjuid effet fitis. Cicero in
Oratore. ApoUodorm fElor intercunUos di/igentiffimtts artis, & iniquttsfui ju-
dex ^ crebroperfe^ajignafrangens , dum fatiare cuptdttatem nequit artis , & idei
Infanta cognominattts. Plinius xxxiv, 8. & raox , Callimachtts fimper calum-
niator fiti , nec finem habens diligentia , ob id Cacizotechnos appel/attis ; memorabili
exemplo adhibenda curx modum. hujtafunt faltantes LacaniC , emendatum optu ;
fid in quogratiam omnem diligentia abftulerit.

• §. 4. Deturpat ergo nimia cura totam emendatiflimarum quoque pi-
d:urarum Gratiam, quemadmodum facilitas eam auget. Grande, & , ut
ita dicam , pudicum exadae confummataeque artis fpecimen , non eft ma-
culofiim , nec turgidum, fed naturali pulchritudine exfurgit , calamiftro-
rum fucique impatiens. huic igitur praecipae virtuti attendat artifex, to-
tam mentem,omnes cogitationes ad tantae rei magnitudinem fedulo con-
vertat, Et curam tota merae Decoris agat, Ovid. 1 1 1 de Arte * . przefertim , « verf.^i^^
ciim is demum fiimmus in arte dici raereatur , cui difcipltna, & ftudium, &
exercitatio dederit vires facilitatis. Quintil.xi 1,9. a.<piXeia.fimplex G? inajfeBa-
ta , inquit idem ille Quintil. vi 1 1 , 3 , habet quendampurum , qualls ettam tn
foeminis amatur, ornatum ; ^ qtiafdam velut e tenui diligentia munditias. kuXXo^
(WTo^uUy >tj ofjLotov ajurofxaTU) (pvi^ ,nativaformafimilifqueplant<ie fuo ingeniona-
t<e , Ariftaen. lib.i^epift./. a<yKivag-ov naXXoi, non fitla pulchritudo, Philoftr,
Iconumlib.ii,in Panthi^. Terent. Phorm. Ad.i, Sc.2 ,
— Virgo pulchra, (^ quo magis diceres ,

Nihil aderat adjumenti ad pulchritudinem,

Capilltu pafftts : nttdtts pes : ipfa horrida :

Lachryma : vefiittts turpis : ut, ni vis boni

In ipfa inefiet forma, h<ecformam exfiinguerent,
Ovid, II Faft. t deTarquinio in Lucretia comraoto : fvtrf.y^-i.

Forma placet, niveufque color,flavique capiUi ,
Quique aderat nuUafaBtts ab arte decor,
Idem II I de Arte t , ^ » wr/if 7.

Tormof<e minus artis opem pr<eceptaque quxrunt»
Efi iUysfua dosfornhtfine arte potens,
Cataleda vet, poet. lib. i ,

C c Eingere

lot DE PICTVRA VETERVM

Fi»gerepfemper, non e(i confidere awori.

Quid, cjtiodfepe decor, cUnt prohihetur, adefl ?
Notat hoc in Semiramide i£lianus var. hift. vi i , i , ^iiutpoijuiv tW Aatu-

eistf 3 inquit , clxXoi fjS{u aXXux; acTyeni' * «peeiolctTw J% i^^i^ ytwetiHm, it ii^ a(pi~

Xi^ipov i^^ii^ T^ KaXXci. De Semiramide alii dicmt. Eafnit inter omnes fceminof

JpeciefiJJma , tametfi remijfim & negligentiHt formam curahai. in Alexandro

quoque magno id ipfum obfervat idem .^lianus var. hift. xi r , 14 , kxk-

^uvcTcov r '!>tXi'7T7Tii df^iffayfxom^; topeaov Xiynfft yjui^. ^iexandrum Fhilippi fi'

Humftne curatione form£, fpeciofum fuijfe perhihent. talis foemina Horatio lib,

I Carm. Ode ^ , fimplex munditiis dicitur. aTnecipyax; ««Xh, ut loqui-

turyElianus var. hift. xii,i. Tullius quoque in Oratore , ejuadamettam

negligentia efl diligens , inquit , nam ut mulieres ejfe dicuntur nonnuUa inornata ,

(jUAS id ipfum decet; fic hcea fHhtili4 pitiura etiam incompta dele^at. Fit enim quid-'

dam tn utroque quoftt venuflim,fed non ut appareat. tum removehitur omnii inf-

gnis ornatpu , quaft margaritarum , ne calamijhi quidem adhihehuntur. Fucati ve-

ro medicamentu candorvs & ruhoris omnia repellentur ; elegantia modo S? munditia

remanehit. imprimis ergo cavendum ne elaborata quaefitae venuftatis con-

cinnitas & quoddara aucupium dele<^ationis manifefto deprehenfum ap-

pareat. etenim frigida illa nimi^ fubtilitatis afFed:atio frangit atque con-

cidit vividum incalefcentis animi impetum , & quicquid eft in arte gene-

rofius. non raro quoque evenit , ut nimia diligentia deterius fiat opus ;

quiafunt optima minime arceflita , &fimpliciDusatqueab ipfi veritate

profedis fimilia. nam illa quas curam fatentur , non confequuntur gra-

tiam ; propterea quod fenfus obumbrant , & velut laeto gramine fata

ftrangulant , ut loquitur Quintil. in proocmio libri odavi. ipfaemendatio

finem hahet , ut falubriter monet Quintil. x, 4 , funt enim qui ad omnia tan-

quam vitiofa redeant ; (^^quafi nihil fu fit reHum ejfe quod primumeft , melim exi"

fliment quicquid efl aliud :fimiles medicis , etiam integrajecanttbi^. accidit itaque

ut cicatricofafnt, & exjanguia, G? cura pejora. Sit tgitur aliquando quod placeat ,

aut certe quod Jujficiat ; ut cpt-is poliat lima , mn exterat. vide quoque Plinium

luniorem lib. ix, epift. 3 5^. Vnde etiam illud, quod in plerifque aliis ar-

tibus obfervatur, hic quoque locum habet, Caput nimirum artis eife, ar-

tem premere. & profedo, fi qua pingentium ars eft, ea prima eft, ne ars

effe vidcatur. Vtilijfima efl diffimulatnjuhtilitas ; qu<e ejfe^u apparet, habitu la-

tet. Seneca in prooemio libri primi Controverf. Sed koc patt non pojfumtts ;

(^perire artem pummtts , nifi appareat ; cum definat ejfe ars,ft appareat. Quintil.

t vtrf.i/^j. IV, 2. appofite Ovid. x Metam. t de Pygmalione ,

Jnterea niveum mirafeliciterarte

Sculpfit ehur,formamque dedit quafcemina nafct

Nul/a

LIBER TERTIVS. loj

NHlhtfoteji j operifcjue fm concepit amorem.

Virgtnii efi verefacies, qttam vivere credoi ,

Et, fi mn ohfiet reverema, velle moveri ,

jirs adeo latet — ,
§. ^, Liquet ergo rem totam refta reputantibus vi^ , praecipuam tan-
topere laudatae venuftatis gloriam ab expeditae & minime coadae artis fa-
cilitate provenire , qua permotus fpedator veluti attonitus miratur illa
dodrarum manuum cb(pUfx<t^ , prout admiranda excellentium artificum
opera vocat Philoftratus Iconum lib.i, in Memnone. Himerius quoque
«/i5Te fxoi, inquit, 'dui Ziv^fcPog tj^^vZw,^ ra nappaffia (ro<pi<r/ua.'^, date mihi ZeH-
xidii artem ^ Parrhafii in pingendo peritiam. Damafcius quoque apud Piio-
tium de femet ipfo tcftatur,quantum fenferit animi motum confpeda Ve-
nere , quam Herodes fbphifta dedicaverat. '/«/]p«^ fjSju vzjro ^u/uCn? ts ^
oK7rA«^6«f , inquit , «t&) (P'e Tiui -^vxl^ (fltli^lM vjero 4 tvppomjuurig, a^i ii^ oiog r
eiKach iTT-xv liveti ' ToXKtty.K; ^ a.7iim tTra.vetgpsfeiv Ifh tc ^iajua. ToffHTov ajun^
y.a\\og cviKiKpaa^iv o Ti^vhni;, a yXvKv t/ (^ -appoeflcnov, aKXa. ^Aotrvpov n ic^ a,v<f&(-
«oV. fuda/vi prieftHpore & admiratione , & fic afficiebatHr animni iftac Utttia , ut
domum innonpojfem. ScepecHm abivifiemad JfeUacHlHmrevertebar. Tantam
huic pHlchritHciinem immifi:nerat artifex , nonfuavem aut veneream alic^Hom , fed
terribilem ac plane virilem. Haec eft illa virtus , qusemirantium circulosun-
dique contrahit j quae tantos clamores , tantas admirationes efficit ; in e^
vires pingendi conftitut^e funt : Ttmanthes pinxit Heroa abfolHtijfmi operis,in'
quit Plin.xxxv,io , arte ipfa complexHs vires pingendi. Philoftrato in prooe-
mio libri primi Iconum , haec vis artis Kpelroc, '^ o^^-M^jif , visfiientix voca-
tur. Eidem quoque Iconum lib. 1 1 , in Rhodogyne dicitur /^y? t? ;^a-
<p»? , efficaciapiSiurje • Luciano denique in Zeuxide eft efujjafjt.K; 'f Ti-xym , vii
artis, haec virtusoculosnoftros capit,tenet , Propert. lib.iii, Eleg.io,

uiHtcerie tabuU capient mea lumina pi^ce ,
Sive ebore exa^<e,fiH magis <ere manm.
Plin.xxxv,9 , necfueante JlpoUodorHm uUim tabula oftenditur, quee teneat oculos.
Ex vivo virtutis hujus fenfu provenit attonitus ille ftupor , qui occupare
folet animos miracula tantae artis jufta aeftimatione ponderantium , atque
in ei contemplatione acquiefcentium. a^pamej. TrAn-^^Te? ftV*"^«iw5{y , muti
conjiitimHJ, Calliftratus in Cupidine Praxitelis. Horat. lib.i i, Satyra 7 ,

— Paufiaca torpes infitne tabeUa.
NoH habent incredibilia vocem. qH<edam majora funt , (juam ut iUa capiat modns
fermoniihHmani. Quint. Declam.xix. magnitHdoftuporii^locHmmultisplaH'
fibmnonrelinquit. Symmachus lib.x, epift.22. Pidura itaque quae admi-
lationem non habet, nuUa merito judicatur : atque is demum prudentio*-

Cc a ribus

104 DE PICTVRA VETERVM

libus verus videbitur artifex,in quo homines exhorrefcunt,in quo excla-

mant, quem ftupefadi intuentur, quem plus qukm horainem putant : qui

diftinde,qui explicate, qui abundanter, qui illuminate, quicquid Inven-

tio fuggeflerit, exprimet. Cicero iii de Oratore. & mox , Quare

Bene 8c Praeclare , quamvis illi faepe dicatur : Belle & Feftive , nimium

laepe nolo. quamquam illa ipfa exclamatio, Non poteft mclius, fit velim

crebra : fed habeat tamen illa admiratio ac fumma laus umbram aliquam

& receffum, quo magis id,quod erit illuminatum, exftare atque eminere

videatur. Tandem tamen , expleto tam juftae admirationis ftupore, tem-

perare fibi non valeat fpe«3:ator , quin fubinde , y^Jtjujuuai fntfoffTvxaiv x^P°^

*T>hiUiir.juwr a^£ia.g , literoi elegantU manm naBm , * exclamet , ovIuk; (ti^^J^o^oz w rt-jj^yn , ^

w prtcemto icB. y^^^^y a.v^a>7Tmg X^P^'^ ,flfipenda verefmt ars Gf humana manuposflantior , ut

loquitur Calliftratus in Memnonis ftatua. & fi forte, dum in hoc animi

aeftu verfatur , in Pafiphaes pidura Cupidines ferram ducentes obfervet ,

01 bin T 'Wf-iovoc Epw/e?, mquit, ivvoictv n vTnfthifsAnitaai TraCstv k^ <ro<ptav, o7ro<T» %^'

po$ Te ©pj^w^arwf. aKOTiet yS, tw^uAm irsfioov iju^i/iXii^ , k^ J)»}ilaf axmS yicTn. c^tti

aatem circa Jerramflint uimores , coghationem omnem fcientiamqHe fu-perarnnt ,

^ptanta admanm colore^nefertinet. Adverte : Ugnoferra impofita,jam<jue per ip-

fumdu^a. Philoftr. Iconum lib.i,in Pafiphae. Sin autem in tabulam ar-

gumento nativitatis Pindari infignem incidat, fingula abfolutiflimas artis

momenta percenfens , non ce0at in proximum quemque qualemcunque

iui fenfus guftum transfundere, oT^ttf/ ^cw/ud a-ot mc^ ;^, rag jUi?\irlat;,vTa> •yxl-

^p«? yi-^a/ujuivai;, inquit, «f yi ^ tsfevo/uctia cTriXii, ^ 7ioJ\(;, £ TxlepotjC^ to^w-

fjLa T^ ^oA«c itt «Sxlsscav , <Vct tjj (pvca cfia7ToiKiAXv(y»? cwto, r ^a^Ji?. u4pes cjUO'

quefic exiliter & ajfabre pilla^ tibi ejfe admtrat/oni puto : cjmrHmprobofcis , acpe-

des evidentifjime cernHntur , & pennae acfloU color non incongrue habent , cum in

ipfis variandis ars naiuram adaejHaverit . Philoftr. Iconum lib.ii,in Pindaro,

Turfus pifturam tela Penelopes nobilem intuens, nihil non in e^ fufpicit ;

araneolum tamen in proximo confpicatus,To vTwyXl^pwg apsc^vUv JiaTTov^"

ffct{, inquit,;t) Jei^e^ k^ tLv ipvcnv,^ to i&(ov avTiig vmjuox^npov "^d^dj (^ d^^ior,

♦• ayadh J\ijutiif)y^ ;t, JeivH tIw aA^deiav , araneum tam tenuiter elaborajfe , acJHX"

ta naturam indicajfe, tpfHmqHefilum laboriofum ac dijflcile pinxijfe , artiflcis efl pru-

dentis,atcjHe adamujfim vera referentis. Philoftr. Iconum lib. 1 1 , in Telis. in

tabula Panthiae morientis fufpenfus miratur rd (mjueia. r ovvxmv tiJica y^a(pmi

tingHtum vefltgia , quam piBaftnt , longe fuaviora. Philoftr. Iconum lib. ri,

inPanthia. quemadmodum &Philoftr. junior in Venatoribus. in ta-

bula Veneris oftendit qualiter o <^ rdi itd-iS^? ?^ct/uuv , ;t, Ta cv aoTctii; p^ta-

/ua'^ , (^ «? dxXo dxXcf) iTitTfiTrei , cTai/uovlug atjui/ijiijuii^ , pratum quod vefles cir-

cuit, (^ qui in eisfunt colores, (^ quod aliifs alium interdicetj mirum in modum ex-

refOt

L I B E R T E R T I V S. iOf

frejfafrnt, Philoftr. Iconum lib. 1 1 , in Venere. Vifa quoque aure^ vefte
Veneris , potiflimum in e^ fubtiliffiraam futurae fpeciem miratur. paip») ,
el» voei^ /uaWov, « epa^ , SutUYa , cjn£ tnente foitpu percipi, qnam videri poteji»
Philoftr. junior in Ludibundis. in marmorea Bacchae bacchantis ftatua
cunda deprehendit figna animi furoris oeftro perciti , To^yaZra. Trddiii Jii-
Aet^Tre To. TiK/x^&iat; "^^ '^ Ti^viig app«T« Xoya y.pa^iv^. tot ac tanta ajJe^HS in-
dicia ab arte emicabant , inenarrahili arcanaque ratione temperMa. Calliftratus iu
Bacchae ftatua. In contemplatione ftatuae Narcifli dejfixus , caetera qui-
dem miratur , to c^ iJ% Xoya p»1ov , inquit , xl^o? «? uvo^xS iti^aXaff/utvog ,
)^ cvavliiov ffoo/ua. rri nffja, 7rapi^ofjoljuo(, g-epewTepats ^ Tirv^nKCOi ^vffieog , TftJ-
pipori^og UTii^iXXiv M(Qrvt<nv , «? dpatcv riva, (Tco/ua^g oyKov ihayioixivo^^. Ifltid att-
tem ne verhis qmdem exprimi potefl , ut lappi in humorem laxatta, corpm oppofitfim
ejfentite fti<£ prcehuerit : naturam namqite foltdiorem na^m ; finfum tamen diquem
deltciarum emittehat , in rarum quendjtm corporis tumarem diffufpt^. Calliftr. in
Narcifli ftatua. confpedo denique Cupidine Praxitelis , «eTe? dv t xatX-
Kov ^vTilofxivov , iuquit , j(^ iic, ivQpKiuv d/unxdvtiog x^Khov^Qi. Vtdeas as deliciis
difliuens , (^ mirum in modum carnts teneritudinemoUefcens. Calliftr. in Cupi-
dinis ftatua.

§. 6. Ex omnibus hifce locis perfpicuum cuivis eflfe poreft , modos
hofceloquendi, appnTw x6yu),J\ti/uovitoi;, d/utfxdveo?, &c. (atis exprimere vim
aliquam prascepta fubtilifllimae artis fupergrelfam ; artifice nimirum na-
turam ipfam in tanta rerum varietate ludentem provocante , & in vivis
diverfiflimarum rerum formis inaffedata jucundaefecuritatis facilitate
exprimendis juveniliter luxuriante & quafi ludente. Statius lib. i Sylv.

inTiburtino Manlii Vopifci* , — Ittflt imere Myroni^ mania > «'e«t-*wr/:ji,

viivi'^ 0 (ayy^dipoi, adolefcit piBor , Philoftr. junior in imagine Orphei. Cal-
liftratus quoque in Memnonis ftatua , o AaiJ\tXoi; fxip^^i w$Ju Kma^coi; cvio.-
viivtio , )(^ cfvuia/uiv «%ev m cit«cB Tgp^i/» i^icrdvaj rct; vXag , ;^ «? yop^av Kiveiv,
Dadalus ad motionem ufque generofe attenmverat , atcfue illius artiflcium vim ma-
terias mutandi & loco transferendi & ad choream excitandi hahehat. hic enim to
viuvnuiSii, nihil eft aliud , quam juvenilis animi vigore velut lafcivientem
& exfultantem aliquid aggredi. nam in eo praecipua & viva vis artis po-
fita videtur , fi in opere felix illa & foecunda primi conatus facilitas elu-
ceat : qu^ fine monuam efle artem ciim Plinio rede dixeris. H^enus
diEiumflt, inquit lib. xxxv, cap. y , de dignitate artts morientis. bene morientis,
quandoquidem fupra ex Vitruvio & Plinio didicimus , artem hanc oHm
plurimorum faeculorum ftudio & confummatiffimorum artificum curd
perfedam,circa tempora Augufti animam ccepifTe agere : tunc enim ars,
vitiis evincentibus , paulatira vida ceffit ; & artifices ultra modum cu-

Cc 3 xam

iO<? DE PICTVRA VETERVM

ram cultui impendentes,relida priomm ingenu^ fimplicitate,tabulis fuis
commendationem potius quaerebant ex fumptuofis coloribus , qu^m ex
iplius artis finceritate & elegantia , donec omnem gratiam rei nimia ca-
ptatione conrumplilTent.

§. 7. Optime vero decorum illud retinebimus , d propriam ftatftram fi^
^mmhr , &J}i4(iia nojlra natHrds regula metiamHr. nec^ue entm attinet repugnare
natnrx ; nec c^Hicquamfeqm, c^uoda^eqm nequea/i. Ex cjuo maau emergit, cjualejit
decorum iUud ; ideo quta nihiL decet tnvita [ut ajunt) Minerva , id efi adverfante
& repugname natura. qu<c contemplantes , expendere oportebit quid quifque haheat
fui , eaque modcrari , nec velle experiri quam p aliena deceant ; id enim maxime
quemque decet^quod cujufque fuum maxime. Suum igitur quifque nofcat ingeniumi
acremquefe (^ vitiorum & honorum fuorumjudicem praheat : ne Scenici plui quam
nos videantur hahere prudentitc. iUi enim non opimm , fedfihi accommodatijfimoi
fahuloi eligunt. qui vocefreti fint , Epigonos , Aiedeamque. qui gefiu , Aienaltp-
pam , Cljtaemnefiram. femper Rupilim Antiopam. non fcepe iy£fopm Ajacem.
Adqtifti igitur res aptijjimt erimtts , in iu potiffwmm elahorahimm . fnaltquando
neceffitas nos ad ea pertruferit , qua ncfiri ingenii non erunt j omnis adhihenda erit
cura , meditatio , dtligentia ,ut ea ,fi non decore, at quam minim^um indecore facere
poffimtis. nec tam eft enitendHm,ut hona, qux nohi-s darn mn funt , fequamur 3 quam
tit vitia fugiampu. Cicero lib. i de Officiis. Teneamus ergo ante omnia
illud Quintiliani lib. vi 1 1 , cap. 3 , prima virtus efl, vitio carere. & cogite-
mus omnia quse traduntur praeccpta eoprsecipue tendere,ut vitia effugia-
mus ; atque eos, qui hoc afTequuntur , ab eximia illa Gratia quam proxi-
me abfuturos. Horat. lib. i , epift. i ,

VirtPts efl, vittumfugere j & fapientia prima

Sultitia caruiffe — . contra vero , fi plura funt qux noceht,

qt*a profunt ohruentur , Quintil. iv, 2.

Capvt VII.

Vldimus nunc quod felixoperum artificioforura furama potifHmum
confiftat in ea, quam diximus , Venere & Gratia : Venerem quoque
hanc exlnventione, Symmetria, Colore, Motu, Difpofitione,rite obfer-
vatis, provenire : nequeullosunquamartifices velminimara cjus um-
bram,fine mutuis naturae atque artis adminiculis aflequi potuiffe. quam-
obrem, cum tam multa in Gratia hac conftituenda concurrant , non pau-
ciora quoque ad eam difcernendam dijudicandamque requiri perfpi-
cuum eft : etenim nunquam potefi pleniffime tnvefligari, quod nonper viam fuam
^uaritur, Cafliod. deDivinis ledionib. cap. 28. Peccant igitur quot-

quot

ctrca tnttium

quot profundiflimarum artjum miracula ludificabundi non tam judicialiter
qHam octilmter intuentur ^ ut loquitur Sidon. ApoUin, lib. vii, epift. 14,
neque enim eft quod facile judicium hoc arbicremur, aut ip(b tadu quic-
quam horum percipi amplius pofTe, ut ut Plutarchus * teftetur,afperiores ♦
etiamnum rudioris aevi tabulas iudicio tadus olim explorari fblitas. Ma-''^''' f*^'f'^],'*

, J I • I eraculorum. &

joris mohs eft hoc opus. Omnmm rerumfHnt quaedam m alto fecreta , ^ fuo Sympof. pr»bi.
cuitjHe corde pervidenda, PHn.xv 1 1 ,4. a/uljui^ov ro cv niumv liia^i^Tov^wixxmr ^' "' ^°*
tabilis illa Venuftas per totum opus aequabiliter interfperfa atquedifFufa,
non nifi argutaquadam perfpicacia deprehenditur. nam ut gravis , ut
fuaviSjUt erudita, ut admirabilis, ut polita, ut copiola fit Pidura, ut afi^-
dlus habeat , quantum opus fit ^ non eft fingulorum articulorum x, in toto
fpedantur haec corpore. rede itaque Dionyfius Longinus t^ t/'4«f> ^* i >
nbx) ijuTteie/civ 4 iupifficog, (c ilui TyJ ^uyjuatTcov Tct^tv (t o/Kovo/uletv, wt e^ tvoi, vcf^
c«. cTuoTvj oK. cPsT oXa ^^«c /uoXi^ oK(pottvojuivlw ofteiofjSp' cognitionem tnventionis, re-
rnmque ordinem Csf oecommiam, non ex uno neque ex duobuifoltm^fed ex toto con-
textu ejfulgere videmus.

§.2.. Recedat igiturquifquis cum fupercilio quodam , ne miniml
quidem fuiparte intelleda tratifiens,intelligentiam ponit in foio judican-
di faftidio : fruftra enim fperct cultiori huic faeculo tam facile imponi
pofTe in ferio ac fevero negotio. opus eft examine & libra. ac primo
quidem trutinanda eft apta non ftultae Inventionis difpofitio,quid doceat,
& quibus mentes noftras viribus infpiret atque impleat. infpicienda de-
inde Colorum pigmenta juftae Proportionis legibus commendata quan-
tum obledent , & qua jucunditate fenfus noftros permulceant. confide-
randi denique funt potentiflimi Adionis & Paflionis affedus , qucmad-
modum dominentur atque inpedora irrumpant , animofque noftrosfi-
miles iis , quaj fpedamus , efficiunt. & ut breviter omnia compledar^
Sicut optimi Oratores ac Poet2B , ita. T^iAores qaoc^ue & docent ^ & dele-
^avt, & permovent. Docere, debitum eft ; deleclare, honorartum j permovere^necef-
Jarium. ad docendum , acuta j ad dele^andum , quafi arguta ; ad commovendum ,
gravia fe5ianda ftnt. ea igitur omnia in quo erunt fumma , erit frtsftantijjimus j in
ejuo media, mediocris ; in cjuo minima^dcterrimpis-, ut FiBores appei/antur etiam ma-
li. cfuodfi tamen alius gravitatem fet^uens , fiibtilitatemfugiat ; contra alius acutio~
remf,cjukm ornatiorem velit ; etiamfi e[i in genere tolerabiU, certe non eft in optimo.
ftijuidem, (juod omnes laudes haket , id eft optimum. Cicero de optimo genere
Oratorum. i yS k^ /utKcoTalov ovJ^icdv , artXiK > tttv '^tav^ •nKeiw 'iyjn. c\m enim
vel in minimo aliquo deficit imperfeUus eft, ejHamvis in eaterts abundet. Lucianus
inHermotimo. '

§. 3. Noafum ex judieibus feverifTimis , qui omnia ad exadara redi»

gam

108 DE PICTVRA VET {EfR V M

gam regulam : multa donanda ingeniis puto : fed donanda vitia,non por-
tenta funt. quibufvis certe erronbus veniam denegare, humanitatem eft
exuere. Horat. inArte, — qHandocjuebonusdormitat HemerHs, ^bviHiii (pv-
ffet , KAV oKoo; 'Qn^i^ivyfjiivv -^O ' ^ cTtwouov hpiy.i^ 'f ct/uiiUTflii 'TTo.vlm tvetpig-ti^
ctm» «Tg ^' ^eiJisti^/uLctXig-at n ^ouujuatrjuivoi; i^ii 'xbjtj <riJ iKi<pa.v\ivm a.yetKij.a.Tm
itaL^CKivhM, aVg rTpa^i]eAH5j e Ket^jUi^oLi at.Hf>aq toHc, Xibivoi^ tpyon; rsi t? -^v^tii; Tret-
^n 3 ovTi A7reAA>j? « FlappdOTO?, oi toT? i/j.7P£ieAii(»)i; zin^etfxiVOK; ^od/JiaLat iwfoei.yov^i^
«$ ««poralof ^(iDy^aj^p iy.hu rs^vlw-, yT&); iTrirv^ov cv roT^ ipyoii;,^; n k^ 'tto.v a/ut/U'
tPlov Ifhcf^^etSlt^ ro '^ ijuTTeieJieti '^K^iKis^juu. av^uTToi yS oviii , ;^ t r^o iyx^P^"
fxivcov vTnpo^stTi; 'fmiiry^^avoviti , oyuwe Sfg. riw a.v^oiitivUu a^kvetav efiiTriTrlov cv
•noXKo^q. Fieri mn poteji, ut natHra MOT/falii , etiamfi fcopttm atti^gat, comprobatio-
nem omntHmfine hUa reprehenfione conpqnatm. Neqtte enim Fhidias in magna
habitpt^ admiratione , ob imagtnum ebmnearum fabrtcationem ; neque Traxifelei ,
qui excellenter lapides , operibui ajfe[iiones animi adrmfcuit j neque uipelles , ne-
que Tarrhaftiii ; quamvts ad fummum coloribus bene temperatis piBoriam artem
provexerunt j tantam in operibpts fitis felicitatem experti funt , tU peritia fice ejfe-
Bum omnino inculpabilem exhiberent. Cum enim homtnes effent , tametft excel/e»'
tiam eorum qUiC fufcepijfent confequerentur, nihildminm propter infirmitatem huma-
nam^ in multis errarunt. Diod. Siculus lib. xxvi. Fixum itaque nobis
maneat , nunquam moderationis iftius oblivifci , quam in Arte poetica
fuafit Horatius ,

Omne tulit pun&um, qui mifcuit utile dulci.

Sunt deli5fa tamen, quibu^ ignovijfe velimus.

ISIam neque chordafonum reddit, quem vult manui, ^ mens j

Fofcentiquegravem,perfape remittit acutum.

JSfec pmperferiet, quodcunque minabitur arcm.

Verum ubi plura nttent in carmine, non ego paucis

Offendar maculps, quas aut incuriafudit ,

u^ut humana parum cavit natura — .
Et mox , — hoc tibi di^um ^

ToUe memor ; certis medium (^ tolerabile rebm

ReUe concedi — .
Nam G? in ratione conviviorum, quamvis apleri/que cibisfinguli temperemtii,totam
tamen coenam laudare omnes folemus : nec ea qu<e ftomachus nofier recufat, adimmt
gratiam illis a quibus capitur, Plin. junior lib. 1 1 , epift. 5*. ludicandum er-
go, & quidem perfevere : quoniam fuo quemque judicio res probare aut

4*mprobare oporteat , non pendere ex alterius vultu ac nutu , nec alieni
homentis animi circumagi. caeterum in ipfa illa judicii noftri feveritate
fanum hoc circumfpeds raoderationis temperamentum tenebimus , ne

forte

LIBER TERTIVS. ' 109

forte aliis praecipites nimis , ac judicii noftri plus jufto prodigi fuifle vi- •
dcamiir. Megabyzus certe frigida parum intelledae artis cenfura , jocu-
larium in malum incidit. de quo vide >^lianum var. hift. lib. 11, cap. 2.
frequenter enim inconfulte judicantes in exquiiitiflimis fummorum arti-
ficum operibus carpunt quaedam ut tumida, quac prudentigribus fublimia
videntur ; ut improba, quae fobrie judicantibus audentia funt j ut nimia, ^
quaeredis judiciisplena putattur. TlHrimum amem refen , reprehcndend.t
amotes , em infigni^i. Omnii enim advertit, qmd eminet ^ exfiat yfed acri inten'
tione dijudicandfim efl, immodictimftt angrande, altum an enorme. Plin. junior ,
IX, 6. Singulis virtutibia vitia agnatn ftmt fari mmero , i^ua; earum modum €5?
hahitumfmulacriifalfsementmntur. fc plerumaue fftjjiati atcjue tumidi , fallunt
prouberibits ; fquallentes &jejuni di5i( pro gracnibus j incerti ^'ambigui pro me-
diocribtu. Agell. nod. Attic. vii, 14. Ovid. lib, i de Remedio amor. * * ^//32?.
Et mala funt vicina bonis •j errorefub iUo
Fro vitio virtus criminafcpe tulit.
§. 4. Quoniam tamen redo judicio plerumque officiunt Fiurima, quje
invideam pure apparere ttbi rem , ut loquitur Horat. curandum hic imprimis
ne quid eorum, quae vifum adjuvant , defit. enumerat eaThemiftius pa-
raphrafi in Ariftot. lib.ii de Anim^ , avi'^ct7rart}^<;, inquit, ^^ Toip^cdjuoi,.
Ta n ck}-/?, orctv cuirn n sp^»» iXiy.ctvm, «^ dfy'. Kct^yapii T.etepo? rag cvipyetag ttoihj ,
^ "^<7D cvjUjUiTfa J^ag-yi/ua^g, (^ '^p^cofxJiruv iro} zeiyAvm. decipi nonpoteji vifus
circa colores, cum ipjefttpurus, & per perfpicuum aerem operatur, (^ in modica di-
fiantia coleribm conjiitutis. plenius tamen recenfuit ea Alexander Aphrodi-
fienfis lib. 1 1 de Anima , §. 't^ di^n^^r n Kab' aLra, ov\m,^ "^k^ (tv/ix- •
P^iCfiKog. de fenfibilibui ,corumque qua ftnt fecundum ea^^ ficundum accidens. vi-
de locum. Nemefius quoque de Natura hominis , cap. 7. ricjctpau /ud-

^K^a 'Wfoi cvapyii tfiayvcooiv « o'4'? ^^«C^ * d^Xafiv^ ditQ^iiriie^n , s^v/u/uiifii ziv»-
inm^ <ha<^r\(ji,a^<; , stjpo? Hadap« ^ Xafltmfi^. quatuor maxime necejfaria Jtint , ad
reElam vtfus cognitionem,integrum inflrt^entum, mott^ congruens Gf intervaUuWj
nerpurus & inluminatus, requiras ergo hic ex Themiftii , Alexandri , Ne-
mefiique {ententia quatuor hsec : integrum atque illaefiim fenfus inftru-
mentum ; motum fivemutationem loci confpiciendarum rerum propor-
tioni congruentem ; juftam diftantiam 3 liquidam puramque lucem. de
primo agit idem Nemefius cap. 1 8 , «e<lM$ h^boc, 'f)n Travrk 'tsfciyiua^i i^ ^
Tv^m, inquit , dxx 0 'Qi^yi/um C^ «y <pvaiv tftaKeif^oi;. ReUttsjudex in omni re
von ^uilibet incidens , Jedjciens & juxta naturam conflituttts. vanum profe^lo
fit pidas tabulas lippis admovere ; poftulant.enim oculosperfpicaces. '

ledle itaque Plut. in Phocione,o///xa (pXiy/ua7vovJ^J)l^a ro7g (ry.npo^g )i) dXa/u-
•ninv hv^aTfiQei ^(ji[J.am * tu «Tg ouCyltM i^ov^ k^ (p«?,>c7r)5pe^6^. oculus phlegma--

D d tictts

zio DE PICTVRA VETERVM

ticus libentiffime circa umbrofos & mllo Jpkndore praditos colores verfaturi afhltn"
dore vero G? luminefe avertit, Ovid. Arnorum lib. 1 1 1 , Eleg. 6 ,

Qmdjuvat adftrdMfi cantct Thtsmipu aures ?
Qmd miferum Thamjram pi^a tubellajuvat ?
SecundiimprimoactertioconjunxitTiilliuslib.lv Academ. quaeft. ita
eft maxima infenfibns veritas, inquit ,_/? ^ fani fmt & valentes , & omnia remo-'
venthr,qna ohftant atque impediunt. itaque & l^men mutari fepe voiumm-^ & ft-'
t'm earum rerum , quasintuemur ; & intervalla aut contrahimus , aut diducimm ;
multacjue facimm ufque eo, ut adfpeEltts ipf fidemfaciat fui judicii. Autor quo-
que Rhet. ad Herennium, <«(ij^f^/« minus valet,ftvemmiiprocul amoverisftve
vehementer prope admoveris id , mod oportet videri. de mediocri itaque diftari-
tii intellige hsec verba Lacydll apud Laertium lib. iv , Ta$ moVct? Tioy^uhv
</W d£«p«^, imagines eminus oportet intueri. Quartum eft , mbulas benepiBas
collocare in bono lumine,\xt loquitur TuUius de Claris oratoribus. atque haec
ratio eft, cur Vitruvius lib. r , cap.2, pinacothecis & casteris aedium parti-
bus, quibus certis luminibus opus eft, a feptentrione lumina capienda di-
cat , quod ea coeli regio neque exclaraiur, neque obfcuratur Solis curfit ; ftd eft certa
& immutabilis dte perpetuo. Sc rurfus lib. v i , cap . 7 , pinacothec^e & plumario'
rum textrina , piElorumque officina ,fpeBent ad feptentrionem ; uti colores eorum i»
opere , propter conftantiam luminis , immutata permaneant qualitate. Philoftra-
tus tamen in prooemio Iconum teijatur jp fuburbio quodam Neapo-
litano porticum praeftantiflimis piduris refertam ipedtafle occidentem.
vide locum^ ut ad rem redeamus , plane videtur iis , quse jam diximus ,
addendus locus ex Arte Horatii ,

• yi Fi^ura,Foefts erit ; qU(e,/ipropimftes ,
^ Te capiat magis ; & qu<edam,ft longius abftes,

H<ec amat obfcurum i volet hac/ub luce videri ,

Judicis argutum quae nonformidnt acumen.

Hac placuit femel j haic decies^eepetita placebit,
Ad quae verba vide veterem Comment. Quod vero y^etipinoc hanc ocu-
los adjuvandi curam , ut^fealienam , omittere nan debeat , conftare
poteft ex ea cura,quam artifices operi intenti hac in parte adhibent. am-
/bitfjtv^nffKetv <n TTeipciQjuec.f '^y^A^pim^ ;C) /uaXiS'' orav cv XiVKeui SKp^i^ctit; '^d<pv-
C1V, «? y.a.fxveiv pctJiw? ewr/JTiuu o-^iv, et 7Ta.vlct7TU<nv aCoii^ii^i ein • reujT apa mffo-
fjiii^iif^oi, y.vavd n ^ (paid (t;^cf,Tidiv^ ^to/ua^ , tsfpoi d tnwix^i "^mCXiTtovliq,
dvaTTdyvtn Td^ o-^dg. memorem te focere tentaba piBeruTH , &^maxime quando in
dbis membranis pingunt, quod vifm eorum qttam celerrime Uboraret,ft nullum eftet
remedium, Verum illi hac animadvertentes, carukos ftbi ^ fufcos proponunt colo'
res , 4td quos affidue refficientes , vifumfmm reftcium, Galenus lib, x de Vfu

partium

L I B E R T E R T I V S. xir

partiam corporis humani. Calator ochIos diu intentos acfatigates rmittit atquc
avocat^ &, ut dici folet , pafcit. Seneca epift. y 8 . & rurfus epift. (Jj-. Artifi^
ces ex alicujffi rei fftbtiltorts intentione , (jjUte oculos defatigat , ft malignum & non
praclarum lumen habent^ in publicum prodeunt,^ in alicjua regione ad populi otium
dedicata , oculos libera luce dele^ant . apyvpoKOTroi; j^ d.vaty\v<pae(oi a.vayXvpuv
J)ffKov, )^ fiioog CKiTra^et etTrep yXv^ei e/ia^ejja ^utfict' iTrav cTe TeAgfTw, totj ^stfg-
coTewrov i^a^a.Trlov'^ it^^poiri, quemadmodumfaber argentarim (^ fculptor quan"
do dtfcum infculpit , aliquatenHs operit varia illa, quafculpit, animalia j ubi vero
perfecit,tumdifcumJpUndentemprofert in lucem. MacariusHomilii xvi. Pa-
ri quoque rationc, fubtiliter curiofa artificum opera infpeduri,nulla non
adminicula {enfuura fallaciflimo fblent admovere. facilitu obfcuramoperam
Myrmecidis ex ebore oculi vident,Ji extrinfecus admtnieant ni^a^Jetas, Varro cir-
ca initium libri fexti de l. l.

§. 5". Redle curatis omnibus,qu2e judicium oculorum juvare pofTunt,
proximum eft, ut fingula Pidurae membra percommode fatis exploran-
tes , confiimmatiflimorum operum infpedionem vel decies repetamus ;
femper in iis aliquid novi, quod pla*ceat,inventuri. etenim primo ftatim
intuitu non fatis integre pleraque dijudicat fenfus , &*in multis,qual?in-
callidus quidam aeftimator, hallucinatur : folam rationem integritas judi-
cii comitatur ac veritas. Nam licet omnium pene artium atque ipjius vit^
momenta,finfiium occafone produElafint , nuUum tamen hisjudicium certum , nuUa
vert eji comprehenfo, fi arbitrium rationi^ abfcedat. ipfe enimfenfus aque maximii
minimifque corrumpitur. nam neque minima fentire propter ipforum fenjibilium par-
vitatem poteji , & majoribus fepe confunditur. Boethius lib. i artis Muficae ,
cap.p. Atque idem lib.v,cap, i ^harmonica,inqmt,eJi facultas differentiat acu-
torum ^ gravium fonorum fenfu ac ratione perpendens. Senfus nam^ confufnrn
quiddam ac proxime tale , quale eji iUud quod pntit , advertit : ratio vero dijudicaf
integritatem , atque unas perjequitur dtjferentias. Itaquefenfus invenit quidem con-
fufd ac proxima veritati , accipit vero ratione integritatem : ratio vero ipfa invenit
quidem integritatem , accipit verofenfif confufam ac proximam veri fimilitudinem,
namquefenfui nihil concipit integritatti , fed ufque ad.proximum venit j ratio vero
dijudicat. videquoqueMacrob. Saturnal. v 11,14. Prascipuam igiturin
eo femper curam collocabimus.ut non oculis tantum nuda fchemata per-
cenfeamus 3 fed animo quoque velut in rem praefentem deduci nos patia-
mur. quo rite obfervato , ipfa nos Pidura primo ftatim intuitu ad ifta ;
, quae hiftoriam atque argumentum maxime conftituunt fchemata dedu-
cet. atque hoc eft illud , quod innuit Philoftr. Iconum lib. i , in pidura
Amphiarai. poftquam enim in ejus enarratione varios variorum Thebas
oppugnantiura bellatorum cafus retulit , a.xxa. %roi ^, inquit, iWp» Xoya •

D d 2 KiMiiu

112, DE PICTVRA VETERVM

KiXivei J% « 5^«^« ^xiTteiv h /utovov r A/U^/sepewf , (pivyov'^ k^ <:? y^a ewTo7(; ^if/."
fxa.(7x^ ^ twT^ S'a<pxv\. CateYHm hi alteriia fmt cHra : jubet autem piBura refpi-
cere in mum Am\)hinraHm,cHm ipfis coronu ac laurofugienttm, 8cc. Idem Ico-
niim lib. 1 1 in Panthia , ra. T^y\^^ u tto^, (^ rag i/uLTri/stpatfXivag ometc, (^ a^ Av-
J^eij dUj KciXc^ , TlipGiirauDTct a(pcofjS/J ayeiv Ts k^ a.ipiiv , o, ri ojjtzSv aXulov. t «fi
ACpa.€raTluj, (^ tIuj "^KmdavaQv lit clxjx^ Ylav^iftv , iTretef')) TturTa » ^ot^jj ^«Aslat/ ,
ifiaffKi-^iiojui^a oJov to crpa./ua. Adoenia, o pner, £5* incenfu domos, GJ" pulehras Ly-
das , Ferfs ifla agenda ac, rapienda omittamm. CceterHm Abradatem , G? ipfm
caufa mortuam Tanthiam pofleaquam hoec innuit piUura , qualequeft aroumentum
confideremm. Praecipuis igiciir,quas Pidura adumbrat,rebus totam curio-
fa^mentis intentionem prascipue femper ex prcefcriptoPhiloftrati im-
pendamus , 'iva /uij f!^ /uiKpuv J^i^ioi/uiv , inquit Philoftr. Iconum lib. i in

Pi{catoribuS, aXXa ^^Sq} av Xiyciv a.^iov,Tii fjSjv KaXa/ua ^npcov^g,ri Kvpu Tiyya-
^ov^^g , « « Tig avifia efittJuev , w cvapaTlci Tfiaivav , aCf^iKufjnv r Xoya * crfiiKpa, ^
ay.vcryi -^^ cwr/J,^ (paivetreij coi fietXXov «cTuV/^ct^ 'f ■^a<p»g. rag <J% l^^e/pouuTat;
roic, ^ixjjvoic, 'iePcdfiiv ' a^ioi ^' vroi Xoya , Sf^ ro f/.iyiSog '^ ^ppa;. Sed e^ee me^
moratu dionafunt percurramus. Calamo quidem pifantes , vel najfa utentes, velfi
^uifrete extrahit, auttridente illidit,ab oratione auframits : parva enim audi€S,fi de
ipfis frmonem habuero^piBura condimenta potim videbuntnr. Sed Thynnis infidian*
tes videamui. nam cb prad,£ magnitudinem plurimi faciendi.

§. 6. Quifquis certe nonnifi minutias fedatur,magnificentiae iftius ac
granditatis parum meminit , ad quam artificum opera infpeduri non mi-
nus in judicando , quam ipfi artifices in elaborando , adfuefacere fe de-

bent. wtmip av ei riq r Aioi; r cv OXvfiTriet, ro fjSju oXov KetXKoc, tochtov ^ roi^rov
ov , fxn ^XiTiot, fAneT iTTaivoT, finJ% To7<; wt BtePoenv i^nyeiTO • r vjjrtTroeftK cTs, ro, n
Iv^ipyii; ;t) jo 'iv^ig-ov ^cwfia^oi , ^ t? HptiTrTcfhg ro 'ivpv^fiov , )f^ rewrex. rrravv fx^
mXXti; ^povricfh; ehi^im. Non aliter acfiejuis lovis Olympici Hxiiverfim pulchritn-
dinem acformam, qua tanta & talts efl, non videat, nec laudet, neque etiam ii-s qui
de ea nefiunt, qmdc^uam narret,fedfubfeUii reFiitudtnem & expolitionem , (^ crepi-
dinis conctnnttatem admiretur,& h^c admodum cum multa diligentia & cura expo-
fiat. Lucianus de Confcrib. hiftoria. Frigida iane ac prorfus ridicula fu-
turae{fet.haecratiojudicandi; acdehujufinodijudicibus optimo juredi-

xerit aliquis , r^groi^Tai ro fSp poJhv ewro fCvi ^iXiTreiv , rai; anetvdag ePl di/ni
ra; c;^^ liw pi^av ay.etCa); 'lyhfftto^TTeiv , tales rofim ipftm non videre , fpinas vero
^M(e funt ad radicem accurate perf>icere , ut idem Lucianus ibidem loquitur.
quorHm mifret me , inquit Apulejus de Mundo , cum tantepere nec magnis &
oppido paucts inexplicabili admirattone capiuntur. Hoc iUis evenire adeo non eji
mirabile ; cum nihil majptsft^exerint , neque ad aliquid intenderint , quod ma-
jore diligentia contemplandum eft. aliter profedb Amphinomi atque Anapi ,

fratrum

L I B -E R T E R T I V S. 113

fratrum pioram ftatuas, excuflit Claudianus Epigramm. 25* ,
jidf^ice fkdantes venerando fondere fratres ,

Divino meritos pmper honore coli,
I(*fta quibui rapid<e cejjit reverentia fUmma ,

Et miratu vagas reppulit t/£tnafaces,
Complexi manibui fultos cervice parentes ,
AttoUmt vultm, accelerantque gradtts,
Grand<£vi gemina fublimes prole fermtur ,

Etcaranatos implictieremera.
Nonne vides tttfevafenex incendia monjiret f

P} trepido genitrix invocet ore Deos ?
Erexit formido comam, perqm omne metalltim

Fufus in attonito pallnit ore color.
Jnjuvenum membrU animofm cernitm horrof ,

Atcjue oneri metuens, impavidnfque fni.
Reje^iie vento chlamydes. dextram erigit iUe ,

Csntentm Uva ftjiinuijfe patrem,
AFi ilii duplices tn nodum coUigit t*lnas

Cautior injexu debiliore labor.
Hoc quoque prateriens oculii neforte relinquas ,

uirtijicis taeitce qmd meruere manpts.
Nam confanguineos eadem cumformafiguret ,

Hic propwr watri fit tnmen, iUepatri,
DiJJimtks annos Jdl/ertia.temperat artii :
Alter in akenm redditur ore paretts,
. Et nova germanis paribm difcrimina prxbens ,

Divifit vultm cum pietatefaber.
Videas itaque hic periti Tpedatoris ingenium. Faere proCul dubio*plu-
res in tantse confufionis pidlura circumftantiae hominum , locorum , ca-
fuum , quae trahercnt oculos : nihil tamen horum prudentiffimum fpeda-
torem demoratur -, fed praecfpuis tantum nobilis argumenti fchematibus
intentus , dulces in iis potentiffimae artis praeftigias* oculis atque animo
profequitur.

§. 7 . Quamobrem etiam omiffis frivolis, univerfam rerum adumbra-
tarum fpeciem , & quidquid in iis notabilius , latiore quadam compre-
heniione animo femper complec^ ftudeamus , quo fingula delineatarum
xerum momenta cum animo praeconceptis imaginibus rede atque ordine
contendere poflimus. quod quam fit facile,pereleganter docet Maximus
Tyrius Differtat, xxvi 1 1 , yJi^pov ya^ rtp^fjLo, a.vaiJivm<; , inquit , ^ tvKo>.av.^

Dd 3 K^

114 D E P I C T V R A V E *T E R V M

AaCoV^ tW I^ oK&ivii ct^ylw , «puXdriei l^ 'ttoXu «^ Kmaiv ' «tw ;t, o va? <^XatCo'/^6-
f05 /rayo? /uvK/uUu ^pef^&iai; atpp^j)?,»!/ « a/<&«OT; cwTWopey^jfh TroXXa^edpet ispoiav k^
avujuvtimv. wazTip ^ K^ *? iua.}ipwr Q. XiTTiav eAjpaT&)f,o t ervpAZct «/f«(5t?,7raps7r6/^-
4« T ammv k^ TTctvloi t <Popct^q /"*A^' ''^ ^^Xf^'^'' ' ^ ^<^«p Tf^ fuaKpm K) e/)!a1jS./ue-
mf Kohtdv^o Stct(teiQ.<;, liw (tp-^jjjjy n:^^Ji'J'u)<n t ^i/fxw 'W oXa ^ctcrl^HQv <^ to 7re-
p«?' «T6) (^ nS v(^ ^paiQ(jHct<; a.pyri^; «/W tzjoo; ivvoictv r fnr/ioifjusirmliP^av * («^i/^ G? fAiT-
^^<!//>(<« m f /? remmtfcentia. Sicnt enim ea ^Hcefacile moventfir corpora , motum ta-
men impHlfumque manm po^nlant , ut initio motm inde accepto , diutijfme conjer'
vent eum -jfc mens noftra, occaftonem reminifientitc ,qu(tm jenfm figgerit femel am-
plexa, ab hoc initio longe lateque recordando progreditnr. & quemadmodum in lon-
ga tenuique hajlaferi videmm , m extremam partem movens , motum iftumper to^
tam haftam ufque ad ipfam cuffidem diftundat ; in longo quoque protenfoque fune ,
qui primam ejm partem quatit., totum necejfario^ eunte adfinem ujque motu iIIo,mo-'
vet ^'ita menti exiguo tantum ad reminifcentiam totim rei opm efl initio. Venan-
tium itaque pidura oblati , ftatirp quoque fpedantis aninlus ad memo-
riam rei venaticae revolvetur , totamque mafculac obledtationis volupta-
tem fibi ante oculos alacri cogitatione reponet. Obverfabitur frequens
& infignis venandi ftudio turba : alii dubia etiamnum luce, dum roKidae
telluri imprefla adhuc funt pedum figna, feras cubilibus excuffuri , tacitis
canibus lora fenfim laxant , umbrofalque fylvas denfa indagine cingunt ;
canibus interim demiflis preffo roftro luftra quaerentibus,atque aures na-
re fagaci captantibus : alii latavenabula excitis feris obtendentes , prae-
cipiti eas clamore territant, atque in obftantes plagas impellunt : alii jam
vidores, ftratorum corporum vifcera grandibus cultris folvunt , cruenta-
tis canibus bonam inteftinorum partem in fedulitatis praemium diripi^n-
dam praebentes : alii opimam praedam ad fuos gementi plauftro trium-
phahtes referunt , laffis canibus laetam venatorum turbam ciam filentio
profequentibus. vide Libanii orat. xxxi 1 1 , quae nihil eft aliud , quam
iKipctciz quaedam venationis occupatiflimae, Singulari virorum fortium
certamine confpedo^, confeftim cogitat ambitiofa gloria colliforum ora
leveris primum minis afperari , ufque dum totam iram, ex mutuo obtutii
& jadis utrimque ferraonibus collegerint : triftes deinde vultus , collato
femel pede , fervore fanguinis aeftuantis ignefcere ; animofque ultra tho-
races anhelos , anguftare prodiga vitae pedora ; fubeunte mox animofa
pulchrae mortis voluptate , horrendos ftrido femel mucrone concipi-fu-
rores, qualicunque interim confilio in media fatalis infaniae caligine per-
mixto : dumque juvat inftare periclo , nec vacat librare metus , exftimu-
Jante eos horrore ifto , quem velut honefti nuntium lethi ampleduntur ,

perdere

LIBER TERTIVS. iiT

perdere concupifcunt , aut faltem ab hoftili dextera nobile fatum irae fuae
contumacia extorqjJere. Pidum naufragium intuentem,multiplices quo-
que navim frangentium horrores circumftant. Fradi vento fludus undi-
quaque incanefcunt 3 piceae nubes ccelum ex oculis , inhorrefcente inte-
rim mari, exipiunt j ut ne proram quidemtotam gubernator in tam fpif-
(is tenebris confpicere valeat. difcurrunt nautae ad officia trepidantes j
vela tempeftati fubducere parant : & quamvis eos iratum mare velis fuc-
currere vetet,non ceifant tamen pro communi luce toto robore niti ; ex-
hauriunt fretumj rudentes disjedos aptant. viribus denique ventorum ex
diverlb furentium diu multumque jadata nai^,vexantur armamenta, fu-
nes turbantur, velorum finus fcinduntur i & Iseva nimium t£mpeftas,per-
agens mandata fatorum , infeftiore procella infurgit , tenues quaffaejam
navis reliquias penitus expugnatura : non relinquitur arbor , non guber-
nacula, non funis , non remus : exarmata navis , quafi rudis atque infed;a
materia , it ciim fludibus : nautici tandem, malo audaces , nave in defer-
tum aliquod littus impada , naufragio cum ipf^ tempeftate decidunt |
abunde felices , fl vel minimam lacer^ navis tabulam amplexi in terrain
enatare poflint. '

§. 8. lam dudum diximus t y^attitHov nonnifi vivis omnium rerum ima-
ginibus copiofiffime inftrudum ad infpiciendas piduras accingi : hic ve-
ro poftulatur,ut de infignioribus artificum laboribus judiciumcenfiiram-
que fadurus , fingula rerum in tabula adumbratarum momenta fibi ad vi-
vum proponat ; ut non tara pidam earum imaginem , qu^m ipfas res co-
ram cerni arbitretur, Quum Theon, pidor haud ignobilis , pinxiffet ar-
matum , in hoftes agrum depopulantes quantum pedibus conniti poterat
eximie proruentem , elegantiffimam tabulam fpedantium oculis mini-
me proponendam putavit , nifi prius ex propinquo clafficum ceciniffet ,

Ta"/ueA«$ cvupyi^epctv tIuu <petii^<na.v T oKCon^oiwToi eV/ }^ juaXXov 'Z&^g-ii^st»'^? ,
cum efficaciorem cogitatioMM de excmrente in animis hominHm canta excitaret,
ut eft apud iElianum, var.hift. lib.ii,cap. ult. Acute vidit praeclarus ar-
tifex, fic demum efficacius excitari pofl^e fpedatorum phantafiam,fi prius
horrido bellicum fonantis tubae clangore mens eorum commota , nihil
praeter armatos mox in ho^ftem irrupturos cogitaret. Philoftratus quo-
que Iconum lib.ii, in Infiilis , utiliffimam hanc infpiciendarum Pidura-
rum rationem evidentiffimo expreffit exemplo. i8aA«, « 7rtu\ inquit, «a-
^aTTip ^<70 Viccg cPtsiX^yujui^ct <5%i r^m) r vyiffcov , olov fs^TrXiovlt^ cwretg r tipo? ,
OTe 0 ^i(pvpoi i^otpctv ipyt^i^ ^oi.Xetrletv , fSifoguvmv v icwlii eoipa?. aAA' 07r&)$ Ixwv
TiiXnsri "^ 5^»?, Xj ^u>iArlct> <roi rcwfi <^6^viy /U«t' i^Jipjuivt) ^ ctvet^ctill^ii^j /un^' vmiet
<£ j/ceA^» j i(^n (firHf x^ oTov t/A,7tmi * l<^ i/ACiCrntetfjLiv Kj TrXiu/uiv, Vn , 0.

iitf DE PICTVRA VETERVM

pHeYipiper his mjitlls ut e navi dijferamfis, aqtte acfi verno tepipOYe eai ciYCHmnavU
garemHs ', cnm Zephjrm fna ipfitii awa fpirans , hilarum praftat mare. SedtH
fponte terram ohlivtfcere , & hac tibi mare videantnr ; neque concitum ac cohibens ;
nec conflratum ac tranqmllum j fed navigabile ac ventis ajflatum. Ecce in^ejfifu-
mus ac navtgemiis . videas hic quemadmodutn autor harum refum intelli-
gentiflimus , fpedaturos confcenf^ velut nave infulas circumnavigareju-
beat,ac fingulas PiAur^e partes cijm ipfis rebus quafi conferre. unde eti-
am nemini poteft effe dubium , quin illi commodifHme femper judicent,
qui rerum delineatarum ufmn aliquando habuerunt. Av1/(p«j'«$ o Kw/uacfh-

vroioi; a; a.viyivu>7y.i riva. t^ 0si^ef AXi^dvcTca) '^ icwli^ au/uaxTtav ' ( 6 Ji /»Ao5
lu) « Truvv t; "^crecTjpj^o^sfo?, "iK^ (^vfxCoXm rs 7ioXK<i.y~ic, cPicPei7rv)iy.iV(tfj ^ 'Z%i ircti-
pu^ TrXiovstKi; ^ &i^tiipivctj ^ cTicTcdyJvcij TrXn^/ctf. Antiphanes comicus , cumfaarum
comoediarum quandam Alexandro recitajfet , & mn admodum acceptam fibi rex
fuijfe prafeferret , Oportet , inquit , o rex , has qui probaturtisfit , efymbolis crehro
cjenajfe , ^ fepius apud fcortum plagafque multai ^ accepijfe & intuUffe. Athe-
nasus in ipfo ftatim initio libri decimi tertii Deipnofophifton.
^.9. Ex hac frequentiore atque intentiore Pidurarum infpe(Sione
provenit minime fallax judicandi facilitas : y.e}<n<; illa , quae Dionyfio
Longino f^ t'4''*$, ^.4 , dicitur ttoAAJ»? Treipetg nXivlajov iTrt^^vn/uu^ t^Hom per
wultam experientiam confe(^uimur. quod vero haec intelligentis judicii vis
nihil aliud fit,quam habitus quidam rede judicandi,ex crebra artificiofa-
rum rerum tradatione tandem promanans ; eleganternos docuitDion.
Halicarn. deDemofthenis acumine ac vi. '^ iju/uiiXeict;,\nquityy.eAi^e^ov ae*-

^ov ti aKoyo; aitQ-ii<rt?. <^' cfl aZrvi rftCrit; vroXXtii }[g\ Kit)»p^««r6&)?;^ov/«. « ^' e/^
'TTXcK^oj fj9p (^ ^co-^a^pav TtaTA^, c/ /uii 'ttoXXIu) l/UTTeieiobV xdCcnv , pi^ovcfi rfi'>\>avlig
rac, opaa-eii yUatJtp&T^r^ rd; 'Ty^dp^alm cPn/uiapym ri^vu? , cjt dv iVTtilcoi euuriti
tfiayvoTiv, k^ aK dv iyjmv etTteiv /3eCa/w?, oV/ ^» t^ (pytfx-t) n^^gXaCoyli^, rar] /uiv '^
YloXl/y.X^rii ro ipyov , T8T< iPe $««/!(« , t«t/ cTe AXy.ct/uivag • ;t, T?^^a<p&)»' , HoXu-
yvcora fjSp avrn , Ti/udvdni tPt cM.etvy\, avrii cPi Ilappa^nis, Diltgentice indicium opti-
mum eflfnfpts,cujus rationem verbis reddere nonpotes. Longa autem mora & inflrU"
nione temporis h<sc indiget, Neque eniniflatuarii neqne piUorumfilti, nifi magnam
tc&um rerum perttiam adepti fuerint longoque tempor^ vijum veterum opificum ar^
iibm inJiimpferint,facilepoterintcognofcere,neque certodicere , nifi pripts fama ed»-
Cli , hoc eft Tolycliti opus , iftud Fhtdice , il/tid vero Alcamenis. De pi5iuris vero ,
higc Tolygmti^ifla Timanthis,iUa vero Farrhafii. quamobrem , cum non fit cu-
jufvis intelligere dvcP&idv^ fs^cPeiKviw^ ri rix; dpyjiia^; x^po?}fl^tua oftenja, a
quonamfa^afit. Sy nef. epift. i y^.* ufus hic eft adhibendus : atque ut ma-
ter^minos internofcit , consvetvdine ocvlorvm:/^ tu interno'
fces,fi adfueveris, yidejhe^ut in proverbiofit ovorum inter fefimtlitfMo Uamen hoc

ACCC'

L I B E R T E R T I V S. %xj

ntcepmpu , Deli fHtjfe complures falvu rebas illis , qni galiinas alere multas qHaflh^
caafafolerent. hi , qHum ovnm infpexerant , qH<c id gallina peperijfet , dicerefole-
bant. Cicero lib.iv Acadera. quaeft. & quemadmodum MuficiHarmo-
niae ftudiofis praecipibnt, fJii\J^ 'xitxi ikev)(l<Tlw cv to?? cfinyrijUAtTi Jii<nv ayvoeiv
itiuu a.KcLu) i^l^civ, Jt) (xnifh aXKo rajuTtii; aKeiCi^ipov ^■n^eiv }ieJ(ln&io? , ne minimcnt
quidem i» pfxceptis dieftn nefcire ut auditum confuefcant , ^ nuUum aliud accura-
tiiis iH^uirant indicium : ita & hic Gratiam ac Venuftatem artis perdifcere
yolentibus autor fuerim,l7r/jHc/*et/W;^oV« TToXXeS )(^ /uciKffi Tft^^ k^ uhoyu ntct-
^et ^{juu aXoyov mwetcKeiv at^m, utfludeant longo tempori , (3-longa expeBationg
& irrationaii pa(fione,irrationalemexerceantfenftm, ut loquitur Dion. Hali-
carn. in Lylia. Sicut nonfufficit cantilenis mujicis deleElari , nift etiam, ejuali in-
terfe conjunBce ftnt vocum proportione , difcatur :ftc in vifu quocfue non/ftfficit erU'
ditis colores formaf^ue confpicere , nifi etiam , qu<ffftt horum proprietas , invefiigave^
rint. Boethius lib. i artis Muficae, cap.i.

§. lo. Praecipuam vero exercitationis hujus vim ex eo perfpicere eft,
quod qui confuetudine oculorum ( ut fupra locutus eft Tullius ) perfediones
confummatiflimorum operum internofcunt , primo ftatim intuitu apo-
grapha ab archetypis certiflima ratione difcernant , nativum quendam
decorem in archetypis , adfcitum vero in apographis deprehendentes.

'Ttam jwyj Toig ti^-^tlvTtoi^^ ajuTo^vtig Ttg 'i^trsfiTret "^d&tg «; «pet * toT^ J^' "^cto TiiTuv

XaliiTKiVaa-fXiVOK;, KOLV llt OLK^OV fJLtfM\(n(ii(, i\bcd(J%^ 'SffO(yi^tV rt OjUCd^ i7T^n<hvifJt.iV0V,

^ 5«K. oJt (puotft)? vTta^yov. x^ rvTod tiS rs^^yfiXjualt, « pwTOjDg? fxovov ^^Topag thaKei^
ns<nv, ah?.a y^ ^(oy^a<pot Ta A7t?AA» , (^ r^oKetvov fjt.rfjiti(si.f/.iveov ' >^ TfXa^a^, to.
TloXvKXeiTii • <t yXv^peiz , ta a)f/cft'«. Omnihus (^uidem archetypis naturalis quoe-
damgratia & pulchritudo eminet. lis vero qua ex iis exprejfafunt , etiamft ad eX"
trema imitationis pervenerint , inefl quippiam ajfeclatum , & non naturale, Et hac
admonitione , »0« Rhetores modo Rhetora^ difcernunt , fed etiam piSiores ea cjuafuni
Apellis ab iis qui eum imitantur : (3 ftatuarii qu<e funt Toljcliti j (^fculptores
qux funt Fhidite. Dionyf. Halicarn. in Dinarcho. ^^^a^ps? I^ ap^ilvTns
<hv\iptvet. exemplarabarchetypofecundasobtinet, Laert. lib. vi , in Oneficri-
to. acfinedubio inomni revincit imiiationemveritoi. Tullius iii deOra-
tore. nunquam parfit imimtor a^ori, Hac natura efi rei :femper citra veritatem
& minor eH fimilitudo. Seneca inprocemiolibri primi Controverf. pul-
chre Quintil. x, 2. quicquid alteri fimile efl , neceffe efl minu^fit eo quod imita"
tur. namque iis quas in exemplum affumimm , fubeH natura & vera vis ; contra
omnis imitatio fiUa eft , G? adalienum propofitum accommodatur. accurata certe
ftatuarum imitatio tantas habet difficukates , ut Libanius in Antiochico
afferere non dubitaverit , artificibus , qui antiqua fimulachra feliciter ex-
prefferant , nonnihil a Diis fupra hominem concefTum. & qucmadmo-

£ e dum

aiS DE PICTVRA VETERVM

dum pi^ores pulchram abfolfitamqHe faciem raronift in pejm efjingmt , Plin. ju-
nior lib.v, epift. lo. Ita plerumque abfolutiilima excellentium artifiGum
opera defcripturi , ab archetypo labuntur & decidunt. nam <^uum efi ar^
dmm ftmilitHclinem effingere ex vero , tum longe difficillima efl imitatioms imitatio,
Plin. junior, lib.v, epift.28. imitattonis imitatio hic nihil eft aliud qu^m«-
x.m 4 eiKovoii '^■)^a.<pog , dvliy^eKpoi;, Latinis exemp/ar dicitur. HHJm tabtde
exemplar 3 tPjHod apographonvocant , L. LHcuUm emit j^thenis. Plin. nat. hift»
XXXV, II. T^ itKovoc, T«tt»T»$ avliy^ocpdi; '^ vuu A&lwim.fstfog ctjuTiw cnmlu) aVe/-
/S« Tw ^ctbfJLVt /Uilivtiviyjuiv». To ap^irvTTov cT outTo , IvAXctg 0 Vccjuaim (^sdnyc^
Ixiyi'^ fju '^ ctXXm «? t^Xla.v 7ii7ioiJ.(pivdLf. Tt^klutj aXKd niw yi eizdva '^ a-
Horoi; «sToi'. Imaginis hujm exemplar nunc Athenis efi,ad veram imaginem accura'
tiffime expriffum ripfum veroarchetypumSyllaRormnorumdux cumaliis rebm
in Italiam mifijfe ferebatur. At verce imaginis imaginem vidi, Lucianus in
Zeuxide.

^.11. Efficitur denique hac oculorum confuetudine.^ ut judicio noftro ad-
blandiantur tabulas vetuftatis itnmimbilem arti autoritatem^quce in FiEiurii gra"
tiffima e^ , adfperfam habentes. Quintil. vi 1 1 , 3 . neque enim omnes cum
L. Mummioantiqua novaque artilicum opera pari loco putant haben-
da : etenira is Mummius tamrudis atque inficetusdeliciarum aeftimator
fuit , ut, tefte Vellejo Paterculo lib. i hiftor. cap. 1 3 , capta, Corintho, cum
maximorum artificHm perfeBoi manibm tabulas acfiatuas in Italiam portandas lo"
caret,JHberet pradici conducentibm , Si eas perdidiffent , novas eos reddituros. cas-
teri vero, qui amoenitatein ingeniorum deledabili veterum elegantiarum
cognitione ali atque excitari pofTe putant , nunquam non vetuftatem ac
venuftatem pari fere veneratione profequuntur. talem fe profitetur Tul-
lius de Perfedo oratore , Anttquitoi , inquit , apudmevaletplHrimum -, nec
€go id^quod deefi anticjHitnti,fiagito potim, quam laudo, ejuod efi : pr^efertim, cum ea
majorajudicem , cjuafint^ quam illa , c^Uie defunt, deprehenderunt fane anti-
quiores in prifcis operibus nefcio quid , propter quod ea, ficutfacros vetu-
ftate tucos, adorabant , in qutbm grandia & antiqua roborajam non tantam haberent
fpeciem, quantam religionem. Qu.intil. x, i. Difficiledt^u eji , inquit Tullius ^
1 1 1 de Oratore , qucenam caufafit, cur ea, quce maximefenfm nofiros impellunt Wk
voluptate, & fpecieprima acerrimi commovent , ab iii celerrimefafiidio quodam (^
pttietate abalienemur. Quanto colorum pulchritudine & varietate floridiora funt in
Fi^iuris novis pleraque , quam in veteribm ? quae tamen etiamftprimo adfpeSiu nos
ceperunt , dimius nos deleBant : cum iidem nos in antiquii tabulis illo ipfo harrtde
obfiletoque teneamur. rationem hujus venerationis , quam Tullius hic diffi-
culter admodum reddi poiTe putat , duplicem apud alios fcriptores inve-
nias. primam fuggerit Dibnyf. Haiicainair, in Ifaeo , ubi teftatur veteres

tabulas

L I B E R T E R T I V S. 119

tabulas in fiimm^<;olorum{implicitate,praecipuam fui commendationem
exvenuftateaccuratioris delineatiotiis traxillej recentes vero piduras
negligentius delineatas, in multiplici colorum mixtura omnem artis vim
repolitam habuifTe : apx.*/"*/ ^^et^iij, inquit ^pi^wfxatmv ^pyaij/jtevctf uttXcoc^ y^
v<hfj.l*v cc To?5 juiy/uaajv e%«o"a/ '^oiKiXia.Vioi-K&fCeii; efi t '^u/ujuaTgj <t 'ttcXv ro •^ct-
€Aiv cv Tato^/? i^nffctf. aj\ <Pi fJHT wce/rct? , itiy^ctju/uoi fjS/j wrlcv , l^et^ycKrfj.ivctj cfi
fxaXXov , (Ty.f ATi (t poofi 7roiKiXXof/.iVctf , >{^ cv T^'^ fxtyfJi.drm ctAji^c/ rljM l^tw
iX^(Tctj. Veteres tabnl^e coloribi^ fimfUciter illitae , (^ nuUam in mixtmis habentes
varietatem , accnrata vero delineationibns ^ mtiltnm vemflatis in iis habent, Re-
centes autem accurate mintu delineat^e , fedumbra (^ luce variantes in muliitudine
mixtura vim habent. eandem quoque rationem tangit Themiftius orat. de
Amicitia , Tictp^ivo? , inquit , luetcPyti fjSju », wpa/at eT^, dxnd^tv^i^^ oipxj**^ yifxnQ
xtfAAb? • oTTola ra ayaXfjLci^ '^ TToXaiag rixvni; ' a^ov^ cf^roji itc, ro '^auufxa^Tctf,
(^ o(pdaXfxiov (x.Ke(Ci^if>a)v. Virgo non ^uidem fpeciofa ,{ed venujla 6? plena antiquie
verjequepulchritudinis. Qualesfunt imagines veteris artts : cjux ad admirandum
indigent tempore accuratififue ocults. alteram tradit Porphyrius lib. 11 de
Abftinentia, cum ait, recentiores Deorum imagines in admiratione elTe ,
propter operis dignitatem ; veteres vero propter operis fimplicitatem ,
magis tamen Deorum majeftati congruentem. & Paufanias in Corin-

thiacis , Aa/cA«Ao; oTToQ Si^yaQ.'^ , a.rortun^a fjtv '^v U rlixi o-\iv , ^Qniwpiit^ cTt
ofJMc, ri vi^ sV-S-sof T«To/?. Dadali quidem opera rudiafint , neque a^eElu decora ;
attamennumenvebiti quoddam prtefeferunt. appofite Silius Italicus fubfi-
nem lib. xiv de antiquioribus Deorum fignisagens ,
— fimulachra Deorum
Numen ab arte datum firvantia. —

Qaotquot igitur oculos in hifce rebus exercuiffent , expedite adraodum
veterum artificum opera ^ recentioribus diftinguebant. neque injuria fa-
gaciter adeo Veras intemeratae antiquitatis notas indagabant ea tempe-
ftate,qua plurimi, qui ex artibus hifce faciebant quasftum, emptores mi-
nus cordatos falfa vetuftatis fpecie in errorem ducebant. quam rem tan-
git Phaedrus in prologo libri v Fabularum ,

ty£/opi nomen ficubi interpofuero ,
Au^oritatps ejfe fcito gratia :
Vt quidam artifiees nojirofaciunt feculo ,
Qui pretium operibus majm inveniunt^ novo
Si marmori adfripjerunt FraxiteUm,fto
Detrito, Myronem argento. —

Huc refer & illud Martialis lib.viii, Epigramm.34.

E e 2 Archc'

110 DE PICTVRA VETERVM

jirchetypum Mjos argentHtn te dicis habere :

Quodfine tefaBum eji, hoc magis archety^um e(i,
vide quoque ejuiclem libri odavi epigramma 6.

§. 12. Abunde jam nunc de rationedijudicandarum Pidurarum di-
d:um effe putarem,niij adhuc parvum quid,minime tamen ^a/iep^ovjde pa-
rergis videretur addendum. Parerga vero dicuntut •il/a <^u<e inornamen-
tum operis accedunt , ut loquitur Quintil, 11,3. Plinius quoque lib.xxxv ,
cap. 10. Trotog€neSymc[u\ljCum Athenis Minervte delubrofrofuUon pingeret,ubi
fecit nobilem Faralon & Hemionida, adjecit parvulas naves bngas in iis au^piHo-
res Farcrgaappellant. plenius tamen Galenus lib.xi de Vfu partiura corpo-

ris humani , 0/ aya^oi J^tjuiapyo) , inquit , Tfctpipyov ti '^ ojjt^v Ti^v^K; 'Q^e/hi-y/ua,
itMo, ri 'r/jlfhii\ei^cdv Ttoiouurojj, <£ ryJ daaricPm , ii^ 7To?^XaK.tg cv <? AaCaT? '^Pi-
(pm , ivn ^taXaic cviori Ko(r/J.ov riva <£ ayahfxa^axht; d^nf/.t^pytijua rt '^ p^eiag Imi-
y.Givay Ktrjbi ri rtvag, » a/UTTiXwv iXiKag, w rtva >iV7ra&(rlov, » rt rotarov inpov c/kIv-
TTZvlig. Boni artifices accefforium qmddam artis ipforum fpecimen claujirts adjun-
gunt ,& in clypeis , ^ fcepe in manubrii^ gladiorum , & in phialis nonnuncjuam or-
natum quendam (^ ejfigiatum opm ultra quam ufm expoflulat , hederapjue nonnul-
loi, & vinearum helices , autaliquamcuprejfumvelaUudfimilefingentes. Phi-
loftratus Iconum lib. i, in Pifcatorib. parerga haec non incommode «s^J-
<y/j.a^ -^ y^a<ptig , condimenta piSiur^ , videtur appellafTe. Solent vero artifi-
ces parerga hxc ut plurimiim incuriofius delineare : unde neque parem
cum ipfis operibus infpiciendi curam videntur mereri ; qua de re iic
Plut. cur nuncPythianon reddat oracula carmine , ra^r^^apolixmvTTa-

pipya , inquit , TTapip-yu); i^i\d(ytof£lp , of TToXXoTg 'yS itn v.ofx-\oi ' ro efi -^t/pf^ov «
'7Tav'^X^ ^ ''^^-pyov cM7Ti(pivya(nv. Opificum accejforia accejforie exequemur , in
multis enim funt compti. Frigidum vero G? curiofum non omnino efiugiunt. quan-
doque tamen ufii venit , ut magni artifices , dum operi fuo parerga quae-
dam cum minore cura adjiciunt , felicius in iis, quam in ipfp opere venu-
ftamfirmae facilitatis gratiam adfequantur : quodfiforte obtigifTe^a-
^iy.k deprehenderit , cavebit tamen ne illa neutiquam vulgatae laudis pa-
rerga praeferat ipfis operibus , Protogenis fado edodus, quam ajgre id
concoquant artifices. vide Strabonem Geograph. lib.xiv. eadem quo-
que indignatio Zeuxim coegit exclamare , ^rot rifAm t tthXov '^ ri^vttg iTTat-
vBcn , illi nobis lutum piUurdC laudant , ut eft apud Lucianum in Zeuxide. fo-
liafunt artis, & nugae merac. Apulejus lib. i Metamorph.

^.13. Praetereundum tamen hic non eft , praeter illam , quam Tullii
verbis hadenus urfimus oculorum confitetudinem , aliam quoque nobis a
Caffiodoro praefcribi viam , qua pleniorem artium harum intelligentiam
confequamur. etenim Variarum lib.vii,Formuli i f, ad Praefedum ur-

bis

L r B E -R T E R T I V S. tit

bis de Architedo faciendo , Roman^efabricadecm, inquit , peritunt convenit
habere cujlodem ; M illa mirabdn fylva moeniHm dUigentia fnbveniente fervetur , (^
modernafacies operii afabris dtfpofitionibta conjlruathr, Hoc enim (iudio largitoi
nojira non cedit, ut &fa^a veterum exclufis defeBibni innovemm, ^ nova vetuffa-
tu gloria vejliamtu, Quapropter talia vtrum peritijfimum fufiipere decet ; ne inter
iUa nimis ingenioft prifcorum , ipfe videatur ejfe metallicHs ; & intelligere non pojfit ,
auae in iUis artifex antiquitas ut fintirentur effecit. Et ideo det operam librtsanti"
quorum ; infiruHionibus vacct ; ne quid ab iUisfciat minus , in cjHorum locum co'
gnofcitur furrogatKS . vide locum. Merito poftulat hic Cafliodorus^ut y^a.-
^iKk operam det librii antiquorum. quemadraodum enim lupra oftendimus
artificis ingenium multijuga ledione mirifice ali atque fcECundari, ita &
hic liquebit judicia eorum qui Piduras infpiciunt plurimumjuvari , fi
eximias artis opera cum imaginibus quas ledio fiiggeflferit conferant, at-
que ad hoc quafi archetypum examinent. Reftat igitur,ut demonftremus
fcriptores veteres ufque adeo exadis verborum coloribus , boum, equo-
rum,hominum denique imagines delineafTejUt omninoaliter ab artifici-
bus nec potuerint pingi, nec debuerint.

C A P V T VIII.

EXhibeatPidurataurum amabili manfuetudineconfpicuum,nunquam
certe quam fit rede pidus intelliges , nifi eum cum Europae vedore
contuleris , prout is ab Ovidio fub fincm libri fecundi Metam. defcribi-
tur , . . — mifiufque juvencis

Mugit, (^ in tenera formofus obambulat herba,

Quippe color nivn eB, ejuem nec vefligia duri

Calcavere pedis, nec folvit aquaticu^ Aufier,

CoUa toris exjiant ; armis palearia pendent ;

Cornua parva quidem,fidqua contendere pojfes

FaSia manu, puraque magis peUucida gemma,

'NuUae infronte minx ; necformidabile lumen ;

Tacem vultus habet vide locum.

Amplam magis, magifque luculentam hujus tauri defcriptionem, qui vo-
letjpetat ex Mofchi Idyll. 1 1 * , & feqq. Farandi fitnt boves, inquit Colu- * vetf.iAt-
lumella lib.vi, cap.i , novelii^ quadrati , grandibus membris, comibus proceris ac
nigrantibus & robu^is ,fronte lata & criffd , hirtis auribus, ocults G? lahris nigris,
varibus refimis patulifijue , cervice longa & torofa , palearibus amplis G? pene ad ge-
fiua promiffis, peBore magno, armis vafiis,capaci 6? tanquam implente utero, iateri'
bfts porre^tit lumbis latis, dorfi reHo planoque vel etiamfubfidente , clunibus rotun^

Ee 3 dis^

iit DEPICTVRAVETERVM

diiy cruribpu compaSiii ac reUis,fed brevioribpts fotim (jHkm longit, nec genibHS ifju
probis, ungulis magnis, caudps longijfmii &fetoJis piloji/^ue, corpore denje brevique ,
colore rubeo velfufco, m3u corporii moUijfimo. ,& rurfus cap. 20 , Tauros maxi-
mh membrii ampUfp^mis, moribus placidis, media eetate probandos cenfeo : caterafe-
re eadem omnia in his obprvabimus , quoe in bubus j neque enim alio dijlat bonm
taurm a cajlrato, nifi quod huic torvafacies eji , vegetior affeUus , breviora cornua,
toroftor cervix, G? ita vajia, ut fit maximaportio corporis , ventre paulo fftbjiri^iore,
vide quoque Palladium lib. iv, Titulo 11. quemadmodum & audores
GeoponicosConftantinoImp. infcriptos lib.xvii.

§. 2. Oblata rurfus pulchri atque acris equi Pidura,non inconfultum
erit recurrere ad hunc Virgilii locum lib. 1 11 Georg.

Continuo pecoris generofi puUns inarvi*

Altipu ingreditm, G? moUia crura reponit.

Trimm G? ire viam, ^fluvios tentare minaces

Audet, & ignotofefe committere ponto :

Nec vanos horret firepitus : iUi ardua cervix ,

Argutumque caput, brevis alvus, obefaque terga ,

Luxuriatque toris animojum peBus : honejii

Spadices, glaucique ; color deterrimm albi<s ,

Etgilvo : tum,fi qua fonum procul armadedere ,

Stare loco nefcit, micat auribus, 6? tremit artm,

CoUeUumque premens volvit fub naribm ignem.

Denjajuba, & dextro jaSiata recumbit in armo.

At duplex agitur per lumbos Jpina, cavatque

TeUurem, (^ Jblido gra^viter Jbnat ungula cornu,
T. Calpurnius Siculus Ecloga vi, quas infcribitur Litigium :

Velocem Tegafon, qui gramina matre reliSia

Nunc primum teneris libavit dentibm, iUi

Tes levis, addu5ium latm, excelfiffima cervix ,

Et tornata brevi fubflringitur ungula cornu j

yhgula, quce viridific exultzivit in arvo ,

Tangeret, utjragiles,jed non curvaret, arifioi,
CafllodorusVariarum iv, i. ubi Theodericus rexHerminafridum re-
gem certiorem facit, fe nobilem gregem,belluafque morigeras,equos ar-
genteo colore veftitos, per legatos more gentium fufcepifle, quorumpe^o-
ra^ inquit, vel crura fpharii carneis decenter ornantur j cofla in quandam latitudi-
nem porriguntur ; alvm in brevitate conjiringitur ; caput cervinam reddit effigiem ;
imitantes velocitatem , cujm videntur haberefimilitudinem. vide locum . Colu-
mclla quoque lib.vi, cap,2p , Cum natm eftpuUm, inquit, confeftim licet in-

doUm

L I B E R T E R T I V S. 215

dolem ajlimare , fi hilam , / mtrepidpa ,fi neque confpe^n mvaque rei atiditH ter-
YetHr,fi ante oregempYocHYrit ,fi lafcivia & alacYitate intcYdum & cfirfk certans <e-
qHates exfuperat , fi fojfamfine cun^atione tranflit , pontemflnmenqHe tranfcendit.
Hac ernnt honefii animi documenta. Corpori6 vero forma confiabit exiguo capite ,
nigris ochIis, naribm apertps,brevibiis anriculis ^ arreUis, cervice moUi, lataque nec
longa,denfajuba ^ per dextram partem profufa,lato & mufi^ulorum toris numerofo
peUore ^ grandtbus armis (£ retlts^ lateribus inflexis,fpina duplici , ventre fiubflriSlo ,
teflibus paribu4 G? exiguis , latis lnmbU ^ fiibfidentibus , cauda longa ^ fetofia cri-
fpaque, aqualibus atque altis reBi/que cruribus , tereti genuparvoque , neque intror-
fiu (peBanti, rotundis clHnibus,feminibus torofis ac numerofis, duris ungulis 6f altis
& concavis rotundifqHe , quibus coronx mediocres fitperpofita funt ; fic univerfum
corpHS compofitum , utfit ^ande , fublime , eYcBum^ ab affeBu quoque agile , & ex
longo^quantumfigura permittit/otundum. mores autem laudantm ,qui funt ex pla-
cido & concitato mitiffimi ; nam hi & ad obfiquia repertuntur habiles , ^ ad certu-
mina laborum patientifjimi. plures infignis equi defcriptiones,quibus otium
erit,haurire poterunt ex facra hiftoria beati lob. cap.xxxix. Xenophon-
te de Re equeftri. Oppiano lib. i de Venatione * . Polluce Onomaftici * verf.17^.
fui lib. iijcap. ir. Geoponicis Conftantino Caef. inicriptis hb. xvi.
Palladio denique lib. iv, Titulo 13.

§. 3 . Pana quomodo pinxerint olim fculpferintque, docet Herodotus
lib. II, '^a.^pncn K) yXu^pMm 01 i^«^a^o/ ;f^ oi aya.XfA,ct^7roiol T riotco? rcdyaX/xa.
uiyo^otycoTTov it) Tfo.yoffKtXia ,pingHnt & fculpunt piclores & fiatuarii Fanis ima-
ginem cum vultu capra;,& hirci cruribus. Ovid.xi v Metam. t femicaper Fan. t wr/jij.
vide Phurnutum, Albricum , ahos autores Mythologicos. Macrobium
quoque lib. i Saturnal. capu22. Servium denique in illud Virgilii Eclo-
ga fecunda ,

Fan primum calamos cera conjungere plures

Infiituit, Fan curat oves, oviumque magifiros.
Silcnumdefcribit Aurel. NemefianusEclogi m > quae infcribitur Bac-
chus. ibi enim de Baccho etiamnum infantulo in Sileni altoris fui gre-
mio pueriliter lafciviente agens, inquit ,

Cui Deus arrldens, hoYrendas peBore fetas

VeUicat, aut digitvs aureis adfiringit acuta^ ,

uipplauditve manu mutilum caput, aut breve mentum »

Etfimoi tenero coUidit poUice nares.
Hucpertinetmemorabilis Antigoniregisjocus : quum in parvulo quodam
cafieUo Gr<xci obfiderentur , inquit Seneca lib. 1 1 1 de Ira , cap.22 , & fiducia
loci contemnentes hofiem multu in deformitatem Antigoni jocarentur^'^ nuncfiatu-
ram humilem,nunc coUifum nafitm deriderent 3 Gaudeo,inquit,(^ aliquidbonifpero ;

fi in

ti4 DE PICTVRA VETERVM

ft in cajiru meis Stlemm haheo. Saty ri pidluram rede petas ex hifce Philo-

ftrati verbis Iconum lib. i , in Mida , lotrvpuv riJ^ fjS^ ro ^(fiotf^ov , on 6p-

X^^D ' ««^w «^« To /8«()/<ioAo;:^ec , oTi /uet<flaaj. Ka,Keivo ew-^in ' (Tn^^npo) ypa^povj) y
;^ oLKpalot To ottjucL • <5%/t1o/ ret «ytj ^ KolXoi ro t%iov * oiyepcoxot 'na.v'^ • ^Jj ro
^f)n ra ^paict, 'Ittttsi. SatyroYHm autem dHlcii qmAem vehemeniia CHmfaltam ^fUa-
vii comitai cnm rident. IffotHm illHdqHoqHe eji, dHri pmgHntHr,acfangHinem pu-.
ri, anres copioji , cavi clanes , omnia elati , & adposlrema ecjui. Fulgentius lib.
1 1 r Mythol. in Bellerophonte, Satyri cum caprinu cornibta depinountm-j qma
nmqnam novere fatmm libidine. Horat. lib. ii Carm. Ode ip ,
— anreis

Capripedum Satyrorum acutas,
§. 4. Piduram Indi optime excutias infiftcns Philoftrati verbis fupra
h nobis addudis lib. 1 1 1 , cap.2, ^.11. addideris modo illud Fefti Avieni
in Defcript. orbis terrarum ,

Sedgenti Indorum teter color ; eff.ua femper

Hps coma liventes imitatur crine hyacinthes.
iEthiopem pidum non incommode revoces ad hunc Petronii locum :
NnmcjHtd labra,tancjuam ty^thiopes, pojfumm tumare teterrimo implere ? numcjuid.
& crines calamijlro convertere ? nHmquid & frontes cicatricibns Jcindere ? numquid
^ crnra in orbem pandere ? nnmquid & talos ad terram deducere ? numquidbar'
ivtrf.i^z. y^m peregrinatione figurare ? Lucano quoque lib. x t , yEthiopum gens eft
Torta capHt^refugoJqHe gerens a fronte capf//os, &c Plin. nat. hift. lib.ii^cap.^S,
teftatur iEthiopes adufiu fimiles gigni , barba & capillo vibrato. yEgyptiorum
mediam quafi inter Indos atque yEthiopes naturam defcribit Achilles

Tatius lib. 1 11 , '7rA«pw? UZ ny» (poCpwv'^ a-y^im av^wTTuv • /ui-ydXot Ttavji^ ,
/uiXavii riw ^otdv , « >£y riuu IvJ^asv rlw aKpaJov, dXh oto^ <jiJyo<7o vo^oi; Ai^io-^, "^1-
Ko) roA Ki^aXd?, M^ttIo) rvi 7ro'</kf, to <rco/ua 'na%m , i^ap^act^op <I% Travli^. Flena
erat terra immanibtn (^ feris hominibpu, magni omnes , nigri colore, non fecundum
Indorum intemperiem^pd quemadmodum effet nothm t/£thiops, tenues capite,exiles
pede , crajfi corpore , omnes autem erant barhari. ^Egyptium , (paiov, GlolT. vet.
Maurum vivis coloribus exadiffime depinxit autorMoreti ,

u4fragenpu, tota patriam tefiante figura.

Tortu comam -, lahroque tumens ; J3 fufca colore ;

FeBore lata ; jacens mammii ; comprejfior alvo j

Cruribm exilis ; fpatiofa prodiga plantd ;

Continuii rimii calcanea fciffa rigebant.
§. f. Quod fi quis in imaginem lenile corpus repraefentantem inci-
dat , quantam judicio facem praelucebunt haec verba Plinii junioris lib.
II I, epift.d , Ex harcditate qua mihi ebvenit, emi proxime Corimhiumfignum ;

modicum

L I B E R T E R T I V S. xt^

mdicam quidem,[edf€flivHm (^ exprej[um,<](ta»wm egojapio 5 i^ui fortajfe in om-
ni re , in hac certeper e^uam exiguumfapio : hoc tamenftgnum ego cptoqHe inteUigo,
ejl autem nudum ; nec aut vitia,fiquafunt > celat 3 aut laudes parum ojientat. Ef-
fingitfinemjiantem : ojfa, mufculi, nervi , vena , rugoe etiam utfpirantis apparent :
rari & cedentes capilli, latafrons^ contraBafacies, exile colium : pendent lacerti, pa-
ptUajacent, receffit vsnter. A tergo c^uoc^ue eadem csttu : ut k tergo <ss ipfHmyquan"
tum veru4 color indicat,vettis G? antiquum. talia denique omnia,ut pojfmt arttficum
oculos tenere ; deleUare imperitorum. Quod me , quamquam tyrunculum , fiUici^
tavit ademendum. yEtatem denique nondum ienilem, fed ad {enium quo-
dammodo jam vergentem , ac veteris formas pignora etiamnum retiuen-
tem , depingit Philoftr, Iconum lib. ir , in Venere eburnea. rdg y.opa.i

Jierda-KctXog a.y&t <ro<pii , 3^ «/e »|«po? • i^pt^ac^ei ydf> tk; aipct (£ pJI/cA 'WfCioTri , y^coi
fjSp T3 vesrao^yavov iXk.v(si,TiiTa> <P' ouu itipcit.vvuG- fo ffce^dfjol/jov -^ d.nfjt.ni;. Sapiens ptiel^
la6 nec exoleta ducit magifira. Nam primtdrugis quadam ineTi pulchritudo ^fene'
^am quidem venerabilem adferens, huic vero, quod reliquum efi,vtgoris immijcens.
rede itaque Euripides apud yElianum var. hift. xi 1 1 , 4. « fjLovov to tap '^
KctXuv Ka.xXig-oVi tf AAa K} to jutloTrcopov. Nonfilum ver pulchrorum pulcherrimum,
fid&autumnus. Caeteriim hanc brutorum forte animantium hominum-
que non gentis mod6 vitio fed aetatis quoque ingravefcentis debilitate
confpicuorum defcriptionem facile averferis,ac pronis magis auribus ac-
cipias emendatiflimorum corporum imagines exantiquis fcriptoribus
depromptas , puerorum nempe delicatiorum , fpeciomrum mulierum ,
quorumvis denique hominum. quamobrem etiam pretium operae fadu-
rum arbitror , fi probatiffimorum audorum verbis oftendero quid in
puerili, foemineo, virilique corpore pulchrum fpeciofiimque antiquiores
duxerint : praefertim , cum non folum animos noftros obledare feria hu-
jus rei obfervatio valeat , fed judicium quoque noftrum in excutiendis
operibus artis inftruere atque informare nata fit.

§.6. Puerorum certe commendatior vultus atque indulgentior fa-
cies enitefcit , fi in ipfo ore mixturam quandam ciim venuftate faciat di-
gnitas : atque hoc eft prsecipuum illud quod mafculam puerorum for-
mam a teneriore illa puellarum venuftate diftinguit. prseclare itaque O-
vid. fiib finem libri ix Metam. innuit nonaliosequecertoatqueinfal-
libili judicio conftitifre,quod e puella jam in puerum Iphis effet transfor-
mata,quam quod in ea deprehenderetur acrior vultus. Theagenes quoque
apud Heliod. lib. i yEthiop. w^ei ctt'J)j«&) mS KaXXet , fiorebat virili pulchri-
tudine. atque hsc eft eaStatioPapiniolib.il Sylv. inEpicedioPileti
Vrfi * , virtlii qratia dicitur. Seneca Hippolyto t , *verr.j,9.

Uuam qrata ejt factes torva virmer ! ^ '^

^ Ff Abfit

itS DE PICTVRA VETERVM

Abfit tamen ut habitiorem velimus efTe formofum , ftridis nimirum artu"
bus, & minaci vultu ; quin potius requiritur ut fit gracilis ac tms» Horat.
Carminum lib.i, Ode 5*.

Qms wnlta gracdis te puer in rofa ,
'Serfufm liqmdis mget odorihHi ,
Grato Tyrrhafnb antro ?
Idem Epodon, Ode 11.

Sed alim ardor aut fneUcc candidx ,

Aut teretis pueri Longam renodantii comam.
Quemadmodum igitur in formofis decus illud minime foemineum ^
compada robuftaquecorporis firmitatequamlongiflime remotum pu-
tamus : ita praeter lucculentam pleni corporis gracilitatem in vultu prae-
cipue formoforum virginalem aliquam gratiam enitefcere debere con-
tendiraus, quas perfpicacifiimis etiam oculis quandoque iraponat, ac dif-
ficilc fexus difcrimen efficiat. Horat. Carminum lib. 1 1 , Ode. y , de Cni-
dio Gyge, egrcgiaj formae indulgenria praeter cseteros confpicuo ,
Qtiemfi puellarum infereres choro ,
A^tre fagaces falleret hofpites
Difcrimen obfciirum,folutii
CrinibMy ambiguoque vulta.
Quamobrem neque immento Glycera, fcortam nobile, afferuit apud A-
thenasum lib. xiii,cap. 8 , tum demum formofos effe pueros , ciim funt
foeminis quam fimillimi. Aufon. Epigramm. 105".
Dum dubitat Natura, maremfaceretne puellam ,
Facliu es, 0 pulcher, pene puella puer.
I vtrf.izz, Ovid. VIII Metamorph. t de Atalanta ,

Tali-s erat cultufacies, cjuam dicere vere
J^irgineam inpuero,puerilem invirginepoffes.
/Elianus quoque var. hift. lib.xiii, cap. i, deeadem AtalantS , apfnmTTQv
<^ yopyov i^XiTTi ' y.c&(Kov n (c '^aJivov 'acf^v €)^tv. f^ultum habebat quodammodo
vmlem ac feverum : puel/are autem ^ foltitHmnihil pr^efeferebat, Ovidt ix
Metamorph. ubidefcribitlphin,

CultHi eratpueri :facies^ quam five puelia ,
Sive dax/s puero,fieret formofm uterque,
Philoftr. Iconum lib. 1 1, in Palaeftra , to eiJhz 4 notXetlqia^, « fj^ IfyiCa «-
y.a^oi^i xof>» €5-«/ •««/!£«? yJpluu XafjLCctvoilo , iipnCog «A)^«, Vultui Falejlra fi
ephebo comparetur ^puella efi 9 fi vero in puellam incidat:, ephebtis videbitur.

§. 7. Sed quoniam ea quae hadenus diximus, vultum potiffimiim for-
molbrum fpedant , ab hoc loco alienum non erit, ex variis apud varios

autores

LIBER TERTIVS, 117

autores juvcnilis formae defcriptionibus unam atque alteram hic adduce-
re , quae non vultum tantummodo , fed & reliqua formofbrum membra
delineet. concinne itaque ac breviter apud Aufonium epift. i v defcribi-
tur Tlieo , Trcu^ cx. y.i(pa.Xii<; I; Troc/kc tTrav^uv to "^ «Cw? avdo; , Fuer k capitead
pedes efflorefiem pHbermu flore i ut loquitur Calliftratus in Defcript. ftatu«
Occafionis ,

Sed tft parceferU venatibHS, & fage nota

Crintina Ijlvaruin ; nefis Cynere7a proles ;

ylccedafque iterum Feneri plorandttt Adonis,

Sic cerie crinemflavtii,niveHf<^ue lacertos ,

Cnefariem rutilam per candida colia refundis,

TeUwefc tenero, plana ftcjuncem alvo ,

Ter teretes feminum gjros^furafjue nitentes

Defcendis, talos a vertice pulcher ad imos,
Elegantius ac fufius Bathyllum fuum defcribit Anacreon ,

Henr. Stephanus vertic ,

T«> iTci7^6t, W5 ^otiintt».
AiTm^a.i x.iff,ce,i Tottmv ,
T« ftiii ivhB^v, (AiXuivxi ,
T* 0 fi ttK^ov, )jA<wV«f
'EXiKed 0 fMvJi^m fiet
TlXixiftuv MTXK^ atujB^eti ,
A^8S Mi Jixam kh^.
ATmXlv 91 idj ^ocrtJdii

'SiTi^iTM ftiTUTJVV O^gVS

'K.vetvuji^t) J)ieixoi]MV.
Mf /«ev ofifix y^-pv Wu y
KtKi^XTftivv Y«eAM/V) *
To fiiv i% AgJjes VAxsv >
To Si 'f x«sA«5 Kti9>?5»>5 •
hit T/s TO fifv <PflGi5^ ,
To 5"' «tw' iXmhi Kgifjtti'^ ,
toStvluu 0 oiroicc fMihov
Kvoiut/ TToiet "Tntpeiu/i,
I,p6Jnfix 0 »5 Hv ccihi7s
^wjecawi /ixXeiv, -TTvirinv,
I0 ^ XJ^><.Oi »x£t' olh^
Tj'v« /6t«t i^OTFcf Tntiia-Hg
AmiXov, j^'|ttov Ti n«9''?.
To JV 9TOV 0 Kiigti; owiii
'E^iTCJ XccXcHv aiWTrf^, -
tAiyM, JV 'Trfoa-umv i^a,

To J' AJwVjJos TTOgtlAS-dV,

EA£^<«v2fV(^ t^ccynXoi^
l\t%f>fi«.t^m JV Trein

Meos Bathyllum amorcs ,
yitedocebofpmge.
JSjitiddsconusfac iHi,
Intus quidem nigrantes >
i^t aureas fupemc,
Dehinc 'inordimtos
IR^oUigens capi/los ,
Pamitte kgenulla,
Cincinnulos \agari,
Teneram pilu/que frontetn
Supercili coronet ,
Mage ccerulm dracone,
Oculus niger fit O" trux l
Mixtustamenfereno:
t^ Marte quod ftt, illud ;
t_y4t hoc ; quod d Cythcre:
Vi hinc timore, O" hinc fpe
Suf^enfa mens vacillet.
Rojeuin fit utque pomum ,
Lanuginofa mala :
Pudibundi O' inferatur
Quantum poteft ruhoris.
Veriim haud fcio laheltit
Quce detur aptaforma.
Sint hlanda,plaia Suadx ;
Vimixtafit toquaci
Taciturnitate cera.
Sit latus ipfe vultus.
Eburna prateribam
t^doniaea eoUa.
Habeat deinde peilm
Ff i

A*^'

tiS DE PICTVRA VETERVM

Lih^fzetf rs y^^<i Ep/M» , Afanufque Mercuri ambdi ;

TloXvhux.i(^ h fin^iSi Femurque quale Pollux ;

Aiovvnliv h yyitMj . Ventretnqtie ceu Lysi.

ATrtcXuv ^' vTTtfJt yy/.^Z') , Fcmnrque molle (tipra

Mijgwv ro TTup Vj^vluv , Femur quod excit ignes ,

Aipl?^'»^ TniiyiaTiv et^^a , yblo fimplicem efje pubem ,

Tlu(pilui %Xii<m,v l}%, lam cogitantem amores.

i^iovipLu i^^i h^ TiynilM , Sed ars tua efl maligna ,

Otj jW» 7K va^ ^«|«f Dare qu<e vetat videnda

AwuxoTXj ' Ttloluj dfteiyu, Potiora terga multo.

T/ fci ^ei Trcaiii «ftj^irxwy. J^/ci opus pedes ut addam ';

AecZi ^««8-ev oos-ov eiTrr^i . Pretii quoa eiuges, fer.

Tov AttsXXuvu ^ riitv Sed ^poUinem mihi iflum

JHxB-iXmv, 7tb('« Bcc')v».ov. Pffingito in Bathyllum.

Hv ^ U "Lecfcov 7m' IeAS-k? , Sin veneris Samiim olim,

T^cc^i 4>aTS«» c^ BxJvX^a. Fac cyipollinm ex BathyKo»

§. 8. Vidimus nunc qusenam fint praecipuae puerilis formae commen-
dationes -, quodque pueris, ut formofi mereantur appellari, puellare quid
inefie debeat : quemadmodum & ipfarum quandoque puellarum pulchri-
tudinem auget , fi nonnihil devirili traxerint dignitate. notavit hoc
* verf.ivj. Stat. Papinius ii Achilleid. * in filiabus Lycomedis regis ,
His dectr eji ferma fpecies permifla virUi.
Sed quoniam non ftatim pulchra dicenda eft virgo , qu» qualecunque
mafculi vigoris decus leviter habet adfperfum^ etiam hic unum alterumve
muliebrisformaefpecimenproponemus. Arbiter fane defcripturus facie
inclyta mulierem , Veneris effigiam, ut eft apud Plaut. Rudente , Adlu r i ,
Sce. Qjimejiqm mflris, &c. majorem nullam cumulatioremque exfupe-
rantis formae laudem dicere potuit, qu^m quod una inter omnes pulchras
excelleret, una facile ex omnibus nofceretur. cjnid huic formx, inquit, aut
jiriaAne hahtiit, aut Ledafimile ? qnidcontra hanc Helene, qnid Venufpo^et ? ipfe
Taris, Dearftm libidinantinmjudex^ft hanc in comparatione vidiffet,tam petulanti-
biii oculis & Helenam huic donajfet & Deas. & aliquanto ante , iateri applicat
meo mulierem omnihus fimulachris emendatiorem. NuUa vox efl, qticeformam ejm
poffit comprehendere : nam, quidquid dixero, minm erit, Crines ingenio fuo flexi per
totos fe humeros ejfuderant j frons minima.^^ quae radices capillorum retroflexerat :
fupercilia ufque ad malarnmfcripturam currentia , ^ rurfm confinio luminum pene
permixta : oculi clariores ftellii extra lunamfulgentihm : nares paululum inflexa :
& cfluium , quale Fraxiteles Dianam hahere credidit. lam mentum, jam cervix ,
jam manus , jam pedum candor intra auri gracile vtncuium pofttm , Farium mat'
moY exflinxerat. ad haec quamvis infignia Petronii verba , fuaviffimus ite-
rum Anacreon eft advocandus ,

Henr. Stephanus vertit ,
Ay€ ^a^Upuv ag^^r , ^gcdum perite piBor ,

Tgjiipe ^u^ti<Puv «g^^ , Pinge 6 pertte piclor ^

L I B E R

P«^'v|? Koi^vi TtxyKi i
AmSazcv «f xv eiTU ,

r^(f>i /tt«< 1?«^5 ro 'X^MTZV

ATmXdi TS ^ /*iXM)i»s '
O ii x»?g«5 «V JWu^ ,
T^(Pt i^ fiu^n miiroti .

'S,Xi(p»v'l<yO)) jLCiTUTTSV .
Ti fiilTV^^VOV JV /«n' /6<«i

AiciKOTF^i, fAY^re [/,i<ryi
E;^'t*i 0 Wws ci<«'»»j ,
To /sA'/)9-0T»s inu/o<p^iuj
'BXi(pcipm iTuu KiXcciyu*/,
To JV /ixifCfcx itw ocXii^S^
A/ra § ^vgo5 7nivi<m ,
Afcx yXocuKov »'; AB-Uurii >
A^:e J"' op^o» »5 Kv^JJgis»
T^<Pi pivx yff^ 7rag««5 ,
FoJm TajyMXxx.1t fci^xi ,
T^<Pi x,^Xoi oix n«9-85 ,
Tl^oKxXiii^iiov (piXtifcx.
T^vCpi^i' ^'iru -^jeia
TliQ/i AwyJVvisJ T^x-^^Xoi
Xetg/tlsg TtiTttilo ■jmaTCf.
^TiXtazv TO XotTriv omtIu)
fTmrBf^ipom ■Ai-Takoii
Aix^cctviTu oi impKuv
OAJ09», To crSfA iXkyp^v.
ATti^ei ' ^XiTFU ^ mutIuj,
T«5jos x»)g£ >(gj{ XxXnrtii,

T E R T I V S.

B^odiiC rmgifler artis ,
^bfentem ut edocebo ,
Depingito mi amicam .
De-pin^e moUiccUos
Vrtmum ni^ofque crines j
SifertC ipjaceray
Viiguenta pinge olentes,
Nigroque fub capiUo ,
Genis abufque primis
Frontemfac ilti eburnam,
Supcrcdi nigrantes
Difaimina nec arcusy
Confundito nec iUos :
Sed pinge ftc, ut anceps
Divortium relinquds ;
Quale effe cernis ipfi.
ty4t igrn inflar, ejuf
Sitfulgurans oceUus :
Etglauciis, ut MinerVie :
Et p<£tus, ut Cytheres.
Nafim genafque pin^e ,
La6ii ropts remtfcens .
Piththftt at labeUum,
Quod ofculum laceffat ,
Intraque moUe mentum ,
Per coUa l^via omies
Sint Gratite volantes,
(^d tdtimum, nitente
lUa induatur oflro.
9ateat tamen mihi pars
Cutts pufilla, totum
Qud corpuf arguatur.
Quid plura ? eam ecce cerm.
Loquere, credo, cera.

ii^

Formofiffim^ virginis iraaginem depinxit quoque Libanius in ecphrafti-
ca oratione de Pulchritudine. Longum effet plura hic formolbrum for-
molarumque cxempla in probatis autoribus paflim obvia congerere j
quum fufficere poflint duo humanae pulchritudinis ac fceditatis exempla ,
quae ex Apollinari Sidonio nequaquam pigebit defcribere ; praefertim ,
ciim ad geminam hanc luculentae atque infelicioris formae imaginem ex-
pedite admodum referrt queant multiplices diverfiffimorum fcriptorum
loquendi modi, ad dignolcendam verae pulchritudinis vim non inutiles.

I X.

Sldonius certe ApoUinaris lib. i, epift. 2 , deTheodorico Gothorum
rege agens , cujus perfonam Deus arbiter & ratio Naturae , confima-

F f 3 matoe

2.30 DE PICTVRA VETERVM

mat^e felicitatis dote [ociatZjCnmuhvtrsint jSiformat^uteraturAnqmt^corpO'
re exaBo -, longifjimis brevior, procerior eminentiorque mediocrihus, Capitis apex ro^
tmdiis : in qmpaHlpilHm k planitie frontis in verttcem caepiries refnga criffatur,
Cervix nonfidet nervii. Geminos orbes hiffidm fHperciiiorum coronat arctu :fi vero
ciliajleUantHr , ad maLu medias palpehrarnm margo prope pervenit. AurtHm legH"
l<e ( ficHt mos gentpi eU ) criniHm fHperjacentiHmfagelli^ operiuntHr. Najks venu-
flijfvme incmvtii, Labra fHhtilia -, nec dilatatis oris angulis ampliata :ftcafH de»-
tinmferies ordinata promineat y nivenm protintis reprafcntat ipfa colorem. l^ilis in»
fra narinm antra frHticanttbm qHotidianafitccifio. Barba concavis hirta tempori-
bns i qtiam infibdita VHlttis parte ftrgentem,JitrpitHs tonfor alfiduvu genas adHfqne
forcipibtu eveUit. liienti, gtUtHris, coUi, non oheft , fed fuccHlenti , UUea cntis 3 qucs
propipts infpe[la,JHvenili rHhcre fuffHnditHr j namqne hunc illi crehro colorem , non.
ira , fed verecundia facit, Teretes hHmeri. validi laccrti. dma brachia, patnlte
mantis. Recedente alvo , peUns accedens. Aream dorfi hHmiiior inter excrementa
coflarumfptna difriminat. THberofum efl utrHmqHe mufcHlis prominentibus latus.
In fiicetnBis regnat vigor ilibns, CarneHmfemHr. internodia poplitum bene majctt'
la. maximtii inminimerHgofis genibiu honor, CrurafmisftiltatHrgentibtts, 6?,
^«i magna fujientat memhra,pes modicm. Quamvis autem eximia haec formas
virilis imago fatis graphice depida effe videatur , nonnihil tamen ei lucis
ex mutua cum aliis autoribus collatione acceflfurum fperamus.

§, 2., Ac primum quidem videtur Apollinaris de forma Regis fcifci-
tantibus ufque adeo follicite faiisfacere voluifTe , ut pulcherrimum cor-
pus heroica ac plane divina mente praeditum judicantes , regni quoque
gubernaculis admotum id effe gauderent. Solent certehomines majus
aliquid ab iis , quos rarior forma commendat , exfpedtare : o7ov « ^vujeing
^o^jua KaXXoi; Keifxmi J^ppsor * KctXa. fjSjj ra t/V ai/rtS a.v^» , Xct/umpuuofjSi/ja, eOe
vzt^ T uc/k§e f!Sf>o<; tiuj o-^iv • tSto thwct^ Kj 4'^/t*''^ avd^og i/u.7ri(pwivjuivov <r«yuceTi
xctA&f • cMXajwstfiuji^ xjit cwr^,)Cj cMXa/ui7ret,<z cPlatpaivi^, Kj tg-t ffto/xaTtov upa, k-
tf^v aXXo , w /UeAAafTn? apelwc «V^o? , :^ olovei tmfootiJLiov KaKXag wpa<0Tepa. «Wep ^'
T yiXia ^oavl^et r]g avyn vTrip ««pwv opcov , ayaTriuov o(f)^aXjuo7c ^iajua, , J^ Tiuij
nfpo7aoKtav T [XiXXovlo^ ' aTw Kj v Xajwssfac •vfwp^.*'^ fusfoavi^et T15 «pa uTrsp azpm t
ffoofjtaTav, ayaTTrilov (ptXotropoti; d^ia/uay d^ t ^ogcfhKtav r juiXXovloc, ViJiJlHViHin
pHlchrnm cogites^qui pratulHm irrigat :Jiores enim quamvis pHlchrifHnt,qm fnb 4-
quafint pHlchriores tamen aqUie caufa videntur, Idem potejijios anim<£,pHlchro irt"
natmcorpori : iUHjiratur abeo,elHcet,JplendoremjHHm transfundit, Vt nihil diudfit
pulchritudo corporis,qHamfutHr<£ virtHtisJlos,& majoris quafi pHlchritHdinis pralti'
dium. SicHt enimjolis exortumpracedit fulgor quidam infummitnte montium quo
vehementer dele^iantur ocHli,qHod aliud expeBent : ita anim<e Jplendore Jplendor alt-
^uis in extrmts corporis partibm pracedit,qHo plurimum dele^antur phHoJophi,quia

alihd

LIBER TERTIVS. »31

ftlittdmoxventurumvideKt. MfiximusTyriusDifrertat.ix. mnfmjlraflane
opinione fa.ment'mm , cjHt n.^tHYditimmomentacauffarumfiibtilipu fcifcitati arcanii
ccelefiibu^ nobiles curas intulerunt , augufiijfima (^uaque fpecies plurimum creditur
trahere de coelo. Sive enim Svinus ille animus , venturus in corpus , dignum priui
ptetatur hoffitium : five , ^uum venerit , fngit hahitaculum pro habitufuo ifive 4-
Uud ex altero crefcit j &?, quumfe pariajunxerunt, utraque majorafiint. Lat. Pa-
catus Panegyr. Theodofio Aug. dido. quum itaque invenerata inter
homines opmione receptumfit , ex decore membrorum colligi pofTe ,
quantus ilU coeleftis fpiiitus intrarit habitator j roirumquoquenemini
videri debet, quarundam olimconfenru nationum formofiflimo delatura
femper fuifTe imperium j qua de re vide Athenaeum lib. xiii , cap. 2.
heminibus barbaris in cerporum majejiate vcneratio eji j magnorumque operum non
alios capaces putant , c\uam e^uos eximia fpecie donare natura dignata eji. C^Cur-
tius lib.vi, cap.y. quin ipfam quoque Romanam plebem ab hacanimo-
rum inclinatione non omnino abhorruiile , docet nos Tacitus lib. i hift.
cap.7 , ipfa aetas Galbae, inquit, ^ irrifui, & faflidio erat,ajfuetis juventx Nero-
nis , & imperatores forma ac decore corporis ( ut mos eji vulgi) comparantibui, no-
tum eft illud Euripid^s * -> ^ ^ . * ^pud^the.

YlpaTov fjSjiJ etctoi; a.^iov TvpaLVvlJ^o^ t . "*"'" /'*•! 3.'"-

Neque aliud innuere voluerunt fummi autores, ciam facitas quafdam ve- Inifagolel^pT
rendae majeftatis ac fplendidx nobilitatis notasRegibus atque apprime^^^^^^T""^'""'
nobilibus viris inefle contendunt. Apud Homerum profed:6 lliad. r * , t Primogi,ide»t
Agamemnonera ex regalis majeftate formse agnofcit Priamus. Dion ma- 'pJif^^t^Jfy

fnam hahuit corporis dignitatem , quce nonminirnum commendatur. /^mil. Pro- * verf.170.
)us. Iphicrates fuit ^ animo magno, & corpore j imperatoriaque forma ; ut ipfb
adfpeEiu cuivis injiceret admirationem fm. Idem. Ammianus quoque Mar-
cellinus fub finem lib. xxx de Valentiniano Imp. pulchritudofiatura, linea-
mentorumque reSia compago , majejiatis regi^ decus implebat» Seneca Hippoly-
to t , de Thefeo , ♦ vtrf.Szq:

Sed ifie cjuifnam efi, regium in vultu decus

Gerens, & alto vertice attoUens caput ?
Lucanus Panegyr. ad Pifbnem ,

Sedfnper ifiamovetpknm gravitate feren^

Vultus , Gf inftgni prafiringit imagine vifus,

Talis inefi habitus, quaUm nec dicere mcefium ,

Necfiuidum, Utafed tetricitate decorum

To(fumHS : ingenitafiat nobilimtis in iUo

Tuicher honos, & digna fuis natalibm ora.
Heliod. lib. 1 1 ^thiop. de Theagene , referente genus ad Achillem ^

xst DE PICTVRA VETEKVM

ewjlrvxov TjT^syolepot/et n^vtctvisy.ui^^jji /uoi aXw^«; leh^i roTg Axi^^^etJ^citc ifiistfii-
'TreiVy roi^TOi '^ rlui /uopiplui > (t To«r»To? lePeiv ro fJLiyiboz , ug ^iCatotwrf^ia. ro
*^oi;. pojlridie inJHvenem incidi , (^ mihi vere videbatur inter AchiUidMfulgere^
tdiiforma , (^ corpori^ proceritate videbatur , m vel vifufologenmfnHmjlahHiret,
t verf.i6i. Claudianus de Nuptiis Honorii & Mari^e t ,

i — qHamvii alienafnijfes

Trincipibn^i regnnm poteras hoc ore mereri.

Qua propior fceptrls facies ? qm dignior anla

VHltm ? —
*wr/:4j. Idemlib. I deLaudib. Stiliconis* ,

Spondebatqne ducem celfi nitor igneus orii ,

Jl^lembrorHmque modns, qnakm nec carmina fingnnt

Semideii, —
Albinovano in e^ quae de morte Drufi ad Liviam eft Elegia dignitas haec
imperatoria^mrojQ/or-w^i vocatur. Abunde nunc ex iis quse attulimus lo-
cis liquet , quara prono femper favoremortales veram pulchritudinem
profequantur : quod prastereundum non putavi , ut (ingula perfeiilas for-
raaemomenta nobifcum percenfentibus in ipfo ftatim operofg coliationis
ingreflu occurreret tantam effe Formae potentiam, ut ipfi quoque Virtu-
ti ex ea non levis accedat comraendatio, juxta illud Virgihi v i£neid.

TntatHr favor EurjalHm, lachrymiccjke decor<£.

Gratior efl pulchro veniens e corpore virtns.
rJig-ov lu) ^iotjua o Ap^/AAeu? • Tra? ePt hk 'ifjLiX^hiv j « Sfg. r ^ctvblw zofxlw ' ^ ^S
e Eu(popCog ivy.d/ung Luu ' rt^ ePl A^^^iXXei ro Ka.Xov 'iiJ\<^ov Idi vejro t ape7»f i^atTpiojuiVov.
fHaviJJimui erat vifk AchiUes {c^uidni ejfet ? ) non tamen obflavam cafariem j nam
(3 EHphorbumcomme-adabat coma;pd pHlchritudinem AchtUli virtHtuiJplendor iUn-
flrabat. Maximus Tyrius Differtat.xv. quemadmodu ver6,ut &hoc ob-
iter addam,tacita quaedam veneratio lequi folet fpeciofara atque luculen-
tam dynaftarii formara,fic raanifefto contra contemptui atque etiam con-
tumeliis obnoxii funt quandoque magnates,quibus forrase raodus no fatis
honeftus obtigit. yEmilius Probus de Agefilao , Hic tmtpu vir, inquit, ut
NaturamfaHtricem habmt in tribnendii animi virtHtibpu ; fic maleficam naUm efl
in corpore exigno , Gf claudpts altero pede : qn^ res etiam nonnHUam ajferebat defor»
mitatem : atqne ignoti ,faciem ejm cnm intuerentHr, contemnebant. Facetum efl
quod accidit Philopoemeni , inclyto quondam Achaeorum duci. erat is
forraae infelicioris. ad prandiura itaque ab araicorum aliquo vocatus,ad-
fuit ante tempus : quumqueeurahac illac otiofe obarabulantera amici
uxor confpicata effet , juflit eum fecare ligna ; ex raala fcilicet form£ &
modico cultu fervum effe conjedans. paret Philopoemen , & ftrenue

fatis ,

L I B E -R T E R T I V S. 133

fatis,quod mandatum erat,ufque in amici adventum,exfequitur. quo in-
greflb atque exclamante, Quid hoc eft rei ? Quid vero aliud, inquit Phi-
Iopcemen,quam pcenam deformitatis luo ? vide Plutarchum in Philopoe-
mene. Tzetzem Chil. vi, hiftor. 84. In Galbam eloquentia clarum, fed .
quem habitus corporis deftruebat , M. Lollii vox circumfertur , Inge-
nium Galbae male habitat. Macrob. lib. n Saturnal. cap. 6, Tolerari
tamen utcunque polTent haec incommoda , nifi perfaepe pravi corporis
pravum quoque animum eife plerique judicarent. notum eft iUud Mar-
tialis lib. XII , Epigramm. 5^4 ,

Crifte mber, niger ore, hrevi^pedej iHmine lasfm :
Rem magnamfroeftaSy Zoile^fi honm es,
Anthol. Graecorum Epigr. lib. 1 1 , cap. ultimo ,

XaAof e;\^«? 'T" voiuj^ a; r ttocDx • (^ ^' aXn^oog
Einom f^cvloi 0"h (pvaig ojtlo? ix^.

Afens animi haud aliter, qmm pes, tihi claadicat : intm *
Qtiod latet, externa pingitur infacie,
Vellejus Paterculus lib. 11, cap. 6p , In yatinio deformitai corporii ctimtttrpi-
tudme certabat ingenii : adeo ttt animm ejm digniffimo domicilio incltifm videretHY.
Tacit. quoque Annal. xv, cap. 34 , Vatinim inter foedijfima Neronian^ atiU
oftentaffiit j Jutrina tabernce alumnm,corpore detortm,facetiii fcurrilibm, Ex hac
fane inveterati perfuafione proceflit , quod incantatrices olim veneficas
diri Qf is indicio deprehendi polle putaverint. Canidiam certe talem de-
-pinxit Horatius. quem vide. Quintil. quoque Declam.xv, pro meretri-
ce veneficii rea , exfpe^o, inquit, utfttante omnia minax vultm,ferali6 habitm,
horreant fjuallore crines , rigeatfuper nefandoi cogttationes efferata triftitia. Faci"
7im,qHod dicitur inquietarefitperos yfidera diris agitare carminihm ; tumulos, bufta
fcrutari, Gf amputatis cadaveribm ipfas infcelm armare manm ; feri non poteft , ut
autorem fuum non primo jfatim prodat afpedft. Cjeteriim de his fatis nunc : re-
ftat ut ad ipfam porro confummatse pulchritudiuis tradationem cum
ApoUinari noftro tranfeamus.

^.3. CORPORE EXACTO. Intelligcndum hoc viderctur dc in-
emendata corporis ftrudura , qualem Abfoloni tribuit facra hiftoria ,
2, Sam.xi ^,25". juxta illud Ovidii Amorum lib. i , Eleg. 5" ,

In toto nufcjuam corpore mendafuit,
Horat. lib. 1 1 , epift. 2 ,

Candidm & talos a verticepulcher ad imos.
Martial. lib.vii, Epigr.17 , , — corpmnuUa Uturamtat.

Plautus Epidico, Adu v, Sceni Male morigerm, &c.

yfque ab ungmculo ad capillum fummum eft feftivijfima.

Gg PofTent,

i^ DE PICTVRA V-ETERVM

PoiTent, inquam , haec Sidonii verba accipi dcforma mllo naturah vitto ex"
coecata , ut loquitur Arbiter ; nifi ex proxime fcquentibus verbis appare-
ret , intelligi debere de tali ftatur^ , qusim JHjiam dixit Sueton. in Galba ,
C3ip.2.i ,ftatHra fiiitjuBa, inquit. 6c inNerone, cap.yi,y?4?««r4/»/>pwy«-
fta, in Tiberio denique, cap.6%jftaturafmt^(^(iaejuftamexcederet. hT&cfta-
turajtifta Plauto in Alinaria Ad:. 1 1 , Sc. f^t demonftrat<e,8>cc, dicitur /4/«-
ra cormmda. Apulejo denique lib. 1 1 Metam. inenormis proceritoi dicitur r
cfin^a corporis, inquit , inexpliciSiUter ad regnlam congruentia : inenormis proceri'
tM,fiiccfilenta gracilita6,rtibor temperatuf, Arnob. lib.iii adv. gentescom-
ponit inter fe nanos, longos, medios. unde liquet , juftse ftaturse homines non
snale wf^w dici. quibus vero ftatura commodior non obtigerat , pul-
chriores judicabantur fi nonnihil eam exceflifiTent , quam fi eos haec de-
coras formae gratia deficeret. Ariftot. iv Ethic. Nicom. Iv fxiyi^ei n
fjifyaXo-^lv^tx ' cocanp (t to •auXXo^; , cv fu.zyuXu ffu/xctli • 0/ /uiKpo) <P u^eioi y^
rvfAfxttfoi,'KaXc) {/*' v. In magnitudine magnanimitoi, quemadmodtim (^pulchri'
tudo ejl in magno corpore. Tarvi vero &jufl.^ Tmdicaejue ^aturx honiines , pulchri
minime fmt. Anacreon in defcript. Bathylli , Miya. Ji fcsfUtnTtov t^^a. fic
Helcna apud Theocritum Idyll.xvi 1 1 defcribitur 7r/eip»,yae> aixti,pinguu,&
magna. Lucret. lib. i v de procera virgine , — cataplexps, plenaque honoris,
Ovid. Amorum Hb.ii, Eleg.4 ,

Tu quia tam longa es, veteres HeroVdoi cequai,
. Idem Amorum lib. 1 1 1 , Eleg. 3 , *

Longa decenpjue fuit ; longadecenfquemanet,
Propert. lib. 1 1 , Eleg. 2 ,

Tulva coma eft ; longaque manns ; (^ maxima toto
Corpore ; (^ incedit vel love dignaforor,
Quamquam ne quidem humilioris ftaturae hominibus qualifcunque laus
formas negabatur , fi modo non abeffet ifta r «//«§? cvfxfxi^rfU , ccrporis con~
gruentia , quam Herodianus tribuit Commodo Imp. omnium cjus aetatis
hominum formoliflimo. Agricola certe ,tefte Corn. Tacito in ejus vita,
cap. 44 , decentior quam fublimior fuit ; nihil metpu in vultu 5 gratia eris fiiper-
erat. Agricola igitur, ut ut fublimis non effet , decens tamen ac fpeciofus
videbatur. «tw? dpa. xoAA»? vTrtpCoXii ;^ «? fj.iyi^ii; ifx^dffiv ftpet itfo^iiKlwy
Sic ttaque nimia pulchritudo quandam magnitudinii reprafentat accejjionem, ut ve-
riffime loquitur Heliod. lib. 1 1 yEthiop. Praeter eam quam diximus fla-
turamjuftam , ejufquc exceifum ac defedum , annotanda quoque hic eiTet
ntediamilitnrisftatura , quam T. Manlio Torquato tribuit Livius lib. vi f
ab V. c. quemadmoduiTx & quadratn ftatura^quam Vefpafiano tribuit Sue-
tonius in ejus vita, ca^. 20 y ftaturafuit quadrata, compaiiiifirmifquemembrii.

Cornel.

LIBER TERTIVS. 13?

Cornel. Celfus lib. 11, cap. i , Corpw habilijjimum cjuadratumefl, neqttegra-
cile, neqae obefttm, mm longafiatHra, m injuventa decora efl,fic matHrafineBute
conficitHr. gracilecorpui ,infirmHm, ohefum ^hebesell. talis ftaturae homines
pari prorms ratione nTfAymtAnii dixere Graeci autores Geoponici Con-
ftantino Imp. inlcripti, lib. i i, cap. i , t apouZrup^^ fxuK^oTi^ov 'i^eiv ro <yco~
fxct • T8^ </*6 Tttf a/wTTiXvi i^yct^ofA.ivii<;,v^ vreog v-^ttXag avetf ^«, rirfaymtetiag J^L
quem locum commode fatis videntur exprimere Columellae verba, ex li-
bro i dcKe xu9[. czp,! ^LongiffimHm^HemcjHearatoremfaciemu^. Fineanen
ftc altos ,qHemadmodHm latos & lacertofis viros exigunt. Caeteriim hanc quadra-
tam ac mediam militarem ftaturam , quoniara non tam pulchritudinem
qu^m robur viri militaris perficit,confult6, ut ab hoc loco alienam, pras-
terimus.

^.4. CAPiTis APEX ROTVNDVS. Amob. Ub. 1 1 1 adv. gcn-
tts capHt tereti rotunditate colleBum dixit. quamquam non de folo capite in-
telligendum hoc videatur, fed etiam de vultu, prsecipu^ capitis pr.rte. If-
menes certe faciem perfe<9te rotundam defcribit Ifmenias apud Eufta-
thiura Cnifi ciira Maufiaco Eumathium autorem hujus fcripti libeat appel-
lare ) lib. 1 1 1 de Amorib. Ifinenes & Ifineniae. oKov rl 'rxffUodTiov^ inquit ,
KwXog a.vi7Ti(r^AKYi<;, « pif nivrfn Xoyov i7iix<^ 'syo? oAo»' ro kvkXci)/j,cc. , totafacies e-
ratperfeSius circHlus. JSlafus centri rationemhabebat adtotum circulum. lupiter
quoque apud Coluthura de Raptu Helenae Paridem in Dearum judicio
«uxjo-xluj ^Xicpa^m (^ kvkXa ^o<ru7Tm , palpebrarum conjunBionem & faciei ra-
tunditatem, potifliraura jubet confiderare,quumficMercuriumalloquitur,

rict/i/k HaeAV IlQtotf^oto, r a.yXaov «^«]»pst

Tpo/w? /3«xoAeovS '£«''■ iifna riy.vov aK^etg ^

"Keiva fjLtiXov oTra^e, (fiaKCiveiv cTg ^iaojv

KiKXio (£. ^Xipapm otwo^lw, itj KVKXa tstfovtaTtm,

Taridem Triami filium, fplendidum illHm puberem ,

In montibus Trojce boves pafcentem,fili ex auditu nofli f

lUi malum prabe, & ut dijudicet dearum

lube & palpebrarum conjun^ionem, &faciei rotunditatem,
Opponitur autem rotundo capiti caput mutilum, quale Sileno tribuit Aur*
Nemefianus Eclogi 1 1 1 , quae infcribitur Bacchus, magis tamen proprid
ttcHtum caput, Martialis lib.vi, Epigr. 39 ,

Hunc vero acuto capite, & auribus longis j

Q^<eftc moventur, utfolent afeliorum 5

jQuii morionisfilium neget Gyrtha ?
Homerus Iliad. b * , ubi Therfiten defcribit , * W/.217.

^oXkU ilwj x^^°^ ^ 'inpov '7to<f\tf ria «T^ 0/ «/u«

G g 2 Ktip1«

13^ DE PICTVRA VETERVM

Kupu) '^ ^»^0^ owJo^uKon • twrdp vTrtp^i

4»fl|<3; ilw Ki^paXUu ' -^-iePvi) e/^ i^nvyivoli xd^v».

Strabo erat, claHclm amem altero pede^ & ipji^ti hftmeri

Curviy & inpe^ui contraBi : & defnper

AcHtni erat capite, rara antem percnrrehat LinHqp.
(po^oc, Didymo hic eft o^vKi<pa.Xo(;. Cilunculi , Arnob. lib. 1 1 1 adv. gentes.
Cillo , ra^oKi^pciKai. GlolTse vet. enormitervero magnam caput habentes,
Tullio lib. I de Nat. deorum capitones nuncupantur. i-yjvoKi(puXcv Kp^TiVo?
r HieAKXiA eiTii , Cratinui dixit Tericlem echini capftt habere , quemadmodum
teftatur Pollux Onomaftici fui lib. ii , ^ Tratpuvvjuct Ki<paXiic. ubi tamen ex
t caput hihen^ Plutarcho in Pericle rede ^mKi(pa,Xov t reftituas. Plutarchus enim poft-
/Xf '^ '^* ^*^^* ^l^^m defcripllt Periclem ra pi|y oAX* liuj lcPiav t (rajux^; d/uifJLTrloVy 'rsfoij.ri-

XH J% liw Ki(pc/.XllM (^ (la-V/UJl/.itfOV , addit , odiV CJUI fjSp ^IKOVig djjnS ^iO^V dTTOKTcLf

Kpuviffj i^^ixov^ ' /uii ^aXofJiivav , ux; 'ioiKi , <t^ ri^vi^T^ i^oveidi^m. oi oT' ArjiKo)
Troii^ctf ^ivoKiipuXov cwrlv czdXav * rluv ^' (TKiXXctv i^iv on )^ ^vov ovo/Ji.ct^iim.
Forma reiiqui corporis decemi, fed capite oblongo nec conqruente. Vnde ^attice funt
pene omnes, tegentibpis artificii^, ut conjicio hoc vitium. atpoet^e Attici Schinocepha-
lum eum vocaverunt : Scillam enim nonnHnquam Sckinon appellant.

§.Sf. PAVLVLVM A PLANITIE FRONTIS. FrOnS igitUt, Ut

pulchra judicetur, pUna^candida,tenuis,brevis,pura denique debet eile. FU'
mmfrontem haec Sidonii verba nobis commendant. Dianae quo(^uQ planam
/y<'»/^»? tribuit Apulejus lib.xi Metam. opponitur autem /)/<«»<e/ro;?r/ du-
plex vitium ; unum ^tuberofcefrontis, ex natura ; alterum , contraSia vel capC'
ratae, ex moribus. primum tangit Arbiter : nefio quvs, inquit, ex conctonibm
caivu4tuberoftffimciefrontii. abhoc vitioCiloncsolimdicebantur 3 Cilo .,cm
frons eji eminentior , ac dextra fmiftraque velut recifa videtur- Feftus in Chilo.
G7««c«//, Arnob. lib. III. Cillo, 'uifOKi(pciXo(;. GlofT,- vet. ut ante didum.
alterum contra^ce vel caperata frontis vitium a difficili quadam ac faftidiofa
intradabilis animi morofitate proficifcitur , morbique hujus expreffa ve-
ftigia fronti quam altiflime infigit. Plautus Rudente, Ad. 1 1 , Sce. Am-
mo a^verfi.ri feduVo , &c.

Tortii fupercilits, contrallafronte,fraudHlentum»
Idem Epidico, Adu v, Sce. Male morigeruiy 8cc.

Quid il/ucefi^cjuod illi caperat frons feveritudine ?
Nonius Marcellus , Caperare , eft rugisfrontem contrahere ^ afferare -, fraBunx
a caprorumfrontibus criffis. *

Candidamfrontem.,iXi<pdv\tvov uerecTTov amicse fu$ tribuit Anacreon. Ovid.
•* verfVii. quoque lib. x Metam. * de Cypariffo ,

«-.^ mvea pendebant frmc capi/li,

Tentiem

LIBER TERTIVS. x^j ^

TertHem frontem , aTraXov kj c!)io<TcoAg /xhccTTov Bathyllo fiio affingit Ana-
creon, Horat. Carminumlib.i, Ode 33 ,

Jnftgnem temi fronte Lycorida

Cyrt torretamor. —
Brevemfrontem laudat Martialis lib. iv, Epigr.42. Arbiter quoque in
ca, quam fupra ex eo adduximus, formofae delcriptione,/^^?»^ minima, in-
quit , G? qtt<ie radices capil/orum retroflexerat. qui nimiam habent frontem ,
/r<?«ro»(f.r dicuntur TuUio lib. i de Natura Deorum. Ivfiu/uirtoTTog y 6)Cj/ui~
ra7rici;,cog AXjiif/acTjj?, ^fti habet latamfrontem, efi fronto ; fcM jilcibiades. Poi-
lux lib. 1 1 Onomaft. Hefychius Milefius de Platone , 'nXa.rvz «V ra ^ipm
^ ro /uireorrov , UXctruv <stfc<rnyofiv^n» TUUo ita vocatm eji , ejmdirXet.rvg^ idefl,
lato pe^ore & fronte ejfet.

Furam frontem laudat Propert. lib. 1 1 , Eleg.22 ,

Sive vagi crines pftris infrontibHs errant ,
Jndica qms medio verjice gemma tenet.
•Videtur autem ea , quae dicitur, pftrafrons nihil aliud, quam hilarem ferc-
namque exporredas frontis gratiam infinuare , juxta illud Calliftrati in
ftatuam Occafionis , rd juircoTiu p^stg/cnv 'i^ixdv ^frons gratiii abundabat. op-
ponitur ei triflusfrons apud Plautum in Afinaria , Adu 11 , Sct. Vtdemon-'
ftrat<e, &c. quemadmodum & vultmfafrons apud Apulejum lib.iii Me-
tam. Votis me^, inquit Apul. fni longe diflimdis advenit : non lcetafacie,necpr-
mone dicaculo , fed vdtmfam frontem rngis infurgentibus ajfeverabat. Quum ve-
r6 in una aliqua fronte omnia haec concurrunt , cafligatafrons dicitur Sta-
tio Papinio 11 Sytv. Epicedio in GlauciamMeliorist , ivtrf^i,

O ubi purpureo fiiffufu fanguine candor ,

Sidereique orbes, radiataque Umina coelo ,

Et ca(iigat<£ colle^a modefliafrontis ,

Jngenuique fuper crines , molltfque decor<c

Margp com<e. — *
Vbi per cafligatam frontem intellige frontem,qu3e macularum rugaruraque
omnium expers , l^evis brevifque planitiei terminis includitur , quasque
non tam comis ipfis , quam molli quodam camarum margine , ut loquitur
Statius, in ordinem cogitur. unde quoque manifeftum lit,tantopere lau-
datam pulchrae frontis brevitatem non a crinibus frontem ipfam premen-
tibus artantibufque effici , fed ab ap^o^ jTquadam lanuginofi confinii ni-
gros capillos a candida fronte leviter dirimcnte , priufquam ea convexior
jam fada & in verticem protenfa excrefcat.

.§.6, c^SARiES REFVGA CRISPATVR. Tcde Sidouius dc-
-coram quoque comam refert inter ea quse confummatam conftituunt for-<

Gg 3 mamj

^13« ^ ^ PICTVRA VETERVM

mam j ciini Homero aliifque magni nominis fcriptoribus fpedatse pul-
chritudinis foeminae ab hac potiffiraiim parte foleant laudari. fic tivKo/uo^,

* verf.ii^. palchricomaAicltux Helenajliad.r * . Thetis Jliad. A t . Latona,lliad.A 1= ,
IZf^l^r Minervajliad.z*. Niobejliad.at . Calypfo^Odyflf.M t . Odyff.quo-

* y:rf.92- que B * . Achivae dicuntur ivTrXona./buJ^i; , pftlchros crines hahentes. & rurfiis
t v7rf.i%(j'. OdyfT.E t . iiJTTKoKetfxoi hcoiipulchros crines hahens aurora. OdyfT.denique E t .
tw"o et/VrAo«a^to? vocatur Cercs j quemadmodum & Iliad. S * . )idXXm\6iiafjL0i
tverf.ii^. nuncupatur. quinimo regiam illam fummi lovis majeftatem indecora
it"rf.^ii! caefarie praecipue videtur coUocaffe Iliad. A t , quibus Homeri verbis tan-

tum pondus ac tanta vis ineft,ut Phidias fateri non erubuerit,fe fabricam
lovis Olympii ab hoc veluti archetypo duxiffe. Videmus igitur,Horaero
paffim pulchricomas, ut fic loquar , didas effe cas , quas infignior aliqua
forma illuflrabat : non ob aliud,credo, c^yikmqHodpracipHapars ijla corporii
in aperto & perfpicno pofitu y prima nojiri^ luminibns occhrrit : (^ qmd in caterii
membris fiorid>£ vejlu hilaris color , hoc in capite nitor nativm operatur. At vero
(quod nefas dicere, nequeftt huJM rei uUum tam dirum exemplum) ft cHJujltbet exi"
mia pulcheYrimceque foeminte caput capillo fpoliavens , &faciem nativafpecie nuda"
verts i licet illa coelo dejeBa,mari edita,fludihus educata ; ticet, inquam^ Venus ipfa
fuerit j licet omni GrMiarum chorojlipata , & tote Cupidinum populo comitata , &
haltheoftccin5ia,cinnamafragrans, & balfama rorans, calva procejferit ; placere non
poterit,nec Fulcanofto. Qutd ?. cum capiUis colorgratus,^ nitor fplendtdw illucety
(^ contra Solis aciem vegetmfulgurat, vel placidus renitet,ac in contrariam gratiam
variat ad/petlum; G? nunc ut aurum corufcans in lenem mellU deprimitur umhram^
nunc corvina nigredine coerulos columharum coUi ftofculos <emulatur ; vel nuncgut.»
tis Arabicn obunUpu , G? peUinis argut* dente tenui difcriminatus , & poneverfum
coa^HS amatoris ocutis occurrens,adinftar fpeculi reddit imaginem gratiorem. Quid?
cumfrequenti fobokfpiffus cumulat verticem , vet protixa ferie porreBus dorfaper-
manat. Tanta denique eft capiUamenti dignitas, ut,quamvi4 auro,vefie,gemmis,o?»-
nique catero mundo exornam mulier incedat j tamen, nifi capiUum dijiinxerityorna-'
iverf.149. tanonpoffjtvidcri. ApulAih. II Mctamorph. Ovid. m de Artet ,
Turpe pectis mHtilum, tnrpisftne gramine campHs ,
Etftnefrondefrutex, ^ ftne crine caput.
Polluci quoque lib. 1 1 , cap. i , «^'1, dtxofxoc, liw Kt(pa.xluL> dicitur anoff/uog,
mutuatur etiam facra pagina praecipuam celebratiffimae Abfblonis for-
mae comraendationem a capillis ejus , 2 Sam. xiv, 26, Lacedasmonii
difciplinae fuae rigorem impendente graviore aliquo bello nonnihil laxan-
tes, indulgebant adolefcentibus nitidiorem comae cultum,nec non fplen-
didiorem armorum vefliumque ornatum j nec minus deledabantur hac
eorum feroci^-, qu^m exfultatione ac fremitu acrium equorum pugnam .

vekti

L I B E R T E R T I V S. i3<>

veluti laceflTentium. Lycurgus certe civibus fuis alendae comae autor fuil^
fe videtiir : dixit enim formofos hac ratione venuftiores reddi j deformes
vero , horridiores. vide Plut. in Lycurgo. Scipionem fane , florentifii-
mum adolefcentera & inaffedata celfi corporis majeftate confpicuum ,
non parum inter plures alias infignis formae dotes adornabat promiffa
caefaries ; qua de re fic Livius lib. xxvi 1 1 ab v. c. ubi Mafanillam cum
Scipione primum in colloquium veniife narrat. Ceperat jam aftte Nftmi-
dam , inquit , exfama rernm geftarum admiratio viri ; fithflitfierat^tte animo/pe'
eiem qmqfte corporis amplam ac magnificam : caterm/ major prafintis veneratio ce-
pit : & prxter^juam qHodfiiapte natnra muka majefias inerat , adormbat promijfa
c^farieSjhabituf^ue corporii non cultus mHnditiis, fed virilis ac vere militaris, Tro*
pe attonitHs ipfb congreffn Numida, &c. Quamvis autem fupra cap. i v , ^. j
hujus libri tertiTex Philoftrati Heroicis didicerimus , Hedori fine coml
formam conftitiire,non tamen hoc de calvitie videtur intelligendum j fed
quod omiffo capillorum cultu nullis frontem ac malas obumbraverit ca-
pillis, retro pendulis contentus. Lycophron Caffandra ,

■— vv/ut.<pliii; apvaju5(uet/

ToTi '^Kiopeiot^ jiT^XaiV/usfye xojuoLfg,
^—fpoKtfis abnuentes

HeUoriis ornatos comis.
Ad quae verba Tzetzes , iK^opetog y.o/uti y tira omS^iv Ku^et/iAiva. «^«(S , t« cPe
t/utsffOiQ-iv KtKup/uivci. He5ioreacomaefi,<]na in tergum demittittsr ^ frontem vero
detonfam habet, Plut. quoque in Thefeo , «•&«? ov^(; totj tsj? fxi^<^ct,ivov^ ojt
CTct/cAwfjeA^ot^ot? «? A8A^«e ctTToL^yi^ Ti^^icS^ KO[JLn^,%X^i f^ iic, AtAipiS? o 0h-
Ciu^ • K^ TOTtov ctTJ-' diuTii Tiw Qncetctv iTi vvui ovojUoi^tSli^ Xiyamv, c^ieipu^ e/^ 'f xt-
(puXiii fei ntfofyiv [xovov , toaxTip O/uyif>0i 'i<pn t«? ACetfS? ' i[^ tbto >} KHf)»? ro ypo^
©»0">jiV mofJLct&n J)^cK€ivov. oi e^ ACaWe? c«,^peiv}o lOftoroi r rfOTtov Tarov ' «^ vtt'
ApetCwf (fiJht^^iviii; , «? iviot vo/ui^aaiv • bc^ My(r«? ^hA«(Sv]«c * olXX' ovliq TToM/ut-
Ko), ^ etj/j^s/uap^oi , itj /uaXt^ct tf^ 7tctv\m «? X^P"^^ a^et^rouj rotc, cvecvlioi^ fXi[J.ai^n-
KoTig, oitobc, owj /un Trapixpiiv .ck ryjTftxciiiv avJiXn-^iv to7$ TroXi/Ji.iot? , aTTiK^pavlo,
t5to eTe afxiXet )(^ AXi^avJ^ov r ^aKicTova cvvor.Qr^ <paai <itf>offra^ctj roic, <^a\n-
yo7q ^vpeiv ra 'jipeta '^lAaKtef^ovwv, wg XaCUu tcwrhjj cv r [xayatc, iiQ.v 'jsjaop^^po-
rarUu, QuHm folenne ejfet^ ut ex puerii qni excedebant,profeUi Delphos com^e pri-
mitias jipoUini facrarent, adiit Delphos Thefens, & locum ab eo ha&CjHo<jue memo'
ria dici Thefeam aHtumant. Thnfitm fnit autem fmcipHt ejftsfolnm Ht de Abanti"
htis memorat HomerHs : otqHe efi hoc genns tonfnra Thefeis ab iUo nominatum.
Abantes hnnc in modHmprincipes tonft ftierunt j non ah 'Arabibns y (nt qHorttndam
firt opinio) doEii,neefH€ oemHlantes Mjfos :fedcjuod bellatores effent comimifque pM-
gnarent,^ pratcr cateros conferere mantfs didiciffent cttm hofubns. Ne igititrnexHm

hofiibtu

140 DE PICTVRA VETERVM

hojhhfn capillorHm praberefitytonji fuere, Nempe id Alexandrnm Macedonem qm-'
qt4e animadvertentem, edixijfe ait dmibpn fiiiyUt harhoi Macedonfim raderent Mnod
anfa hacfit inpraliis promptijjima, Quamobre cum tanta fit comae dignitas,
ut folum eximiae formas decus in ea confiftere videatur; rede quoque nos
atque ordine faduros puto, fi penitius aliquanto, quid eam commendet ,
infpiciamus. In generc itaquecapillos commendabant Apollinis , Bac-
chi, & Veneris crinibus non abfimiles. Ovid. Amorum lib. i , Eleg. 14 ,

Formofs periere coma, qnas vellet ApoUo ,
Qtmi vcUet capiti Bacchus inefjefm.

lUii conttilerim, qua^i qmndam ntida Dione
Tingitm humenti fHpnmffe mamt.
Libanius Declam.ix, ubi defcribit Alcibiadera , «o/xa/ [^ axjr^tuc, Kpora.-

^oii 'Qn^je^if'^ 'BctK^iKOjyToTg ^t^puvoii hcAj (£ to7<; «Vvsot 'Sjess koitjuov uv^aretf. C«-
w^e quidem ipji Bacchicte incHtiuntur temporibui,coroUti jam ^ Jioribm ad ornatum
cermntes. Ciim violisquoque & hyacintho conferebant vernantes formo-
*vcr[.i6^. forum capillos. Claudian. de Nuptiis Honorii & Mari» * ,

. — non lahra roja, non coUa pruina,
Non criftes <equant violte, non luimnaf,ammx,
t wr/:229. Hottierus Odyff. z t ,

TcV ^jy^ A.^Luua.in bmiv Aio^ ov.yiyaifa.

Msi^ova T eicncTietVi C Traojrova, y.aJ^ch zafinloi

OvKat; viKi Ko/ua^y vay.iv^iva ai-9'« ofxoiai.

Hunc quidem Adinerva reddtdit ex Icve nattl ,.

Jl^ajoremque adfpeElu (^ fptffioyem : a capite vero

Criffoi demifit coma^ hyactnthmofori fimtles.
Hunc locum Homeri exprefHt Ariftaenetus lib. i, epift. r. quemadmo-
dum&Longus fbphifta lib. iv Paftorahum , opa^ u; uaKiv^ui.ySlju 7{w ko-
fjilw ojuoiav 'i^^ei. Vtdes ut hjactntho comam fimilemhaheat, Speciatim vero
laudabantur capilli imminentes fronti , dinft, longi, dividui,flavi, tenues, moUes ,
criffi, dociles.

Imminentes fronti capillos , qui tamen nofi tam incidant in iplam fron-
tem quam impendeant , Patroclo tribuit Philoftr. in Heroicis , Ko/xm; ^av-
■^«S i^et TQ juire^ov ' inquit,£V' ^ ^^ lfhy.fii/u,a^ tw jUiloTro) /uaX\ov,ii «ar cu/rB
"TTtTfleiv. conjie JiaVi£ Tfjodtcum habehat , ut immineret potitt^fronti, quam in ipjam
caderet. Calliftratus in fecunda Praxitelici Cupidinis defcriptione , y.o/xH
et-xiv iXiy.ac, t otpputnv 'QnCalvov'^;. coma habehat circulos adfupercilia adfcendentes,
Sc rurfus in defcript. ftatuae y£fculapii , 'nXoy.a//.m 'iXimc piof^oi x^^'^^ > «*

/U^ «ff mS TibvtKoTi; a(piloi y.i^^UV^ ' 01 <tt C/7Tip /XiloDTIii iZlffiU TOtf 0<Pf)Vi 'o^/JiivOV-

Te? , Toti o/jL^xm etXouZrci). Cinnorum autem circuli Jluentes gratiii , partim in

terga

L I B E R T E R T I V S. i4r

tefgaflorentei Hherefftndmtur, partim fuper fronte ad fupercilia pertmentes ^ oculU
iwvolvmtHr. contra vero Lucianus in Dialogis meretr. fupra modum de-

formem defcripturus , ra^ Te/p^a; apatia.g 'i-x^iQv (^ '^ ttoXv t /uiJuTra a7Ti\yfj(.i~
Vtf5, tennes crines habentem,^ longe infrontem defcendentes, dixit. atque hoc il-
lud eft, quod Anacreonti, ut vieto jam ac veternoib feni, lafcivientes fce-
minae ■\>tXov /uiTumv , nudamfrontem , exprobrabant j quod fronti ejus jam
glabrae rariores imminerent capilli.

Denfis crines a./u(i>i\ct(pii ko/xIw dicunt, quod multi fpiflique de vertice de-
fcendentes prehendentis manum utrimque velut impleant. Narciffo cer-
te Philoftr. Iconum lib. i tribuit KOfxluu afx(piXa(pYi , denfam comam, quem-
admodum & Panthi2e,Iconum lib.ii, Achilli denique in Heroicis, Ho-
rat. Carminum lib. iii, Ode 19 ,

Spijfum te nitidftm coma.

Fmo teftmilem Telephe Veffero.
Cum quibus Horatii verbis , fi compofueris illum, quem paulo ante cita-
vimus Luciani locum , intelliges turpem judicari ra; iflxt? *pa/at$ ix^Gv ,
tenttescrines habentem mulierem.

Longos capillos commendatOvid. Amorum lib.r,Eleg.i4, ubiconfbla-
tur puellam, cui prae nimia cura comae defluxerant ,

uit,fipajfafores, quid erat fpeciofim iUts ?
Contigerant imum qna patet uf^ne latpts.
ItemAmorum lib. iii,Eleg. 3. videlocum. Apul. xr Metam. crines
vherrimi prolixi<iue, ^ fenftm intorti per dwina coUa paffive difperfi,moliiter deflue'
bant, Achilles Tatius lib. v , xo//« jioXKn , )tj ^adeict , ^ Koia^uQq r^^otf,
Ahmdans coma, (^ longa, (^ attrei coloris.

Dividuam comam CorinnaB {iiae tribuit Ovid. Amorum lib.i , Eleg. ^ ,

Candida dividna colla tegente coma,
Vbi per dividuam comam videtur intelligi bene di(criminata & pexa caela-
ries, juxta illud Claudiani lib. ir de Raptu t , t wy.if,

lUi multifdos crinisftnuatur in orbes ,

Jdatia divifm acu. —
Satius tamen eft hic intelligere crines fronte parili feparatu per malas revulfis ,
ut loquitur Apul. in defcript. Bathylli,quam cap. i v, § 9 hujus libri tertii
ex eo adduximus. Calliftratus in defcript. ftatuae Orphei , « y.oVw o/xpuW
avddbzv (h^iJ^ov iTrKpaivnQ zad^apa.^; '^ ojUfxdrm 'i(pam Tac, ^oKaq. Comafuprafii"
percilia bifida apparens , puros oculorum radios detegit. Himerius in prooeraio
Epithalamii apud Photium , iTravdet Trl' Hi(pu>\n TioXvg 0 ^ogpvxoi;, Trop^pvpwv re
^ kJ) fAiTooTTov ^KTQfjSljtjoi;. h capitc plmima efforefcit comapurpurea , ^ infronte
divifa, opponuntur iis perplexi crines a^ud Sulp. Servaftum juniorem in-

Hh Catal.

i4i DE PICTVRA VETERVM

Catal. vet. poet. TerpUxi crines^frons improba, tempora prejfa»

Apulejus de femet ipfo in Apologia , Capillpts ipfe , quem ijii aperto mendacio
ad lenociniHm decoris promijftim dixere , vides qmm nonfit amoenm ac delicatw ,
horrore implexm atque impeditm ,fuppeo tormento ajfimiln , (^ imequaliter hirtm,
^ globofm, & congejim : prorsum inenodabilis diutina incuria , non modo comendi,
fidfdtem expediendi G? difcriminandi.

Flavos crines non femper unius efTe generis ex Philoftrato difcimus, qui

in prooenaio Iconum ^av^Iuo y.ojul(jL>, kj Trvpfflw, ^ i\Xiu>Qv :,flavam, rutilam, Cs?

folari quodam fplendore candicantem comam, nominat. ruffm,(^ ruber,(^fulvm,

(^flavm, & rubidm,& phcenicem,& rutilm,& lutem,(^ /padix, appellationes funt

rufl coloris, aut acuentes eum (^ quafi incendentes , aut cum colore viridi mifcentes,

atitnigro infufcantes , aut virenti fenfim albo iUuminantes . AgelL nodl. Attic.

lib. 1 1 , cap. 2.6. ^ctvbhjj KojuUJu,flavam comam , lafoni tribuit Philoftr. ju-

*i/er/.ii. "'O'^ i" Medea. & Ovid. Heroid, epift.xii * . Atalantaequoqueflavam

comam tribuit yElianus var. hift. xi ii, i. |av^}) UL oL-rlnc, « k'o[xv, inquit ,

«Ti 77« TioXfjfSffo.y/j.oauxi'» yvvat}teiu,i ^ ^a.(pa.7i a/xa. Kj (pa.pjua,Koii * a^A' Zoi (pvciui;

ifiyov i) ^oia. flava erat ipfim coma non cura quadam muliebri fve tinElura , ^

^ver[.i6i. inedicina,fedexnatHrali colore. Statius quoquelib.iv Theb. t Atalantaefi-

lio Vanhenopxo flaventem comam tribuit. Menelaus ^av^kiflavm , dicitur

tverf.2/^c. Homero Iliad. k + , & paflim alibi. ^av^Luj Ko/ulw^flavam comam , Achilli

*»sr/.i4i. affingit Homerus Iliad. -F * : ficut & Philoftratus in Heroicis eidera

Achilli tribuit KOfAuij ^iKra tiJiu, ;t) Ivo^iijuovay oTrri ^ oTTag kivoi» ajurlw ti avijuo?

yi ojuTo^. comam auro fuaviorem , & compofitam , ut vel ipje ventm eam moveret,

atque inde eft quod Martialis lib. xi i , Epigr, 84 , pulcherrimos crines

AchilleM comoi dixerit. Alexandrum magnum flava coma decoravit , y£-

iverf.io^. lian. var. hift. xii, 14. Theocritusldyllioxvii t , de Ptolemaeo Phila-

delpho , Sav^oKojuo; UroXi/uaTo? , iTri^dfjSlfjo? cTopv TraXXm. Ttolemcem fiavis

crinibm pneditm, doBm lanceam vibrare. Aurorx flaventes vel croceos adfcribit

tverfsiz. capillosOvid. Amorumlib.ii, Eleg.4. Ariadn3e,idem lib.i deArtet..

* verf.eoQ. Europae, idem v Faft. * Didonis flavum crinem memorat Virgil. fub fi-

1 verf.76i. ^^^ libri quarti iErneid. Lucretiae , Ovid. 1 1 Faft. t Oenonen denique

iverf.122. flaventes habuiffe capillos teftatur idem Heroid. epift. v t . quotiefcun-

que autem flavi capillitii corufcus fulgor in lenem mellis aut cerae depri-

roitur umbram, fiunt Kdjua.i Knpop^uTi^, comiC ut cer<e colorata, de quibus lo-

quitur Chaeremon in Alphefiboea, apud Athenaeum lib.xi 11, cap.9 ,

Kc/ua.j (h Knpop^wTi^ tcg ayaX/xa^^;.

Com<s ut cera colorata tanquamflatua.
jivpfsIjM K6//.lw,rubram comam,Daphmdi & Menalcae foimofis tribuit Theo-
cjitus in ipfo ftatim Jnitio Idyllii odavi ,

L I B E R T E R T I V S. 143

Antbobm eraffiava coma, ambo mpHberes.
^«^/A?/ Phaetontis capilios memorat Ovid. 11 Metam. * quinetiam/;//- *v*r/:3T9;
?;icowi infignemdeicribit amicamfuamPropert. lib. ii,Eleg.2. quod
fi tamen profundius rutilantes capilli in rubrum tranlirent colorem , de-
forrae id habebatur. fupra fuit illud Martialis,

Crme rttber, niger ore, &c.
iXiuQv y.ofjiLuj duo conftituunt ; color gratus,& nitor fplendidus : requin-
tur ergo-in ea non color modo flavus bene temperato candore fenfim il-
luminatus , veriim etiam vegeto Iplendore corufcum Solis lumen vel eti-
am fiiave radians aurum referens, utrumque in Commodi Imp. capillis
notavit Herodianus lib. i , ko/u» t€ liZ <pu(rei ^av^» <t. »'Atj • «? eiirolt (pci^an eft'
>)A./a, ToffaTOf lnXa.fxiTm a/mS TrupoeiJ^ii ri, cog ro}; fjS^ ott^ plvnjust p^vffn 'Sjfoiovn )
iTTi^waajiiQnj ' t«$ cTg oK^e/aff /f , Xiyov^? aiyXluj rtvai, ipctviov 1^} r/ji/j Ki(poiXl/x>
svyfiyivl)^ dirr^. Fiavaerat (^ crifpa ca/krie : efUte in fole ambHlanti velm igne
qnodam rutilaret :fic ut emtemfcrobe aurea qmdampHtarent adfpergi : quidam eti-
am pro argumento drvimtati-s acciperent , & radios ejfe illos cirea verticem genitivos
arbttrarentur. Philoftr. Iconum lib. 1 1 , in Rhodogyne , ^av^ov (jSfj, (^ Pf^v-
ff» TTgpos , ro aLrcticlouu '^ Ko/utig • ro J% Itt] ^aTepa n^/uivov, i^fi ri <t. i; cwrCui 7r«-
paXXctrloVi^szffo r T»Tfit;>;d<:«/. Comapars qutefbluta efl,flava acfkpra aHYum. Qh(R
vero in altera parte pofita efi, habet, nefcio qnid & in ipfam dtjferens, quod compofi-
tHmftt. Calliftratus quoque in defcript. ftatuae Narcifli , KOfjLaii; ecr/^uVcis

v^^difli ' K^ uSlp ro ixirai'7tov,4 tfiyoc, iXicso/UiVtK; «? kvkXov • «y sTs t eu)^iva,y.i~
^vjuiviK; m vara. Ameis comis fnlgebat : crinibpts qm fnnt atdfrmtem in circHlum
volutis \ qui vero fitnt ad cervicem ., intergHmdiffufis. Apulejus lib. v Meta-
morph. de Cupidine , videt TJyche capttis aurei gentalem cccfariem ambrofia te-
mHlentam ; cervtces la^eas , genafque purpureas pererrantes crinium globos decoriter
impeditos j dios antependulos, alios retropendulos ; quorumfplendore nimiofHlguran-
te , etiam ipfum lumen lucernie vaciUabat, tales olim Batavi , quos auricomos
propterea nuncupat Silius Ital. lib. 11 1 de Bello Punico ,

uit tu tranfcendens Germanice faSia tuorum,

lam puer auricomo performidate Batavo.
Poppaea Neronis videtur ^^y^^eTI? ri^quiddam aftrofmile,hahu'iffe in coma,
& quod fplendorem fuccini referret. Domitius Nero, inquit Plin.xxxv 1 1 ,
3 , ubi de fuccino agit , in cateris vitie fute portentis , capillos quoque conjugisfuts
Foppe<e in hoc nomen adoptaverat ; quodam etiam carmine fuccina appellando. Et
^Honiam nuUis vitiis defunt pretiofa nomina , ex eo tertita quidam hic colos coepit ex-
peti a matronii. Antilocho quoque riXiaQv ko/uIw tribuit Philoftr. Iconum
lib. II. quemadmodum & juniorPhiloftratusMeleagro. Heliodorus

H h 2 denique

144 DE PICTVRA VETERVM

denique lib. 1 1 ^thiop. de Charicle^ , « nofxn t? Xae<xX«a?, bt« 7rai^« «Aa-

rrXoKQi; , arg aoiuieh^^ • aX\' « //^ ttoAAm ;^ xjTTiwx^vioi , «^o/? rg (^ j/mto*? t;7re-

KVjUOttVi * T^ eTe "^<70 ^fOpV^M? J^ '^iOD fXilOdTm eAt^J'»? ATTCtXo) KXCdViq i^i^OV,C>OcfhetJ^ii

n x^ tiXtcSQv JictcPiovlii;^ ^ flroCe/f t avpaz^ e|« t ^imvlog ^ lip/svle?. Cow^ Chari-
clex neqne omnino conflri^a neque dijfoluta erat , pd magnapars qux cervicem am-
biebaty terga (^ humeros inundabat, verticem vero ^frontem lauri teneri rami co-
ronabant rofe in modum,corufcantem ligantes comam, (^ moveri a ventis extntde-
corem impedientes. atque haec eft illa coloris nitori{que gratia , quae co-
mam tantopere commendat : neque id mirum ; quum in hacfulgurante
capillorum fplendore to violiicnov av^og '^ TrXoH.afj.m potiflimum confiftat.
Calliftratus in prima defcript. Cupidinis Praxitelici , 'nxUa.fxoi ami tIim
Ki^aXlof i(TKta^ov av^ifpoi (^ eVaAoi, violytaiov "iziroXajuTTovli^ avd^o^. Cincinni veroflo-
rigeri & crifpantes caput ejm obumbrabant juvenili fublucentes vigore. Arbiter
vernantes comas dixit , Qmd folumformce decm eji, cecidere capilli : yernantefque
comoi trijiii abegit hiems. Pacuvius Antiopa , — cervicumfioros difpargite cri-
nes. Attius in Bacchis, AT^^^w^or^* crines video ut impexi jacent. utrumque lo-
cum citat Servius in xii iiEneid. Quamquam vero corufcans illud comae
genus primas veraepulchritudinis nunquam non tuleritj nigramtamen
comam ne quidem laude fua caruifTe difcas ex Ovid. Amor. lib, 1 1 , El.45
Seu pendent nivea puUi cervice capiUi :
Ledafuit nigra confpicienda coma,
Horat. Carminumlib.i, Ode 32,

Et Lycumnigrl!)OCuli6,ntgroque ^
Crine decorum.
Martialis lib.viii, Epigr.(^4 ,

Sit moro coma nigrior cadnco,
Philoftr. Iconum lib. 1 1 , tribuit Panthiae %ahhjj lAXAivav rt (^ a/u<piXa0v',
comam atram ac denfam. Neptuno quoque tribuuntur nigri capilli, lib.vi i
Anthologiae Graecorum Epigrammatum ,

'Ey^v^i c/*' ivpv^ipvo? i(pctlvi\o Kvavo^airtt^,
Froxime lato peUore apparebat habens crines nigros.
'Kvavo^airn^, 6 YloixeiJ^m ^ riyowj /uiXavoSft^' Mofchop. *!%) ^iJ^m, uitrtcaptt'
Im , juiXayKopv(po? , /uiXav^t^. GlofTas vet. Cur vero nigram quoque co-
raamjudicaverintdecoram,docetnos Ariftaenetushb.i, epift.7,l^gAceyu-
we oK. ttoAAJ)? n (^ /uiXa.lvii? KOfiH? XiVKo? /uiv rfa^viXo^; , ^avb)\ <f% Trapeici • ^^^w-
fxa'^ Xa/wstfA /uiv rvi <f)v<ref av^iiponpacPe r» ^o; ro /jiiXav mwoiKia. Eminebat
ex denpt coma candida cervixfiava vero gena. Colores fplendidi <juidem naturayflo-
ridioravero conjunUione nigri, Quifquis ergo fibi eximiam pulcherrimarum
comarum fpeciera cogitatione ac voto figurare volet,is cum Anacreonte

XiTtapai

L I B E R T E R. T I V S. ^4^

KtitA^oLi Ko/jteti, crajfos capillos, optabit >

Teifxsviv<Pod^iVy /uiXetiVitg,

Tst cf^ I? anpoVj tiXieeQg»

Jnterim qtiidem nigros ,

Extra vero fplendentes.
Ennapius cerce in larablicho tales delcribit capillos Cupidinis , a/ y.ofjt.aJi
fji.i\dvjipa!i T6, inquit,;c, ttXiua-eif Kctlixujuio, capiUi nigri ^ (pknaentes confmdeban*
tur, Ovid. Amorum lib. i , Eleg. 14 ,

jV<?c tamen ater erat, mc erat color aureHS tUis :
Sed quamvis neuter, mijltis uterque color :

Qualem clivofe madidis in vallibtu Idcs
Ardua direpto cortice cedrus habet.
Myrrheum vel myrteum dixerunt hunc colorem in crinibus, Horat. Car-
minum lib. 1 1 1 , Ode 14, Myrrheum nodo cohibente crinem. ubi tamen vetus
interpres Pomponius Porphyrio myrteum legiiTe videtur. colorem, inquit,
myrteum in crinibm hodie quoque dicunt , qui medim eji interflavum & nigrttm,
Longus ibphifta lib. i Paftoral. « XAo» eiKct(nv Aa.<pvi(Po^ lUu •AOfjLluj, ori ^e-
Xuiva,fxvpon;. Chloe Daphnidis comam,quoniam nigra erat,myrto ajjimilabat. Ti-
bullus lib. III ,Eleg.4. Spirabat Tyrio myrtea rore coma. ad quem locum vi-
de quae annotaverit lof. Scaliger. atque hi forte funt capilli , quos a du-
bio nigri flavique coloris fplendore renidentes dixitApul. iii Metam.
tuis iftts micantibtis oculvs,^ rubentibtis bucculis, G? renidentibm crinibm, injervi-
km modtim addt^um atque mancipatum tenes volentem. Optimus igitur erat
hic capillorum nativus color : folebantque olim ii, quibus talis caEfaries a
iiatura non erat data , medicaminibus quibufdam crines inficere , ut ad
hunc colorem quamproxime accederent. iElianus var. hift. ix,9,de po-
liorcete Demetrio , e^ceXe am^ ;t) KuXeS^vdui , Iv^ili^ovlt ibxi reix» <t ^ctvbi^o-
fjt^ivu, fludebat ipfe pulcher ejfe, Nam capil/os peBendo diffonebat, & rufosfaciebat.
Feftus , Rutilum , rufum fignificat : cujm coloris fludiofe etiam antiqu<e mulieres
fuerunt : unde traxerunt cognomina Rutiliee, ut indicat fieij[uenter Afranim, Var-
ro quoque lib. vi de l. l.^ mulieres valde rufos RutiU di^ic. Cato, muUeres
mjlr<e cinere capiUum ungitabant,ut rutilm effet crinis. Pli n .xx 1 1 1 , z , Fax aceti
cremata ampUat vires. tunc addito lentifcino oleo iUita una noBe rufat capiUum, ad
hasc Plinii verba dubio procul refpexit Serenus prsccepto med. v ,
Ad rutilam /peciem nigros fl^vefcere crines

Vnguento cineris pradixit Flinim autor,
Sic enim legere fatius eft , quam TuUim , quod eft in vulgatis. infpice lo-
cum Sereni, & plura ad hanc, de qua nunc agimus, rcm pertinentia inve-
nies, alium tindurse hujus modum tradit Plin.xv,22. tinguntur nucum cor-

Hh 3 tice

i,4tf DE PICTVRA VETERVM

tice Una , ^ YHfatur capillm fYimtm fYodenntibm nncHlis : idcowperMm infeEiit
tYaUatHinambpu, Martialis xiv,4,

Cm^ica Teutomcos accsndit ffHma capillos,
Idem ibidem , Epigr. 2j ,

5^ mntaYe paYOs longavos cana capiUos ;

Accipe MattiacoA ( cjuo tibi calva ? ) piloi,
Videmus itaque aureas hafce nigrorum capillorum extremitates ingenti
prorfus cura fumptuque immutatas : quin etiam fufpicari forte liceat in-
genms cYines fupra ^.y, didos Papinio crines eo colore infedos ; quoniara
haectemporis pariterac fumptuum impenfa nonniii ingenuorum effet
propria. Medea quoque non minus forte ab hoc matronalium coma^
rum decore,quam a ftrudura tutulorum,<epe<ra)oe7r«? t yJfj,hjj dicitur Philo-
ftratojuniori in pidura Medeae, quemadmodum denique flavo rubore
corufcans crinis juvenili quadam gratia decorem capitis auget , ita cane-
fcens quoque coma ingenti quandoque caput honore perfundit. Euna-
pius in Proasrefio , «A» n luj ojmS^ a.yav mjujt^iig i) KofJin , )(^ Sfg^ TiXti^og TTfl-
X/«f Tfiy^MV a.(ppi^^i7ii ^aKa.c^v fSff)oai/j(.(pipiig ^ i/Trapyaei^iiQ, CfifpPim ei CYat , ^
fpt^Hm capillitium, ^ pYoptcY frequentes canos imeYfpeYfos^fpumanti (xquoYi fimile y
in^aYque afgenti albicans. Apulejus quoque lib. v Metam. quem ante dixit
medtum cmfum xtutvi ageYe , interfperfiim raYa canitie , eundem paulo poft de-
fcribit fuiffe <etate media.candenti canitie iHcidHm. Infignem comam habenti
opponitur is apud Martialem lib. iv, Epigram. 5" 3 j
— cHt canapHtYifque
Stat comay ^ in peUm foYdida baYba cadit.
Tennes capiUos commendat Tibullus lib. i , Eleg. 10 >
Tune pmas iUam pYo te di^foneYe cYines ,
Aut tenues denfopeBeYe dente comm ?
Ovid. Amorum lib. i , Eleg. 14 ,

Qmd ? quod cYam tenues , & quos oYnare timeYes ^

Vela coloYoti qualia SeYcs habent :
Vel pede quodgYacili deducit aYaneafHunvt,
Cum kve dejerta fub tYabe neSlit opus.
MoUes capiUos Cupidini tribuit Ovid.i 1 1 de Ponto, Eleg. 3, Maitiahs
lib.v,Epigr.37, FHeUafenibus dnlcioYmihi cygnis ,

Agna Galefi moUioY 'Bhalantini ;
Qutie CYine vincis B<etici gregis veUm,
Rhenique nodos^ aHYeamque mifcelam,
I4em libi I V, Epigr.42 , — moUefqHefiagelUnt

CoUa coma : tortdi non amo, Flacce, comoi,

Ovid,

L I B E R T E R T I V S. i47

Ovid. Amorum lib.i, Eleg.14 ,

Cum graciles ejfent tamen, & lamginis inftar 3
Hea mala vexata ^nanta tulere togx !
Silius Italicus lib. vi 11 faciles comas tribuit Scipioni ,
MartiafronSyfacilefcjue comix, necpone retroque
Cajaries brevior. —
Hircipili.durorfim pilorttm hominesJFcHus. talis fuit Canidia venefica ,de qua
Horat. Epodon Ode j:, Horret capillis ut marinus af^eris

Echinpts,aut curtens aper.
Crifpoi capillos laudat Apulejus in Apologi^ , ubi {igillum Mercurii ad-.
fabre iculptum delcribit , En , vide , inquit, ut in capite crifpatns capillpts fub
imopilei umbraculo appareat. Arbiter quoque,in defcriptione formofe, cri^
nes ingeniofuofiexos & per totos humeros dijfufos ponit. «Ojuw <pvffiKcoi cvaXKr/xivn,
coma naturaliter crifpata^h.n{kxnQt\xs lib. i ,epift. i . 0 '^•TTXoKa/um Kirjog. cin-
cinnorum hedera. Theod. Prodromus lib. vi de amorib. Rhodanthes Sc
Doficlis. yElianus var. hift, xi i , i, de Afpafia, Lm J^t^Tluu kojuUv ^a^^w,^
fcA» Tfii; Tflxcti yipi/uit,flava erat coma, & crinwm raro crijpatis. Achilles Tatius
iub finem libri primi, et/ Aiuy.lTtTn^z Ko/uetj ^o^v^iifjS/jetJi /uaXXov &iXlojovlo Ktrla.
Leucippes capiUorum cincinni heder<e contortionibm implicatiores cernebantur. Op-
ponitur autem capillo crifpo contumax capillm , qui rigens 6c redus in cir-
ratos flexus variari recufat. Martialis lib. x, Epigr. 65- ,
Tuflexa nitidm coma vagaris ;.
Hifpanis ego contumax capillis.
Dociles capilli probantur Ovidio, Amorum lib.i, Eleg.14 ,
Adde, quod & dociles^ & centum fiexibpts apti 5
Erudit admotas Spp capillHS acus .
Vidimus nunc quod optimi quidem funt crines imminentes frontijdenjt quo-
que, longi, dividui,flavi, tenues,molles^crifpi : quos tamen fi habere non conti-
gerit,proximum eftutdocilesoptemus. nautrede Ovid.iii deArte,
Cura dabitfaciem j facies negleBaperibit 3

Idali<s fimilis fit licet illa Dea,
Munditiis capimtir ', nefintfine lege capilli ; '
Admotie formam dantque negantque manrn,
Necgenm ornatm unHm eU ; quod quamqne decebit ,

Eligat j (^ fpecubtmconfulat artefuum.
Longa probatfacies capitis difcrimina puri j

Sic erat ornatis Laodameia comis.
Exiguum fumma nodumfibi fronte relinqttii
Fi pateant aures, ora rotmda volunt.

Afterim

»48 DE PICTVRA VETERVM

Altmm crines humero ja^entur utroqHe ;
Tdis es ajfHmptay Fhcehe canore, lyra,
AlterafmcinElae religetur tnore Diame j
Vtfilet, attomta^ cum petit illaferoi,
Hanc decet inflatos laxe jacmjfe capitlos 5

Illajtt adjlriHis impedienda comis.
Hanc decet ornari tejiudine Cyllenea ;
SuflineatfimilesjiuBibus illafinus.
Sed neque ramofa numerabis in ilice frondes ;

Nec ejuot apes Hybl<e j nec quot in Alpefera :
Nec mihi tot cultu4 numero comprendere fas eH :

Adjicit omatm proxima quaque dies.
Et negleSia decet multa^ coma -, fiepejacere
Heflernam credas ; illa repexa modo e(i»
Ars cafumfimulet. fic capta vidit in mbe

Alcfdes lolen ; Hanc ego, dixit, amo,
Talem te Bacchus, Satyris clamantibm Euos
Abfiultt in currm, Cnojfi relida,fitos»
* m/497. Idem lib, I Metam. *

SpeSiat inornatos collo pendere capiUos j
Et , Quidfi comantur ? ait. —
Apulejolib. 11 Metam. inornatus crinis dicitur inaffeUatum capiliitiuml
& mox ibidem , Sed in mea Fotide, non operofm , fed inordtnatm ornatm addebat
gratiam. Vberes enim crines^ leniter emiJfos,& cervice dependulos ,ac deindeper coUa
difpofitos, finftmque ftnuato patagio refidentes, paulifper adfinem conglobatos infhm"
iverf.^iS. mum verticem nodus adflrinxerat. Ovid. vi 1 1 Metam. t de Atalanta ,

Crinis eratfimplex, nodum coUeBm in unum»
X wr/.43. Statius II Sylv. in Epicedio Pileti Vrfi t ,

. — fimplexque horrore decoro Crinis. —
KofjiUv ti(piXu; TnTTXoKKTfjcivLuLi , comam fimpliciter plicatam , dixit Ariftaenetus
lib. I , epift. ip. fimplici atque inaffedlato capillitio opponitur capiUm arte
compofiti^,2Lpud Agellium nod. Attic. 111,5". Plautus Truculento,Ad. 11,
Sce. Qtiis iUicefl, &c. — — abire hinc ni properas grandi gradu

lam ego iflosfiBos, compofitos, crifios cincinms tuos ,
Vhguentatos ufque ex cerebro eveUam. —
Vtut veromoUicelli ifti&coadis capillorum contortionibus crifpuli
quibufdam non fatis emundae narishominibusplacerefoleant j aliis ta-
men verum nativi decoris bonum acriore judicio percenfentibus rigidas
incultaeque Hippoly ti com» vel iplius Bacchi crinibus videbunturorna-

tiores.

LIBER TERTIVS. 14^

tiores. vide Senecam Hippolyto * . fimilem denique inornatum inma- *wr/:7j7.
iculo adolefcente ornatum pulchre nobis delineavit Theophyladus Si-
mocatUS epift. 1 5* , £«» rn •TraXatgpct T Avy&iav n^iajuaf. niu) J^ dsav ^n \o-
yo? ox(Pp«V«et', aVe fw^et^» x^f>^^ /ui/uriQivJo. hxi 'yi 0 viavla; , «y«>ej'«?, op^/o?, to
tj^^ipvtov Xaaioi; ' oi cf^ o(p^a\/xoi a%fiKaJhg ojimS ' ro cTs ^Xe/u/ua iirt ^v/ucS <poi-
vi»jofjS\fjov , 8T€ /uaXaKcoTipov rri u^othI* , aXX' a.v<Pf>eiov ^ rsfaov ojua. « cPe ^oia.
T ffKfJLa^i , «T€ '5))oo? To ^-nXwjajoeTTe? IXivKaivm , aVe /jbjcoc to /uiXavlifiov KoliaKia-
^o. « c/^ .S^»^ «pe/U<t 7r«5 e7rexU(ase/fe t» «Aotjit/, ^ Kvavi^aQv upa. "yaXlwm; niu^
^aXacsav eiKOvi^ilo. on (£ tjJu) ^^«Tofa ^i^spfei' aTri^&T/a^zTfluwe^ P^-S^m , Ta /Wa-
viwePti T^ KXvcPtdvot; )(^ ^apCapov TiapidQQ. cLf cTe Trapeietj in KaTipvJ^oi., yvuuai-
v.td<hi yap ' KTe TTetA/j' ajj^oTnrt rlw dqsfiit&tav iTtK^vyvaQv. » J^ piv , Xiav
ffifjivoi)? inTopvivio , ;f5t^ ttoXXUjv tji? <fHi/uiiipyii (pva^O)? tIw 'S^g-ti/uluj aTTiXiy^i.
ro c/l iXaiov 'fhx^ofjSlfjov ^XioeiePcog n^yi^^aTflt ' )(^ Tai<; iJLapfxapvyai<; '^u
hv^a[ji.\i(jiv , rlui TtaXait^av dK\ivm thKluj hyXai^t. In palaejiYit jifigiam fpe-
HavintPis, & fpeBacHlHm neque fermo edicere,neqHe fiUoris manpts imitari pojfent,
Aderant enim adolefcenti robur & vires,ereBum frmHmcjtie corpHs ,pe5iti4 pilofHm,
ochU ^nalesfnnt cervarnmftve dorcadnm, viftts neque rubens ex ira, neque moUitie
deje^tHjfdfmul virilu ac placidtu. Color corporis neque albicabat , ut infoeminiSy
neque nimis erat niger. Crinis modice criffns pra teneritudine,& purpurantem tem-
pore malaci<e pontum retultt , & quando vicinam terram leni aUapfum circHmfun-
dit , furore fiuBti^ & barbarie/edata. Genarum rubor non fupra modum , quodfce-
minarum , neque rurfum earundem decorem obfufcabat pallor. Nafns elaboratijfime
detornatm , utplurimum natur<e opificis artificium argueret. Oleum circumfufHm
SoUs in modumfulgurabat, ^ fplendore lucus paUfiram quafi radits illufirabat.

§.7. CERVix NON SEDET NERVis. pulchra ccrvix dcbet cA
fe mobilis.,fucei plena, candtda , re5ia. Adobilem cervicem poftulat Plinius lib.
XI Nat. hift. cap. 37 , cervix, inquit, e multU vertebratifque orbiculatim ojfibtu
flexilis ad circumfpeUttm. opponitur ei cervix rigida , qualem Tiberio Caef,
in ejus vita tribuit Suetonius. Succi plenam cervicem Bathyllo tribuit Apu-
lejus. Suetonius inClaudio,cap.3o,videturo/>/'w<?^cfm'c«dixi{re. quem-
admodum & Ammianus Marcellinus lib. xxv teftatur luliano Imp. fuiflfe
opimam cervicem. Herculem Herodis dcfcribit Philoft. lib. 1 1 de vitis {o-
phiftarum in Herode ivrfa^pux; sp^of^ t cwxivog ' 'r«'' «^^ , ok. ttoVwi' 'meiv dmr^
fjuaXXov , ti <rjT«. pinguem habentem cervicem , id ipfi magis ex laboribm eveniffe ,
quam ex cibo. Idem rurfiis in Hero'icis de Patroclo , « Kt^paX^n e/8e^>i>£« Itt'
cwxivoq , o7ov et/ TraXaigpoj a<rKZ(nv, capHt autem cervici impofitum erat qualem
luU<e exercent. opponitur ei gracilis cervix,8c cervix tumida. ita Cajum Caef^
^r«««//f^ cfmc^ dehoneftabat, Sueton. in Cajo,cap.yo. Vatinium contr^
tumida cervix deformabat. Cicero in Vatinium , repenie te, tanquam firpens e

I i lati'

ifo DEPICTVRA VETERVM

latihnlis, ocuhi eminentibm, inflato coUo, tumidii cervicibHs intulifii.
Longam cervicem laudat TibuUus lib. 1 1 1 , Eleg.4 ,
Non illo qmcquam formofiHi uUapriorum
iy£tai, humanum necfuit illudopHi.
Intonft crines longa cervicefluebant.
Opponitur ei ^•juaxjybjj , 0 Tij? &)/^»^ aviXy.uv , t cfi aiLykva. awjiX^m ' ov e^'C«-
>^w Ae^g-o^Anj (puenoyvM/Mvei , ByfaHchen,idefl:,ejm humeros attrahit,cervicem vero
contrahit, quem infidiatorem Arijioteles juxta fcientiam ex hahitu corborts de mori-
hus conjeclandi,interpretatur, inquit lul. Pollux Onomafticirui libro fecundo.
♦wr/.34j. Candidam cervicemlaudatlmen^il.Satyra. X* ,

Frabenda eft gladio pulchra h<ec (3 candtda cervix,
Arbiter, Tremehat illa refolnta marmoreis cervicibm aureum torum.

Retiam cervicem Hyacintho tribuit Philoftr. junior , ajoxlui avt^nKCi; ra
/uiTftov inquit , cervix excitatamodice. & rurfus in Pelope , aZxl^ ^vi<^yt~
Kcdg , To -^ -yvw/uiig iToi/Aov ixiyx^' cervix excitata promptitudinem in confiliii
arguit. in Heroicis quoque teftatur Philoftratus , \«/^a t A;:^^/AAe&)? o\i-
A«i£rC, ^ rtP%t T aJjxivoc, • itvaj\ ^' tfn opdov ^ dvi^imoTo. , audaciam Achtlli-s G?
cervicefatis indicari. ejfeenimre5lam& excitatam. unde nequeincongrue a-
pud Heliodorumlib.ii yEthiop. op5k r ojuxivot , reila cervice , depingitur
Theagenes generis primordia & acres animos ab Achilletrahens. &
rurfus fub finem lib. vii inducit eum t avxivoc, op^iov }^ IXiv^ipov vvnp r^g
aXXag atpov'^ , ^ «? Kopv<pla> t»c aTraf^? vTrixoi'^. retla cervtce (^ liberafiipeTcfue
alios extollente, CS? verticem omnihtu fnbmittente . merito autem laudari videtur
recia cervix , cum ab ejus decore fingularis quasdam univerfo capiti acce-
iverf.6s6. datgratia. Seneca Hippolyto t , . — ftctnlit celfum caput. atque in hoc
maxime confiftit honor capitt^ & dignitas oris, quam Trajano Imp. adfcribit
tverf.iis. Plinius in Paneg. quinetiam Gratiam illam , quam Homerus Iliad. z t ,
teftatur capiti atque humeris Vlyflis a Pallade circumfufam , in hoc celfi
capitis decore praecipue collocandam arbitramur. opponitur autem ei
* verf.^i. cervix objiipa. Horat. lib. 11, Satyra v * ,

Stes capitc obfitpo, tnHltfimftmilis metuenti. ubi Comment. vc-

tus ebflipo exponit flxo, immobili, trifti 3 vel, ut Scaurtu dicit , inclinato in alte-
r/m humerum. Sueton. in Tiberio, cap. 6S,incedebat cervice rigida & obfti-
pa. ad quje verba vide Cafaubonum.

^.8. GEMiNOS ORBES. Fronti ac fiperciUis fuhjacent oculi • pars cor-
ports pretiofjfima , ut qui lucisufuvitam dtfltnguant amorte. Plin. xi, 37.
quamobrem etiarti in perfedae pulchritudinis confideratione non putavit
Sidonius oculos prsetereundos : /xaKi<^a •^ cv ro7g h^pbaX/j.olc, , ut redile lo-
quitur Achilles Tatius lib. i v , >£eed>»3 '^^ Ko^Xog, maxime cnim in oculf^ con-

ftfttt

L I B E R T E R T I V S. m

Jijiitpulchritftdo. Confiderabimus ergo in oculis magmttidinem »coloYemi ni'
torem, vtgorem, hikritatem, feveritatem.

Magnos omlos tanti videtur fecifle Homerus, cui validijjimaforma etiam in
foemini6plac€t* ., ut aboculis tantiim grandioribus digniflimam lunonis^^Vif.Tcn.io
formam delcripferit : ita lliad. A t , & paflim alibi femper incidas in il- tverf^^i.
lud , — ^oatTtK; TioTvi Hpa. bovinii ochIi6 veneranda Imo. Libanius in Pro-
gymn. 0/u»poi oj^e/Vi^eefSC, ^v^^ofjSfJog «? etnQv o(p^ctX[xo) t« Hpet y.ctKohi }(^ /ui-
yciXoi,lioa7nv cu/'t{w oaciXiCi. Homeru^ ojlendere volens, (ji^odocfiU lunonis magni
ejfent & pfilehri,bovinos ochIos habentem dixit. yEli^us var. hift.xi i , i. Afpa-
liae formam defcribens , addit o^p^^uX/u^; ^x^ jui-ylg-M;. ochIos habebat maxi-
mos. Philoftratus Iconum lib. 1 1 magnos oculos tribuit Panthiae. quem-^
admodum & lib. ii de vitis fophift. Alexandro fophiftae , quem dioetJ'»
K) f^^CxiTfJov, divinaforma pr<editfim & confpicmm^ fuiHe teftatur,tribuit o[x-
[xct T£ aCpof (^ hh'*-) ochIos moUes ^ magnos. Athenaeus lib.xi 1 1 ,cap.<5, Itcl-
yoviov ;t) Av^n acTiXtpa^ , hKctXouvro A^pvajf ' ort (^ Mtt^ci^ }^ Xivnctj ^<req, t»^- 6<p~
daAyU«? [Jt.iydxai; eexpv. Stagoninm & Anthis Jorores yjiphH.-e d$cebantHr,qHod cnm
tennes & alta ejfent , ochIos haberent magnos. Ariftsenetus denique lib. i ,
epift. i ,in Laide fui laudat magnos oculos. huc etia facit,quod luvenalis
Satyra VI + , minores ochIos refert inter foeda declivis aetatis incoramoda , * wr/i^f.

Si vernm excntioi 3 facies, non Hxoramatnr.

Tres YHgce fnbeant , (^ fe CHtis arida Uxet,

Fiant obfcnrt dentes^ ocHlique minores,

CoUige farcinula^, dicet lihertm, G? exi.
quiutrofque oculos parvos habebant, dicebantur OceUi, Plin.vi 11,37.

Colores ocHlornm prascipuos tres enumerat Philoftratus in prooemio Ico-
num, ubi ;:^apowov o[xfj.ct nominat, (^ yXctuitov^iij [jLikctv , ravnm ocHlnm, cafinm,
& nigrHm. o'^^a§? ^i^apoTr»', ravi oculi , plurima paflim exempla occurrunt.
ita Philoftr. junior tribuit Meleagro ^^^apoTj-of iKavoot; cPiJhpy.k to p/.t,ua , ravQS
ochIos horridiim intnentes. notabile exemplum oculi quafi ^^^^apoTriT in Theage-
ne obfervat Heliodorus fub finem lib. 1 1 yEthiop. hp^ctX^Mi; iiTra fjSipx"'--

pCOTTOi, ^OtpOTFCOTipOV efs (XiXctlVOfJOpO^ , ffOjSapWTSpoV T€ a./UCl }^ »4 (X.vifCt(^OV ^kiTraVy

otov ^atXctcsm "him y.\j[jLct^i; ^qyxXUfjluj afli. Xictivo[jt,iVHi;. OchU nonprorjlei ravi'
di, attamen cum ravo colorv nigricantes,aJpeBHm acriorem^neque tumen inamabilem
habentes , tanqnammarps pojl JIh^h^ nnper in tranquiUitatem compofti. yXcaiKov
o[jL/ux , cafios ochIos , Minervae femper tribuit Homerus. Iliad. enim A * , * verf.206.
& paffim a\ihi,yXajuK6d7Tfi A^luin, cafitsoculis Minerva, nuncupatur. Latinis
veteribtti cafta diiia eji ,qu<e a Grcecps yXaxjK^Sitic, , ut Nigiditts ait, de colore coeli ,
quafi coelia. Agell. nod. Attic. 1 1 ,2(^. Cicero quoque lib. i de nat. Deo-
rum facit coeftos oculos Mimrva , coerHleos Neptuni. mirum eft itaque illud ,

I i 2 quod

ifi DE PICTVRA VETERVM

quodhabes in Appendice Virgil.

MimYvafiavo lumine efl, Ventispato,
Praefertim ciim ex Arnobio lib. vi difcamus i3avos oculos c^ Aet/ut.iifii
opponi coefiis. potejifieri, ut barbatm i» ccelofit,inq[ik.e}ui ejfe a vobls effinqitur
lcevU ? potefi ut in feneilute proveBior , cui puerilem commodatis atatem ? potefi ut
hicfiavm fit,qui in veritate habeat oculos cafios ? utcunque tamen conftat,ocu-
los modice caefios nunquam , nimium verocoefios femper improbatos.
Plutarchus de Sylla , 'da/ ^r^ ofx/jtuTuv yXcwKOTnl^ </Wp<m5 }^ TriKpuv (t oixpctlov
i&v , vi^od. T twfoauTTii (poCipealipav iTToiei fWfoaiJ^eiv. caefium illum oculorum colo-
rem , admodum acerbum & tntemperatum, color vultm affe^u trifiiorem reddebat,
Lucret. lib. iv ubi ftultos amatores deformium amicularum indecoros
oculos leniori nomine fibi ipfis commendantes traducit, Coefia, FaUadion ;
inqnit , nervofa & lignea , Dorcas, Lucianus denique in dial. meretr. t«;
e<p^a\fJt.V(; 'icTi, /uri ci otvtuTu, « 'Travv yXajjnm t^ei cwTHi, /uvcfi oTt Jict<^o(poi «ffr,
^ »5 aXXri\v(; opuxn. Oculos vide, neque te contrifiet , fi nimis coefios habet ipfos , ne-
ejue quodftnt verftbiles , (^ fe invicem intueantur. ubi in tranfitu nota , quod
duo vitia oculorum attingit hic Lucianus ; plus jufto caefios, ac diftortos :

* wtff/y. nimium csfios oculos Terent. Heaut. * & Hecy r. 111,4, inrellexit, ciim
deformem virginem c^y;^w,virum quoque deformem cnefium facit. de diA
tortis oculis loquitur TuUius lib.i denat. Deorum , Rofcim, inquit , efi
perverfiffmi-s oculvs. fxikav ofxfxa , nigros oculos, maxime videtur commendare

iverf.iz^. Homerus, cum eilliad. A t , &alibipaffim, Graeci dicuntur Ixiy.uTng
Axotto) i quod nigros & cum quadam volubilitate decoros oculos habe-
rent. iXtKooTricPig 'Trapdivot, nigris oculuvirgines , Philoftr. Iconum lib. 1 1 , in
Venere. PatroclusquoqueteilePhiloftrato inHeroicis LiZ tcc ocpdaX/uu
/uiXac, oculis erat nigris. Ariftaenetus lib. i , epift. i , to fxikav '^ 6(p^aXfxav, */

XOpa/ fXiXaV^^TOl • (^ TO HVKXod XlUKOVi <H yK^^Vclj XiVKO^'^ ' }(^ iKctTfpoV VTTipCoXn

*Sfk To iTipoy 'fhiJ^eiy-vvf) • Kj ToXiav avofxotov, ivcToKifxei fS^^KetfjSifjov • tvda Jn
Tot? ;^«e<S? iyy.a^icf^vfxivai; Tiapig-i nffosKvvetv. Quod in oculis nigrum , pupulos
nigerrimte j cjuod circnm album , orbes candidiffimi, alterumque comparatione altC'
ripts elucet,(^ diffariavalde gratiam fumunt ab ipfavicinia. Gratias ibi infideff'
tes adarare promptum. Horat. Carminum lib. i , Ode 32 ,
£/ Lycum nigris oculis, nigroque

Crine decorum

Anacreon in ea quse fupra fuit Bathylli defcriptione , nigros ei vult efTe
oculos ; amicae vero fuae , c^fios. CasfuUam igitur optavit Anacreon.
quemadmodum enim RavilLe , a ravis oculis dicuntur ; ita ab oculis coefii^ , Cee-
fuUa, Feftus.

NimocHhrHmi to (phiyov t fihiixfxA^ii ut loquitur Heliodorus fub finem

lib.

L I B E R T E R T I V S. x?3

lib.iii yEthiop. unde nitidi ocelii didi funt Iuvenali,Sat.vi * : Ificidum f^l- * verf.i.
eentes ocHU,vit vocatHorat. Carm. lib.ii, Ode 12. rmcantiafiderei^ ignibm
///»;/»^,Mamertinus Panegyr. luliano Irap. dido. ochU clariores fideribm ex-
tra lunam fHlgentibm, Arhiter. SidereicjHe orbes^radiataque lumina coelo, Statius
II Sylv. Epicedio in Glauciam Meliorist , — videt ignemicantes Side' f vtrf.^2.
ribm fimiles ochIos — Ovid. i Metam.t Ariftxnetuslib. i,epift. i , o(p- * t/rr/i^^g.
^ctXfjLoi fxiyAkoi T£ x^ eftcwyeit;, (^ Kci^up(S(pooll (flaXajuTroi^i^;, ochU magni (^fplen-
didi & pura luce nitentes, & mox, epift. 7, to ofxfxct^ xa/Trsp «tj^avajilBa-»?, ttJ^v •
tcaajio ^ To •^agpm Trvp ' (pooi /notXkov , w TrDp. fuit oculm cfuamvii excandefi^en-
tnfitavvs ; veluti fi^trumfiamma y lumen immo , nonfiamma. dicuntur 6c op-
&etXjuo) TTctv^; t^ KaXXet y.ctf^gpa-^ctvli^;, oculi in omnes pulchritudine fulgurantes,
Heliodoro lib. 1 1 iEthiop. o/u/uct^ cTet/utjXct (^ (pxoyoiv^, oculi acres (^fiam-
mei, dixit Mofchus Idyllio i * . ofxfj.at!^ fjLetpftctipv^ , oculi fplendentes , Ho- * verf.B.
merus lliad. r t . ifxtipfji.uipiv cwrri to ^XifXfXct fxupftapvyUu Aippo<f)(nctv , fplen- t verf.^i^j.

debat ipfim ochIhs fulgore venereb, Achilles Tatius lib. v. Libanius quoque
Declam. ix, ubi defcribit Alcibiadis formam , Kofj.aji fjS^ axn^Tol^ Kpolatpon

lf)n<S£iov'^ 'RctK'^iKcti • o<p^ctXfioi ch ct<piaai ^oXctt; t «A/a ftapfJLapvyctiq ex.ft,iXXa)fj(,i-
voi,fj(,iyftXcwx°v ^'^ K^ yf(Jopov ^ <nsfO(^bjj\c, opcem? ' Ko^iKctfj.Trov'^ J% 'Trapeiajj TuTi
yXLuuaii; axmS' ro J^ ipvbnfj.a. t fSffoconTrH rrt^ 'r)itJ Xafj.Tra.cf^cv avJigpctTfJei TTvtt, Cri-
nesfane Baccbici incHtiuntur ipfi temporibm : oculi radios ejacutantur Solisfulgori-
btts contendentes , generofum modo,& fitperbum, & kne cernentes ; colUicent veroge-
nae pupiUis ipft : rubor etiam in vultH lampadum igni prafulgurat. alia quoque
fimilitudine non minus elegante nitorem oculorum expreffit Ladantius
de Opif. Dei, cap.8 , cum oculornm orbes gemmarum fimilitudinempraferentes
dicit. Xafj.'7r\iaiv -lsjto t o<ppv(nv oi o(p^aXftoi , Ka^avrip cv p^vtrri (ypivcf)iv» 4*"P'?«
fplendent fub fuperciltis ocHli,qHemadmodHm in aureo annulo gemma. Longus fo-
phiftalib.iv Paftoral. eleganter quoque Apulejus ,

Et pupularum nitidas geminoi gemmHlojs.
Nitidos hofce ac lucidum fulgentes qculos rede argutos dici, difcimus ex
Ovid. Amorum 1 1 1 , Eleg. 3 + . mirumque eft , quod de Augufto refert t verf.^.
Suetonius cap.79 , ochIos habuit claros ac nitidos ; quibpts etiam exiflimari vole-
bat inejfe alicfuid divini vigoru : gaHdebatque, fi quisfibi acrins conttsenti , quafi ad
fulgorem Solts , vultHm fubmitteret, quamquam aliter hac de re Plinius nat.
hift. lib.xi, cap. 37, D. Auguflo equorHm modoglauci fuere oculi,fi4prdqHe ho-
minem albicantis magnitudinis : cfuam ob caufam diligentitis fpeBari eos , iracunde
ferebat. claris ac nitidis oculis opponuntur ocult herbei. Plautus Curcul.
Adu ii,Scena i , • — quis hic eji homo

Cum coUativo ventre, atque ocults herbeis .
yigorem ocHlomm commendat Q^^Serenus de Re mcdica, Carm.14.

I i 3 SnmmA

1^4 DE PICTVRA VETERVM

SumrKa boni eji alacres homini contingere vifuSy

Qtios ejmfi cufiodes defenforefque pericU

Troff>ictens ftimma natura locavit in arce. tlCpov ofx/ua. ^ molkm

oculum, tribuit Philoftr. lib. ii de vitis Sophift. formofiflirao fophiftas
Alexandro peloplatoni, quem ^io£i<fi) fuilfe tradit. v^ot»; r^ oju/uidTm a-
pud Plut. in Alexandro dicitur concinna quasdam vegetorum oculorum
mobilitas , qualis eidem Plutarcho in Pompejo -^'z^ ra o/u/xu'^ ^i/d/uccv
tr^oTtii vocatur. optimi itaque oculi vigiUntes, Vegetius lib. i de Re mi-
lit. cap.(5. oculi caifn cjnidem,fdvigiles, (^ in adfpe^u micantes prcrfu Oi^uili'
no ; cjuoquo verfum foridi , Apul. lib. 1 1 Metam. acria oculorum lumina , A-
gell. nod. Attic. xiv, 4. Sueton. in lulio Casf. cap. 45^ , tribuit ei nigros
vegetofque oculos. indicantes nempe proprium animi vigorem,ceUritatemque quo'
dam igne volucrem, ut loquitur Piin. ^11,25'. o(pbaLX/j.ci ro t? <fla.voUg 'ivtfoyj^v
"SmQtpivli;^ oculi mentis voluhilitatem exprimentes, Photius in excerptis ex Da-
mafcio de vita liidori philofophi. « o^vy.ivma. '^ o/x/xaTm rd^ op/jtcig '^-^v-
yjnc, e/iecr«x«, tarditas oculorum animi impetm manifeflabat , Eunapius in Maxi-
mo. talis adfpedus Plauto inRudente A<3:.ii, Sct. Animo advorfavi,&cc.
flx^nuafacies dicitur. ATbitcr ^intravit pinacothecamfenex canm, exercitati vul-
tm , ^ qtii videretur nefcio quid magnum promittere. dc haec acrium oculorura
vis Philoftrato Iconum lib. 1 1 in Atlante rede dicitur op/ji» TiT/nyoc-wV» ,
impetus vultm , quam in Pyrrho atque Eurypulo annotat Philoftratus ju-
nior , YiXula. t\ a./jt.ipo7v, JVn • Ts<? T» 'Tjj o(p-^ctX/jt.cdV ^oXa? cvipyo] , ;tj b /jiiXXovl-iZ.
t/£tnte pares inter fe funt, & oculorum radtis micantes,^ non cunBantes. in He-
roicis quoque de Protefilao agens Philoftratus, iSA^W pS^, inquit, h tai^
ajj-AJ^oLig auuTovov ^ c^pot^lv , apparet qmdem in curis intenfum cjuiddam & vehe^
mens. Sc rurfus de Achille teftatur idem ibidem , t ^v^uov t cv To7q ofj(.fjt.a.(rt ,
ya.po7io7(; iimv , iia-vya^ov^g fjS^ a.vaCetXXi^aj Ttva lp/j(.Ux> • op/iyiQvioi; cf^ auuiXTTn-
cPetv Tt; yva/iyi ' To7g Tt ipaxnv , ti(fia> ToTi ojvtov ^aivi^. TTiTTOv^iVOf yap t/ t»c
A;)^a/«$ 'Syoc «mjtoj/, oUv ti tstfog tb? a.Xy.lfJL^(; 'r/JXiovlav • aaoaa^o/Jiivoi ^' cujtb? cv
y\<svyjci, , /JLaXXov oiToli; yjtipo/jnv., iTrav ^u/iii '(fhTtXtiS^iViig , '^ tnuj op/iri(T6oa7V , tt
ravpov , jJT/ 'T^f^/jLayJ/j.av ^n&^av. jinimum autem.^ qui ravis inerat oculi^ , quie-
fientis ejuidem quendam differre impetum : ruentii ve-fo cum fintentiaexiUre,aman-'
tibufque tunc fuaviorem videri, & hujufinodi quid adverfiu ipfum pafosfuijfe Gr^e-
cos, cujufnodi adverfus konum validtfjimos . Eos enim in quiete diiigentes ,ipfts ma^
gi6gaudemm, cum ira repleti , in taurum , aut in aitquam pugnacijfimam impetum
faciunt feram. in hac vero ftrenua impetuofbrum oculorum vehementia
potiilimiara videtur confiftere impe-ratorim ardor oculorum, memoratus Pli-
nio in Panegyrico. Alexandro certe Magno, formofiftimo alioqui , tale
quid tribuit ^lianus var. hift.xi i , 14. quemadraodum & Atalantae , lib.

XIII,

LIBER TERTIVS. »?t

XI I r , cap. T . vide locum. vegetis atque acribus oculis opponuntur j?^»-
tesocfilf, Ovid.vi Faft. * rigentes ochB, qmlesfHere Cajoprmcipi, Plin.xi,^^. *verf.i-i-^:
marcentes, Apul. x Metam. jacemes^ Claud. de bello Gildonico t . Sene- ^^^'•/'•ii.
ca Troadib. + de Hedoris umbra , ^ ver^^g.

Non ille viiltm fiammetim inteniensjtihar ',

Sedfejftu, ac dejeElu-s, &fletfi gravis,
HilaritOi ocHlorttm, t o^bcLhixm to vy^ov a/uct rtj^ (poticTpcS (^ TrjTxep^^ae^ir^sra,
oculorftm humiditai cum hilaritate & gratia , ut loquitur Lucianus in Imagi-
nib. amcena haec amabilium oculorum gratia Graece i//epo? dicitur. hp-
^uXfJio) yicf^g , iTTotycoyo) , iTTipug-ot ' (c ro 0.71 avrm "^croppeoj', 'ijuipo;. ochH fka-'
ves, ilkcehrofi, amabiles, c^Hodqm ah iUfsflHit placidnm. Pollux, Onomaft. lib.
II. oculus vero hac dote commendabilis (pa.iJ^fov oiufj.at. dicitur Alciphro-
ni, epift. 38. ftrenm vHitm eft Virgilio lib. 11 ^neid.

— e^Hoe caufa indigna ferenos Fcedavit vnltm. — ^
Varro apud Nonium in RiEiHmferarnm dici volnnt, &c in Falpehrum,

OchU fHhpxtfili, nigellts pHpnlis,

Quandam hilaritatem fgnificantes animitm^

Qhos callihlepharo naturali palpehra

TmBcG vaUatos mobtli fepto tenent.
Toic, oix}xa.<n Xot&tli?, » If^? «ct3'' HmoePov^ «AAat ePiy.aicf^cov n^^ofiivei cTiy.et; , cir-
cHm ochIos Charites mn tres juxta Hefiodnm ,fed decadnm tripHdiat decas. Ari-
ftsen. lib. i,epift. 10. o(p^aK/uc) i7Toi(ppQjflot ^ (i>iXi>ioi tribuuntur Protefilao
apud Philoftratum in Heroicis. quemadmodum ibidem quoque tribuit
Palamedi r r o!p^ci,X/um voiw , cc r^ i\(TvxicL (ptXiraipov ri , ii^ iumpo^ryiyopov rag
finAoti; , ocHlorum mentem inqniete comem , & affahilem in confiliis. tales oculos
redtec<?wfjdici,difcirausexOvid. III deArte*, *vtrf.^io.

Comihm efl ochHs alliciendm amor,
T. Calpurnio Siculo Ecloga vi, quae infcribitur Lkigmm, ride»s ochIIs di-
citur is, cujus oculis innatat imago quaeda ferenae blandceque hilaritatis ,

Candidm alter erat, ln^vic^He decentior ovo,

Et ridens ochIps, crinemque fimillimm auro. Heliod. lib. 1 11

j^thiop. i/ucicfiaQv l^pa^vrt (tKM^nlo/uivov , ^ /uov^ r^cha^^va-ei r ^M/j./uciraiv
iKiyxofJi-ivov, Rifernnt altquantHlHm eum^c^Ht fHrahatHr,fola<jHe ocHloTHm confufio'
ne argHehatur . Lucianus in Dialogis meretr. kvfxmu '^ , ^ opb)\ , k^ fxetch^
TTavv iTTayayov, procera efl & re^a,& ridet admodnm amahiliter. modus tamen
hic tenenduSj ne mollis oculorum petulantia fiat ^Xifxixa t (raxppovoi i^t^d.-
/uivov. ochIos protervos dixit Ovid. Heroid. epift. xvi t , Helena Paridi , iverf.jy.

Th modo me fpe^as ocnlis lafcive protervis ,
Qhos vix inflantes lumina noflrafermt.

OchIos

t<;8 DE PICTVRA VETERVM

Ocnloi ItidihHndos atque iltecebr<e volHptatiJ^ue plenos dixit Agell. noSt. A t-
tic.xvi,4. illices ochIos dixit Ap\i\e]VLs in Apologia. rede itaque Plin. ju-
nior lib. v 1 1 1 , epift. 21 , pttlchernmum & hHmamJJimum exijiimo, in vitafeve-
ritatem comitatemqtie mifcere j ne illa in trijlitiam , hac in petnlantiam proce-
dat. Sereno vultui opponitur to ^a^o r ^ocuTt^ , memoratum Philo-
ftrato Iconum lib. 11 , in Abderi exequiis. Comibus oculis opponun-
tur atroces ocnlt apud Agell. nod:. Attic. xvii , 8. ochU in affeBnm mi^
naces, & acre comminantes pHpnU , apud Apulejum lib.x Metamorph. ajpe^
EIpu veloemens ^ formidabilts, Agell. nod. Attic, xvi,^. qualis fuit Horatii
Coclitis apud Livium lib. 11 ab v. c. Horatim circimjerens truces minact-'
ter ochIos ad proceres HetrnJcorHm,

Severitas ocHlornm. ^xkfxixA aTTXoux) x^ •^vcuov dicitur Themiftio in orat.

verf.ig. deAmicitia. y/^wz^^/^/^/dicitur Silio Italico,lib.xv*. Luciano in P feu-

domanti oculi tales dicuntur oip^aX/uo) rtoXv ro yopyov ;t) hdiov ef)i/u(pctivov]i(; ,

valdejeveri S? divini apparentes. Achilles Tatius lib. i eleganter dixit oixfjict

yofyov zv tiJ^ovv, ochIhs Jeverm in Utitia. Anacreon in defcript. Bathylli ,

M.iKciv ofj.fJt.cL yopyov ig-co ,

Kiitipoi.(tf/.ivov yctXlujvi.

OchIhs nigerftt G? trnx ,

Afixtt^ tamen Jereno. videlocum.^

Hilarem hanc generofse feveritatis gratiamy£neae fuo adfcribit Virgil.
II Mndid. Reftitit i/£neas,claracjHe in iHcerefn/ft;

OshHmeroJqne Deoftmilis. namque ipjadecoram
Ccefariem gnato genetrix, litmenqHe jHventa
FnrpHreHm, (^ Utos ocnlis ajflarat honores.
Silius quoque Italicus lib. v 1 1 1 de Scipione ,
— Jla^rabant Inmina miti

^dfpeUn, gratHjqne inerat vifentibta horror.
Nazarius Paneg. Conft. Aug. didi0.iqHidvHltHm ipfHmaHgnJii decoris gra^
vitate, hilaritate permixta, venerandnm qmddam & amabtle renidentem,qHis dtgne
exeqm poffit 1 Hippodromum , nullamelioris formaedotecommendabi-
lem,abhacocuIorum{evera hilaritatelaudat Philoftratuslib.ii de vitis
fophiftarum, atque adeo eam in hoc Sophifta mirificae cujufdam genero-
fitatis certiflimum indicium exhibuiffe tradit. a.yoiKOTi^oc, m to et<Poi;,ofJui
afjyi^avov iw^eiccv "ismcTyiAii To?e ofjLfJLctat, 5. o^yov n, )tj (paief^ov , .Agrejlis vijli ap-
parens , naturakm generofitatem , indicabat ochIis ,Jeveram & Utam. etiam He-
liod. fub finem libri vi i de Theagene , yXaxmioov ro ^Xififna, (^ epat^ov afjta,
)C) yopyov isfosQAiTrm , cxfpu vifu exijiens, & blande pariter ac Jevere intttens. 8c
lib. II de Chariclea infante adhuc , to TraiJiov auribiv fjtiyart ;^ deiiov -j^

L I B E R T E R T I V S. iS7

l<p!bct\f*av l^sXa/x4«f * «T» inoi t^j.ffKCTToiwTt yopyovrt ^ iTTwycdyov cvetJ^i. jid-
httc fueUnl<£ ntagmm qftid& divimm oculis eminebat. Idque mihi inttienti fevC'
rnm 6? iUeeebrofHm videbatur. Philoftr. Iconum lib. 1 1 in Rhodogyne , oi

<l(P^CtXfJLOl KiKpetv'^ fjS^ ><OT T '^CtpO'7Tii Ig TO jUiXctV ' '^Upi^OV^ cPi TO fj^ iXotpOV ,

^CTO T Kctipa ' To cf^ apuTcVy "^to t? (puinai ' to cPf •youupVi ^oo t ap^eiv. Ocfili mi-
Jii quidem fiint e fulvo inatrttm: prajiant vero ab occafjone hilaritatem , anatura
pulchritudinem,ab imperii dignitate faflum. quibufdam tamen hanc oculorum
yopyoTn^ plus quam par eft afFeAantibus,Z/«w/»<« Gorgoneo fevipu angue mi"
cant, ut eft apud Ovid. 1 1 1 de Arte * . Topya jSAoo-yp&TTr/^jIliad. A t . iruculen^ * verf.^o^.
tos oculos dixit Plautus A{inaria,Adu r i,Sce. A? demonftrat^.Scc. FortafTe ^^''f-^^-
oculos omnibus hifce dotibus commendabiles , integros oculos nuncupat
Varro Flexibuli, <^ iTrctpi^tuv , Multi qui limina intrarunt integris oculi^,jira~
bonesfuntfa^i. Habet ejuiddam enim IXKvg-iKov provincialis formofula uxor. Ni-
fi verifirailius , integros oculos hic ad animi integritatem pertinere : ac
ftrabones dici , invidos , oculoque retorto fpedtantes alienae uxoris for-
mam, quam praeoptent in fua. Turnebum vide Adverf. lib.x, cap.xxr ,

§.9. HISPIDVS S VP E R C IL I O R V M CORONAT ARCVS.

nunc breviter depingit Sidonius to ivy^etjuiuov K) i7nissfi7r\q '^(xppvm, ut lo-
quitur Lucianus in Imaginib. funtque Sidonio hic fupercilia veluti fron-
tis atque oculorum corona quaedam j quod ipfum etiam videtur fenlifre
Anacreon in defcriptione Bathylli ,

A7rct>^ov eJ% 3tj cPpoiTucf^ii - Teneram pilufque frontem

STe^£T&» fxiToiTtov o(pp\j(; Supercili coronet

KvAvcalipti cPpatKovlog. jidage carulpM dracone.

Patroclus fane tefte Philoftrato in Heroicis , iKctvZi; bZ Ivo^pvc; , fatis pulcher
erat fuperctliis : unde putandum eft^habuiffe eum fiperciliamultumarcuata^ft-
pra nafum levi dtfrimine commijfa, nigra , lata. praecipua enim fuperciliorum
commendatio e quatuor hifce petitur. Multum arcuatafupercUia,o(ppuxj /jli^-
foftt^Jj, tribuit Achilli Philoftratus inHeroicis. Arbiterautem in defcri-
ptione formofae laudat fupercilia ufque ad malarum fripturam cnrrentia. 4^
ofpvciov, yaejnv fjolji) To "^Jto t atm^ eipyj^wf , (C ojuo&iv oK7Ti(pvKivcti v pivo<; ' y^cteAi-
^ipov J% To ^r^ii^^ctf. «/W ^' ouuToi; /uii ojooCs^AjftS^ t/j o(p^cf.Xfji.eov /uovov, aXXat ^
fi^CiCxyiSst^ ajtjToic,. Supercilia venujia quidem^ejMod cum nafo pariter & incipiant
(^ oriantur : venujiiora vero, quodcircumaUafmt : oportet enim, ut ipfi non modo
oculisprojetlafint,fed(3 circumje^a. Philoftr. Iconumlib.ii inRhodogy-
ne. Ibidem quoque in Panthii tribuuntur Panthiae fxvKiilpi? a.vi<^a.XfA.ivct
To fxiTfiov , (c ^amv tw pm 'WfciTJovTig ' h? uxxuip TT^dpdot fj.iivoeicP6ii; aj o<ppvi<; \:zs9
XtvKw TiS fj,i]co7Tu fjLiXaLivoji. Narcs contraU:<€ modum ac bafim nafefficiunt : cujui
Htfalcati rami nigra, fubjronte candiday exftantfipercilia.

K k Supra

1^8 DE PICTVRA VETER.VM

Sfipra nafnm levi difcrimine commijfa laudat Anacreon in elegantiflim&
amicae defcriptione ,

To jUi(yo<ppvov cTe juri /uot

Aict}io7f]t, /ui^Ti /uiff-ye-

SHpercili ni^antes

Di/crimina nec arcpu ,

Confmditonec iUos, videlocutn.

Arbiter in formofa laudat fupercilia confnio iHminHm pew permixta» Clau-
* verf.zSj. dianus de nuptiis Honorii & Marise * ,

QHamJHnUo leviter fefe difrimine confert

Vmbra /fipercilii ! ro /uiffotfipvov i/ujuitfui rm oppD; c/ioe<f«, /«-

percilia diffarantur inter fe aqHahili meditHUto, ut loquitur Ariftaenetus lib. i,
epift. I . Pliiloftr. lib. ii de vitis Sophift. HpweAt? Jia-^^ct^pei r HpaxXsa ko-
/ueiv ri (Tvjujuiifa^;, (C rp o(ppvaiv haatoi^; ep^««'j W5 S ^vfuCa^^Xeiv u^^XytXcng^oiov /uiaiv
ya.poTthjo ri aK^Tva OK r ojufxctrav oKJiJhSft^ y Trapixojuivlw ri ofijuti^; tt^og. Herodes
pinxit HercHlem , cui modica coma , denfa fipercilia , adeo Ht inter fe contingerent :
ac gratiofum cfHendam ex ocnlii radium emittehat , indolem impetm portendentem,
Idem in Heroicis Palamedi tribuit Itppvc, ikivbipac, r\ , (^ cpdetc , ;t, ^y^tCoA-
y^-kG-c, tssfioc, t{juu 'fva. SHpercilia lihera & reUa, & coincidentia cnm nafo. Vitioia
Jhic funt tortu jffipercilia. Plautus Rudente,Adl. 1 1 , Sce. Animo adverfavi fe-
dulo , &C. NigrafHpercilia , «/ o(f>pvi(; "i^zuv XiVKcS TtS fJLiluiTra juiXaive^ , nigra j/Hb
fronte candidaffHpercilia, ut fupra locutus eft Philoftratus, magnam quoque
formae afFerunt gratiam. atque hinc eft,quod lovi nigra fupercilia tribuit
ivtrf.^iZ. Homerus Iliad. At . Apulejus vi Metam. nec rennit lova cocrHlum fHpeY-
ciliHm. AchillesTatius lib.i, ubi defcribit Leucippen,«o/<» ^atf^Wjinquit,
rl ^etf^of, «Aoi» • o^pi)? juiKaiva, ro jui^^av anpa^ov , comafianja ,fan)Hm vero iUnd
crifpHm ,fHperciliHm nigrnm , nigrnm antem immixtHm. vide quoque Ariftse-
netum lib.i i,epift.2i. Vitiofa funt hic rHhrafHpercilia. CatuUus Carm.dS,

Tr,£t€rea addehat ^nendam, qnem dicere nolo
Nomine, ne toUat ruhraftpercilia.
Quibus ver6 rubra aut faltem minus nigricantia fupercilia erant , fulfgi-
ne quadam inficere ea folebant, teftis eft Alexis Ifoftafio apudAthe-
naeum lib. XI 1 1 , cap. 3 ,

Tai; o(ppvg rrvppag i^et rig ,• ^w^a^aaiv cKrCoXa»
Rnfa aiiquis fiipercilia habet ? pingnnt eafnligine.
tverp.iQi , & vide quoque Ovid. 1 1 1 de Arte t . lapJavctTTaXog vTnykycfnlo T«f o<p^a\-
fxvi ^ rac^ o<ppvi. Sardanapalm fncatii pingehattir ochHs & fiperciliiijAthenxus
lib.xi I , cap.7. ud&ig 0 Uetaju>i ro oju/ua iyi-^arrlo , Taris Friomi JiliHi ochIos
pingehatHr^ tefte Philoftrato in Heroicis,

L<eta

L I B E R T E R T I V S. i^,

LatafHpercilia minime hic praetereunda : plurimum enim pulchram fa-
ciem commendat juetJix/uittf^r o(ppui>^ri/ui fuperciliorum, ut loquitur Lon-
gus fophifta lib. i Paftorah Philoftr. in Heroicis de Protefilao , (fxtiJ^^af
o(pf)tw f^ ro ofxfjLA ^iCXfi^ • ro ^' <^'%<:ee<j ojjt^ <pi>^ov. lata Jupercilia circa octt-
losffMt : gratiofum enim ipft carnm eft.

^.10. SI VERO CILIA FLECTANTVR, AD MALAS MEDIAS
PALPBBRARVM MARGO PROPE PERVENIT. de palpcbris , Cl-

liis, genis, & malis,agit Plinius lib.xi nat. hift. cap. 37. palpebr^e, inquity
mgenii homini utrimqHe. mptltmbtu vero etiam infeBu quotidiano. tanta eft deco-
ris ajfeBatioMt tingantur ocuU quoque. Extremum amhitum ^nce fuperioris,anttqm
cilium vocavhe ; unde & fupercilta. Infra oculos mal<e homini tantum , quas prifci
genasivocidiant. pttdoris bac fedes y ibi maxime oftenditur ruhr. in palpebris
quandoque ingens quaedam vis ineft formas. Demetrium itaque Phale-
reum ob eximiamearum pulchritudinem KotXhiC\i<potpov , pulchris palpebrU
prxditum , & KufxTrdu) appellatum olim fuifle , docet nos Laertius lib. v.
HefychiusMilefius. Suidas. quamquam aliter aliquanto fenfifle videa-
tur Athenaeus lib.xi i r , cap.7, quem vidc. ob eandcm quoque rationem
vetuftifRmo cuidam poetae apud Athenaeum lib.xi 1 1 , cap.2, n«d» dici-
lux a.ya.voCKi^apoz , Fitho hahens pulchras palpebras. ParisdeniqueDeas in-
fpedurus potiftimum jubeturconfiderare liXipcipuv nuuoxl^ iC) kvhXci 'Ofo-
s-toTTMv , palpebrarum connexionem & vtdttts circulos , ut eft apud Coluthum
deRaptuHelenae.

^.11. AD MALAS MEDIAS. malarum quoquc ac gcnamm nott
leyem rationem in examine pulchritudinis habendam , ex Homero difci-
mus, cui Helena, veluti a parte potifiim^, y.eeXA;7rap«oc dicitur OdyfT. o * . * vtrf.iz-i.
Chryfeis,Iliad. At . Brifeis , Iliad. A t . Theano, Iliad. z * . Therais , J*'^^p43.
Iliad. O t . Latona, Iliad. d t . 'Tntp^ivoi zttXXiTrceptiot , virgines pulchris genis ^VJrf.igi.
fradita. Philoftr. Iconum lib. 11 , in Venere. In malarum genarumque ±^^^6^7'-
conftitutione obferva r i folet tumor., mollities, candor^ rubor, hilaritas, lux.

Tumor. formam certe plurimiim juvat genarum non indecens tumor , injt-
militudinem coUium leniter exurgens , ut loquitur Ladant. de Opificio Dei ,
cap. 10. Apulejus in defcript. ftatuas Bathylli , maUuheres , gence teretes,
Idem V Metam. perteneras& teretes & mei fimiles genas. opponuntur iis
macilentx maU apud Plautum in Afinaria,Adu ii,Sce. Fi demonftrata,8cc,
Sulp. Servaftus junior in Catal. vet. poet.
Extantes mda deficiente gcn<e .

Claudianus de belloGildon. * Interipts fugere gen<e qui contr^ tumi- *t,tfr/:2i.

dioresacplusjufto inflatas habent buccas , ^wccw^/ dicuntur Apulejo in
Apologia, Plautus Mercat, Ad. 1 1 1 , Sce. Sumne ego, &c.

K k 2 Canumy

• t6o DE PICTVRA VETERVM

Camm, varum, ventrioftim, bficculeMHm, brevtcHlum,
Sfibfiigrii octilis, oblongti malii, parifam aliqmntHlum,
MoUities. Trctfieiav ro a.7ia.Xov , genarum mollities , ut loquitur Lucianus in
Iraaginibus. Tiai t 'nctilcx; 'tsfoffdiTtH f^y^(i(pUu , inquit , ^ TTctfetm ro uitaXov,
Tdtimfaciei delineationem, ^ moUitiem genarum.

Candor. 4 TTctpeta^; ro XiVKov aapalov , I5 oiTov hk r\pv!^a,lv(\o. Gena album im-
mixtum,in quantum non rubebat, Euftathius vel Eumathius lib. 1 1 1 de amo-
ribus Ifmenes & Ifmeniae. Heliodorus quoque de fanguinolento Thea-

genis vultu,« 7Tap«ot y.a^ppko^t r^aifxa\t (poivtr}o/ui.iViiyXiVK6rnli 'rtXiov avli>^ajU7Ttv,
Genafluenti finguine purpurata, alhore magis enitebat.

Ruhor. Trafieiuv ro cvifnvdii;, gemrum rubor , ut loquitur Lucianus in Ima-

ginib. 'T^/^ TTapeiMv y.aXvy.ii;,genarumrofi;,An{ixnctiis\ih.ii,epi^.io. Flam^

* verfig. mepu oris honos, Claudian. 1 1 1 de Raptu * , — niveo lucet in orf rubor,Oytid,

ivtrf.472. Amorum lib. III, Eleg. 3. Statiusdenique iv Theb. t

Dulce rubens, viridicfue gena^ fpeBabilis <evo,

tf/ Trapeictj am^ fts aj'60? ifnv^ofjSl/Jctf , vio\>i<nov eopai^ovlo , l^^aX\H(rajf rotc, oixfxa.a\v

aTTaXov \fjbY\fJi.a. Genx ipfiforvs inflar rubentes , juventli decorefulgebant^tenerum

ccftlisruborem adjicientes. Calliftratus in ftatuam Occafionis. '^ TTupetai; ro

/LLiQv ipv^ov • ro ipv.$f>ov,Jiiaara<T/uiVov (c otov efiiccoap/uivov. «^ oiov TTXeirlei X^Py

^ ri^v» ^a7pet,Kj vv^ /uapatvei,(t vcTcop onTTXujvet. Genarum medium rubrum erat ;

rubrumvero feparatumt^ quemadmodumfparfum, Atcjue rubor iUe non fucatm

fBitiufve ,qui aut noBu marcet, aut aqua toUitur. Euftath. lib. 1 1 1 de amorib.

Ifmenes & Ifmenis. ^ucrgw? oMrcxry.ivov ipiv^o^ 'fhrfi-xj^ r TiapeiaTi , nativHS

rubor percurrit genas,Ari^xnetus lib.ii,epift.2i. vElianus var. hift.xii,i,

Afpafiam defcribens, Iw ctjvr^ ^ Jip/xa a-TTaXov, luKet ai yi p^oid *i k!^t fntfo<Tu-

•Tni pocf)oig' Sfef. raurd roi (Puy.aeii irt 'TTaiJiov iQv cy.aXav M/X7«. Cute tenera erott

^ vultiis color adrofeum accedebat : ob cjuam cauftm eam Thecenjes , cum adhuc

tnfans ejfet, Aiilto nominarunt. Ariftaen. lib. i ,epift. i , c««t'« XiVKctf fjS/j '^/u)^

3t) vTTipv^ot TTapetdi, (^ rajirvi ro (paicTpov cAc/xi/jmv^ rp poJ^m , Illi mixt<e candorc

ac tenui rubore gen^ nativnm rofarum fplendarem referunt. Achilles Tatius lib. i,

Xiviii) 'TTapeta., ro <fi XiVKOv et<; /uiQv l(poiviosi\o , (c l/ii/Jketro 7Top<pvpav^o'lav eti t Ixi-

^ai^ iSaTrle/ AyJla 'ywDi). Gen<e candidee , nifi quodearum medtum rubore purpU'

ram, c^ua Lydix mulieres ebur inflciunt, imitante fuffufum erat. & rurfus fub fi-

nem libri , vapy.loj^ fj^ ro tSffo^ycoTTov i<^iXCi p^oidv , pacPov Ji dvirtXXiv ok '^ TTa-

petag , infro?ite enim narciffi, ingcnis rofarum color renidebat. Idem lib. Vylw ttS

cvit KctXvi ' y^^ ydXayJi fjS^ dv etTTi^ auriix» ro 'nffo^TCtiTTov Ki^eji^a.f , poefhv e/^ i/i7Ti-

<pv]iv^ T TTapetaTJ; , Fulcherrima erat. Et Wiie cfuidem diceres illam illiviffe vul-

tum , rofim verogenis innatam. Longus iophifta lib. i , i^d(pvi<; /xriXu etKanv

'o^fcKsccTiov T? XXonq j ori ^^eo^cov }(jj cvipivdk bZ» Daphnti malo affimulabat faciem

Chlois,

L I B E R T E R T I V S. x(t

Chloii, ijttenUm alba, G? rubicttruU erat. Ovid. 1 1 1 Metamof ph , t * wfASj,

Non (diter qttkm foma foUnt ', quae candi<ia parte ,

Tarte rttbent ; aut ut variisjolet uva racemis

Ducere purpureum, nondum matura^ colorem.
Idem IV Metam. * ♦«'"/'•33x.

Hic color aprica pendentibns arbore pomis,

Aut ebori tinBo eji , autfub candore rubenti

Cumfruflra rejonant ara auxiliaria Lume,
Statius Achilleid . lib. 1 1 , t virf.icj,

LaElea Aiaffageta veluti cum pocuiafufiant

Sanguine puniceo, vel ebur corrumpitur ojiro»
Propert. lib.ii, Eleg.2.

P7 Af<£Otica nix minioji certet Hibero,
Vtc^ue rofctpuro laBe natantfolia.
Aufon. Idyllio vii ,

Bijfula nec ceris necfuco imitabilis uUo

Naturale decpnJlBa nou commodat arti.

Sandyx & ceruffa alias ftmulate pttellas :

Temperiem hanc vuitm, nefcit mantu. ergo age piSlorj

Funiceas confunde rofas, G? liiia mifce :

Quique erit ex iUis coior aais, ipfe ftt ori^,
Ovid. X Metam. + * *''/:jM-

Jnque pueUari corpiis candore ruborem

Traxerat : haudaiiter, qukm cumjuper atrta veittm

Candidapurpureumfimiiemdat&inficitumbram.
Quamquam autem formam plurimum juvet candidis genis ^ naturi fuf-
fufus rubor , plus tamen auget eam rubor a modefta quadam verecundi^
profedus. Qi_Curtius lib.vi , cap.2 , inter captivas unam Rex conjpexit wfl?-
Jiiorem qukm cateras , (3 prodticentibus eam verecunde reUiUantem. ExceUens erat
ferma, (3 formam pudor honejiabat dejeElis in terram ocuiis 1 (3 , quantum licebat,
ore veiato, Jiijpicionemprtebuit Regi , nobiiiorem ejfe , qukm ut inter convivaies iudos
deberet ofiendi. Philoftr. lib. 1 1, in Melete , ubi Critheida defcribit , aC^v
ewrti^To «cA)5 , £ /uaXat. icovty.ov. ui<hi)Q cTe TtS etJ^ei '^^'iTret ' i^ b<TO;^H tSto rri
Trapeio,' to avOo?. Deiiciofa quidem ipji eflforma,^ admodum lonica : pudor autem
formam decet : & gena hic fatis eji coior. Idem ibidem, de Panthil moriente,
To cv Tw 7rap«a ifnv^o^, vJi "^im^viiffKvQv Jiacpivyet ' ^opiiyot J% ojjt^-, «t6 «pa ^
if a.iS^ux;. Qm autem maiis inerat rubor, ne defunUam quidem deferit^quem 6? pul^
chritt:do Gf verecundia exhibent. Ariftaenetus lib. i, epift.4 , ipv$f>ia<n, ^ aTri-
^etXiP iTrAyuyov rtvct >i^ yXvneta.v Jliajwyluu , ota iti^vKiv aTia^ciTfleiv l^ aTri^^a

Kk 3 ;^w<"«»

%6i D E P I C T V R A V E T E R V M

p^vaia, EtHbmt, fellacemque (^ fmvem qttendamfHlgorem emfit, qHolii ex ohryfi
auro mufcare amat. & mox epift. i o , Ipu^U^n^ ^ rotrvTov i^i<pomx^ '^o '^^-
coiTtoVj ag cfbK^v ori 'rpTrapeim hcfhv er)(i rivet jtocfm Xei/uavot, ' (^ to epu^jijua tS-
ro /uncfiv r p^«Awv ajuriig Jiupipei» Jta vultHm erHbmt j Ht rofarium quoddam pra-
tum habere videretur tntra genas , nihilocfue is rubor cedebat ejiu labiis. genas ve-
ro hoc verecundo colore imbutas ingennas rede dici, docet Ovid. Amo-
*verf.^l. rumlib. i,Eleg.i4*, — ingenuaspi5iarHboregenas. Apulejus quoque ,
Aialas adorent ore y G? ingenuas genas.

Htlaritas. rede Plin. xi, 37 , infra malas hilaritatem riftmque indicantes
bHccte. euj TTctpeieLJ "iK^ '^ ofxfxat.ru>v 'l/uipov "^Tiocfi^ov^ , gena gratiam ex oculis ac-
cipiunt , Ariftaenetus lib. 1 1 , epift.4. « Trctpeiu vTsocPiXi^ /m$|w t "im) r ojujux-'
rm 'l/ui^oVy tv(p^<tivei cfe r^ iXctpcS' ro ^' (piXo/ueicfei cv "Ttapeitf. /ud.Xig-a , gena acci^
pit quidem gratiam ex oculis , hilaritate vero Itetifcat. Rifus enimftudium in gena
?w4x;»;f,Philoftr.Iconum lib. i r ,in Rhodogyne. oblervandum tamen hic,
* verf.6io. ut hiiaritatis,fic doloris quoque notas genis infidere. Stat, 1 1 1 Theb. t

Sicut erat lacerts pridem turbata capilliSt

Et ftetufignata genas. - —
Ad quem locum La<3:antius : nam qutedam via lachrymarum apparet in plaH'
gentisfacie ; G? in moeftorum vultibus orbitamfuam triftitia derelinquit.
t w<rry:3of. Lhx. Statius Achilleid. lib. 1 1 , tribuit Achilli iingularem aliquam lu-

cemgenarum, — faxvibratamedullpi

In vultHS atque ora redit^ lucemque genarum

Tingit, (^ impulfam tenui fudore pererrat.
Paulo quoque ante vultui Deidamiae tantam adfcribit lucem, quae purpu-
4 XX ardorem , gemmarum vero atque auri fplendorem excitarit ,

lUim e rofeo ftammatur purptsra vultu,

Etgemmts lux major ineft, ^ blandim aurum,
Nemefianus Ecloga i v , — niveum neperde colorem

Solefub hoc. folet hic lucentes urere malas.
% verf.6<i\. Quamquam Phsedra apud Senecam in Hippolyto t , peculiarem flavum
quendam fulgentemque ruborem tribuat Hippolyto venationis ftudio-
fiflimo, eoque Soli nunquam non expofito :

Quis tum iUefulfit ! prejferant vitta comam ,

Et oraftavpcs tenera pingebat rubor.
;Elianus var. hift. xi 1 1 , i , Atalantam defcribens , Tnpomxlo ^ vare r^iixlm
aZr^ro 'WfodutTiov, Xj Ipvdfyi/uetli iutKei alvrty.ftug. purpurea ipfi facies erat fa^a ardo-
refolpi : habitabat enim e dtre^io radiorumfoUs. S'\c.>^/£thiopicis folibus Ifts furvAy
Arnob. lib. i adv. gentes. Imberbes tamen hic gcnarum fplendor po-
tiilimiim commendabat. Tibull. lib.i , Eleg.p ,

Cariar

LT B E R T E R. T I V S. ttfj

CmoreHauYo juveniSyCm UvUfulgent
Ora, nec amfUxus affera barba terit,
Apulejus VII Metam. mihi ctiam tunc defilesgenie Uvi pueritia fplendicarent.
Idem I X Metara . puer adhuc lubrico genarum fplendore confpicuus, talis igi-
tur vultus rede lubricm dicitur Martiali lilxix, Epigr. 5-7 ,

Dumpuer es, redeas j dum vultm lubricm. —
Vultus tamen lubricus non pueris modo, fed & virginibus tribui (blet ob
hunc genarum , ut videtur , fplendorem amoris illiccm. Horat. Carmi-
numlib. i,Ode 19,

frit me Gtycer<e nitor

Splendentis Fario marmore purim ;

Prit grata protervitas ,

Et vultm nimium lubricm adfpici.
Incipiens quoque barba non levem genis addit gratiam,tefteiCIiano var.
hift.x, 1 8 . Seneca Hippoly to , Adu 1 1 , Sce. UB^ w^ doUri, &c.

Cum prima puras barbafignaret genas.
Apud Lucanum lib.vi * ,flosgen:e dicitur barba incipiens. Macrob. hb.i *vtrf.s6t.
in Somn. Scip. czp. 6 ^ poft ter feptenos annos fiore genas vejiitjuventa. nndeflo-
rentesgenas dixit Martial. 111,6. Pacuvius apud Feftum in Genas ,

Nunc primum opacatflora lanugo genas.
Attius in Bacchis apud Servium P. Danielis in xi i iEneid.

Genoi lanugo flora nunc demum irrigat.
Apulejus V Metam. juvenem fpeciojum, & commodum lanofi barhitio genas »»-
umbrantem. & mox , adolejcens florenti lanugine barbam inftrutm, Martia-
lis lib. X, Epigr. 42 ,

7am dubia efl lanugo tibi, tam moUis, ut iUam
Halitm^ (^ files, ^ levis aura terat,

Celanturjimiii ventura cydonia lana ,
ToUice virgineo c^uae fpoliata nitent.
T. Calpurnius Siculus Ecloga 1 1 , quae infcribitur Crotale ,

I D. Num precor, iKformu videor tibi ? num ^avis annis ?

Decipiorefue mifer, quoties moUiffima tango

Ora manu ? primi<jue ficjuorveftigiajioris

Nefcim ? & gracili digitos lanuginefaUo ?

A s. Fontibm in liquidu ^uotiens me conjpicor ipfi ,

uidmiror totiens . etenimfcflorejuventa

Induimm vultm, ut in arbore f^pe notavt

Cerea fub tenui lucere cj/donia lana.
Ipfas etiamviriles genas commendat acre quid ac mafculum inbarba.

luve-

i64 DEPICTVRA VETERVM

f ^r/.2jz. luvcnalis Satyra x t , .— vuiet acris

Antilochi harbam ardentem. — contra vetus poeta apud

Tullium lib. 1 1 1 Tufcul. quaeft. ^— barba pnedore horrida ,

Atque intonfa, infufcat peUm inlftvie (cabrMm.
Senilis quoque genis canities additlucera. Martialis lib.iv, Epigr.^p ,

Etfacies multo jflendeat alba pilo.
§.17.. AVRivM LEGVL^. autcs formo{brum,quemadmodum &
hic Theoderici regis aures , fub capillis in utrumque humerum demiffis
latebantj atque inde eft, quod tam pauca de iis memorentur. Aures arti-
fex Deus noluit mollibus pelliculis informare , ne pulchritudinem demerent
pendfiU atque flaccentes ;pd excogitavit , ut eas cartilago moUior aUigaret, & habe-
rentaptumfimul&flexibilemfirmitatem, Ladant. de Opif. Dei, cap. 8. vi-
dentur tamen praetuUire mediocres aures ; Sueton. in Augufto, cap. 7^ ,
mediocres aures habmt Auguftm. Afpafiae tamen breviores aures tribuit
i^iianus var. hift. xii , i . ibi enim formam ejus defcribens , addit inter
alia,Ta urcc eix'^ fipctx^Tipa.,breviores aures habebat, opponuntur iis longae au-
res apud Martialem vi, 39 ,

Hunc vero acuto capite, (^ auribus longis ,

Qi4<ejic moventur, utfolent afeUorum ,

Quis morionis filium neget Cyrthoe ?
Ornamentum quaerebant auribus excincinnulisaliquot anteeas depen-
dentibus. Varro apud Nonium in Ri^umferarum, &c.

u4nte aures nodo ex fiboltbm parvoli

Intorti demittuntur jex cincinnuli.
Pendulas aures habentes , flacci dicunturTulliolib. i denat. Deorum.
Plinius quoque lib. vi 1 1 nat. hift. cap. 37 , aures homini tamum immobiles ;
inquit ,& ab its Flaccorum cognomina. Nec in alia parte foeminis maJHs impen-
dium, margaritis dependentibm . Oriente quidem & vins, aurum geftare eo loci, de-
CHS exiftimatur. Duos per omne aevum maximos uniones,{ingulare illudac
vere unicum naturas opus , auribus gerebat Cleopatra. vide Plinium
tverf.io/i. lib. IX, cap. 37. luvenalis Satyra 1 1 ,

Natus ad Euphraten, moUes quod in aurefeneftr^e

Arguertnt, licet ipfe negem. —
De Poenis idem rcfert Plautus Poenulo, Adu v, ^ct. Ain tu, &c.

Atque, ut opinor, digitos in manibm non habent.

A G. Quijam? M I L. quia incedunt cum annulatis auribm,
Mirum tamen , quod de Achille refert Servius in i vEneid. ex MS Ful-
denfi : apud Sigxum, inquit^AchiUis ftatua fuijfe dicitur,qu<e ima, idefi extima
attris parte elenchum more foemineo habuerit. Hic apud Cretam infulam Pemptm

vocatm

LIBER TERTIVS. kts

vccatm eft , ut veteres amores tradunt» Tertullianus de Pallio , AchiUesaurem
fcratH ejfoeminatui , quod iUi apnd Sigeumftatuafirvat. Hedoris auribus pe-
culiare quid tribuit Philoftr. in Heroicis , ra «^ Kctltctyux; bZ , inquit , ix

vcro 7rrtA»5 • tbIi '^ bT ctwro? iytvaxTKtVi a-3' oi ^ciftCcipoi * aXXai Tetupoig avl^&i^i ,
^ To cvfxTtXvAt^ To?5 ■^netoii TBTo/? 'TToM/uiKov tiyGiTo, VraBli crat aurtbus , mn a
InBa : neqtte emm ipp hoc mverat , neqne barbari :fid cnm tauris congrediebatur,
& depHgnare cnm iftps atiimalibHS glortofim pntabat.

^.13. NASvs vENVSTissiME iNCVRVvs. Nafus certc dc-
formis totam deturpat faciem , utut reliquse forte partes ejus non fint
invenuftse. atque haec ratio eft , cur Horat. in Arte tantopere averfetur
nafum turpem , quaravis cum nigrorum capillorum oculorumque decore
conjundum. poftquam enim perftrinxit fabrum illum circa ludumyfimi-
liura, qui capillum atque ungues non infeliciter aere exprimebat , reliqua
vero minus poterat ; addit , ^

. — hnnc ego me,f quid componere curem ,

Non magis ejfe velim, qnam pravo vivere najo ,

Spe^iandum nigris ocnlis, mgroqne capiUo.
Catullus quoque Carra.42, Acmen turpiflimam puellam defcripturus,ni-
hil pejus habuit dicere, quam folum hoc *

Ifta turpicHlo pneUa najb.
Et rurfus Carm. 44 , nafo grandiufculo inter plura deformitatis infignia
priraas tribuit partes ,

Salve nec minimopneUa nafo ,

Nec bello pede, nec nigris oceUis ,

Nec longis digitis, nec oreftco ,

Nec ftne nimis elegante lingHa ,

Deco^oris amica Formiani.
Pulchrura nafum Lucianus in Imaginib. pTvitWvjujuilpov dixit ; quemadrao-
dura & apud Philoftr. lib.ii de vitis fophift. pulcherrirao fophiftae Ale-
xandro tribuitur fn ^vju/utlpo?.

La.udsibant autem naftm panlo pleniorem-j leviter Hncum j reUHmquidem,
fed circa nares mnnihil dijfHfsm.

Tanlo pleniorem nafim piva, TiTf (Lymov , qHadrangHlarem naftm, dicebant.
Philoftratus fane in Heroicis tribuit Palaraedi, pa TtT^aymov Tt ZQv, ^ tZ
^i^nKtjav , naftm qnadrangHlarem (^firmum, Protefilao quoque adfcribitur
ibidera , TiTf aymo^ IJ^ia, '^ fnvog^ otov ayaXfjca^^; , QitadrangHlaris ideanaf,per-
inde acftatn^,

LeviterHncHm vult effe nafura formofi pueri Martial. lib. iv, Epigr. 42,

Frons brevis, atque modns breviterft naribns nncts*

L 1 Arbitri

i(j<j DE PICTVRA VETEKVM

Arbitri formofam commendant narespaHlutiim mflexa, Afpafia, refte i£-
liano var. hift.xii.i, oxl-yov UL <^^w:to?, mfo erat farHm adHnco. Philoftra-
to qiioque in Heroicis, naje<? o neAxjuii -^y^vTTo; bZ (^ XivKoq^ Faru Friami
filtfts leviter nnco erat nafo & candidm. Achilli adhaec idem ibidem tribuit p?-
ra, «Vm y^vTthjj^ aXK o7ov jui\Xv(giv , nafnm non omnino aduncnm ,Jed qHafifmH"
rum. Plut. in apophth. regum & impp. rispfftf/ 1^ p^yTraTf Iftixn , (^ KaXKi-
5-8$ iziroXu/uCctviitn ' Sfg: to Kvpov a.yuTTcClii&iv'^ /udiXXov r^ ^ctmXim , yiyoviVdf
'^vTTov ro &t(hc,. Terfcc amant eos qni fUnt adunco nafo , G? pHlcherrimos ceflimant :
quoniam Cyrm, quem maximeex regibmfHPS diligHnt , adnnco fnerit nafoJHxtn w-
fnm. vitiofus hic eft nalus aduncus 5 dc quo Terent. Heaut. Ad.v, Sc.y ,

Rnfam ne iUam virginem, cafiam y fparfo ore, adnnco nafb ?
Lenem igitur levemque narium inflexionem hic intelligemus , quaeque
non abrupte circumagatur , fed in modum curvatur.^ illius quam in aqui-
lino roftro fenfim defcendentem adfpicimus. atque hoc videntur innue-
re GlofTae vett. in quibus legas , AqHilinm, «£T&)'er«?, yvTtU.

ReBnm qmdem nafum , nonmhil tamcn circa nares dtffufHm, commendat
Philoftratus inHeroicis , ubi non tantum Diomedem facit opdov rlw pr-
m, re^o nafi. fed Patroclum etiam defcribens , ait , Tiai.TfoKXii pi? op^Ti
rim^ f(^ T^g /uviiliipai; avivptuuiio , KoL^eiTTip ol nnfodvjuoi v/J 'iTTTTCdv. n>ifm ei
re^m erat & ad nares diffHndebatur , ut eqHornm akcYthm. Heliodoro quoque
fub finem lib. ri -i£thiop. in de{criptione Theagenis , memoratur p<c c*
l7ra.y\'iXla. ^u/ua , (t oi /uvKJiipig IXtv^ipMt; r a.ipa eiTTTviovli?. nafm (^ nares libere
aerem attrahentes , fignum ir<e. Panthias apud Philoftr. Iconum lib. 1 1 tri-
buuntur /uvKltipii avig-a.X/uivoi to /ATfiov , ^ ^a.cnv t» pm iwfa.T}QVTic , nares mo-
dice difiantes & bafim nafo facientes . Ariftastieto lib. i ,epift. i , memoratur pi^
Iv^eia..^ •TtaeA<S'6fjLivn t^ XiTfloTnn '^^eiXav. nafm reB:m (^ adxquatm tennitati
labiornm. Atque hsc quidempotiflima funt,quas in nafo commendari fb-
lent : nifi ex Anacreonte to cvipiv^k» THbrHm, addere libeat, quod in ami-
cae pidura vult obfervari ,

rpaipe plva (^ "TTapeta.t; , T^afum genafque pinge ,

VoePa. T^ yaXuKli /ul^a?. Lacli rofoi remifcens,

TurpifTimus tamen hic eft nimius rubor. Philoftr. lib. 11 dc vitisSo-
phift. TTiXapyov T Ovapov ol ttoXXo) iTTuvo/ua^ov^ Sf^ to 7Tvp(Tov T? pifoc (t pa/j.(pachi;»
Ciconiam mttlti yitrHm cognominabant , quia YHbrHm nafnm habebat & rofirt in"
fiar. Obiterquoquehicnotanda videntur verba Platonisexlib. v Poli-
tic. 0 /jyp ori (n/M^, "ffnx^^Ai KXvibm iTTaivi^yiffi^ v(p vfx^^' r <Pi to •^vttov., ^a-
aiXiKov (pa\i eiva.1 • t cTs J^ jui(Tii rirm , ifjL/uiTforyi^ 'ix^^' ^^^ qHidem,'qHomam
fimm,gratiofi appe/kttone Utidabitnr: tUnm vero^qni habet nafitm odHncHm.regalem
dicitii habere : iilHm vero, qni medinm loctm obtinet, medtocrem vocatis, Plenius

Pollux

LIBER TERTIVS. 167

PoIIux Onomaftici fui lib, 11 , ^ivk x^/^a^ , y^vTrk, '^yv^TTo^, ov ^ ^o.aiKi-

Kov o'iov^ • OT/uo? Ji i ov iv^et&cv voful^Hffi * 'i^ J^B T at/ua j (paitji; av «? icriv yi p«? cm.
fxisuiv KoiXn • cdoaji^ 'f)h t j^oTr» , p<c na.fji.^nvKw. 'iueiv, ivdu&ti,(t. <J^ t iv^^vecvo?,
JiKaltt p/? • If^&ylerJic • t^ /V« to fStfUoinftov (fiaKeivalS'. fH^e/LTrejuTrei ^' (^ ivdiwet
TBc ofp^^a^/wy? T» Jia-^' eau^TW uvo^ri. nafi vero formee pint , adnncm , ejuem ettam
regium ejfe putant : fimpu, eimm gratiofiim exijiimant . Defimo vero dices, quod na'
fm medim fit cavm : ut de adttnco dici^ , nafm incmvm. nafmm. reUo nafo
praditm. de hoc autem dices jufim nafm. direUm , ex aqm faciem dividens.
Dedficit enim & dirigit ochIos fffa prominentia. Optimus itaque eft nafus re-
dlus , medium difcernens vultum , atque oculorum utrimque aciem vel-
uti qaodam interfepto asqualiter temperans : qui tamen regiam prae fe
feret dignitatem , fi qualemcunque modicae convexitatis faciat fpem : &
amabilem rurfus venuftae fuavitatis gratiam obtinebit, fi in medio fui de-
preffior aliquanto finuetur. vitium tamen hic eft , ciim nimia medii nafi
prefiura nares veluti difplofae dilatantur. atque haec eft illa quas apud
Theocritum Idyll. xi t , p/? TiXaleia dicitur. Sim<e nares^ quales Sileno tri- \y„f,^^^
buit Nemefianus Ecloga 1 1 1 . amatoribus certe improvidis & coeci a-
raoris vecordia attonitis Simula, Silena, ac Satyra efi ; lahioft, philema , ut eft
apudLucret. lib.iv. Sulp. Servaftusjunior in Cataledis vett. poetarura,

Simatxque jacent pando finuamine nares.
Socratem praecipue fimis naribus deformem , fcripta plurimorum tradu-
xerunt : quapropter etiam fcediffimum hoc nafi vitium Socraticam depref-
/c«tfwdixitMacrob. Saturnal.lib. vii,cap. 3. Plinius lib.xr nat. hift.
cap. 37 , <? naribm cognomina Simonum, Silornm. Nonio Marcello Silones di-
cmtur, qmrum fupercilia prominent 5 (^uod Silenis hirfHtvs fi4percilius fingeretur. vi-
dentur tamen ^ Sileno ob hoc potius nomen accepiffe Silones,quod fimis
repandifque naribus Silenum referant. Silm appellatur ,nafo furfum verfm re-
pando : undegalea (juoque a fimiiitudine fil<e dicehantur , Feftus. Stlo,film, <nfj.oz,
Gloff. vetus. Simis opponuntur ii, quibus nafus eft plus jufto convexus ,
— mediifjue in nAribm ingens Gibbm. — ut loqjiitur luvenalis Satyra vi * . *vti{.i(i%.
videntur olim Naficae didi ; quandoquidem Arnob. lib. vi adv. gentes
Naficas Simis oppofuiffe videtur. Totefifieri ut barbatm in coelofit, inquit ,
e]ui efie a vobis effingitHr l^evis : disflofas m gefiitet nares, quem ejfe vos facitis figu-
Yatifque naficam .

^.14. LABRA SVBTILIA,NEC DILATATIS ORIS ANGV-

Lis AMPLIATA. Compkxus cft hic Sidonius pauciffimis verbis «p-
fj.oyluL) T <^ofxa}o(; , ut loquitur Lucianus in Imaginibus. conftituitque eam
in labrorum fubtilitate 8c ore modico. Ac primum quidem confideranda eft
hic ea quse Ariftaeneto lib. i , epift, i , AsttIotw; '^'^•^eiXoiv , tenuitas labiorum,

Ll 2 diciturj

tet DE PICTVRAVETERVM

dicitur ; quemadmodum ibidem quoque in Laide fuk conjmendat ;t«A»
Xi-TTJa, K) iipsjua. eflYipiuivot,^ <t '^TTup^oov ipu^onpcL. labia tenuia, (^ parunt divift
gemfcjne mhriora. Euftathius de Ifmenes & Ifmeniae amorib. lib. m , to
g-6/u<i c-vjUjuiTfoK «/iepp«;i]a/ , to TroXv t? set^Ko; r ^eiXmv Jieppnx^. Os modice divi-
fitin eft , & plmima pars carnis labiorum projeSla. S ubtilibus labr is opponun-
tur?//m^^ /<«^<^apudMartiaIemlib. VI, Epigramm.39. in defcriptione
Afras lupra fuit , Toria comam^labrocjHe tumens. — Plinius nat. hift. lib.xi,
cap. i? t^ labris Brocci^ labeones diili. GlofT. vetus , Brochns, 0 ro aV« x^^oi
aicPtiy.ai. Nonius Marcellus, Bronci funt produUo ore 6? dentibus prominentibus.
Feftus , Chilo dicitur cognomento a magnitudine lahrorum. Arnobio lib. 1 1 1
Uheones dicuntur. Lucretio lib. iv /4^/'o/S dicitur virgo , cujus formam
enormialabra extinguunt : dumqueibiineptias amantium falferidet,
etiam hoc addit ,

Simula, Silena ac Satyra eji : labioft, philema.
Labra vero , ut hic loquitur Apollinaris , dilatam orls angulis ampliata , vi-
dentur efficere vitium oris , qaod fparffm os dicitur Terentio Heautont,
Adu V, Sce. 5" , .

Rufamne illam virginem, c(xfiam,fparfo ore, adunco naf> ?
Subtilitatem lahrorum duplex rofarum proprietas declarat : etenim quum
folia rofae mollijfma finx:, 8c flagrantijjimi colons^ab utraque pulcherrimi flo-
ris pecuhari quadam dote, pulchritudinis iUius, quse labris infidet, vivam
fimihtudinem probati autores ducendam putaverunt. Tanta certe eft ro-
farum mollities,ut merito Smyndiridem Sybaritarum moUiflimura fiigil-
lent fcriptores,quod repudiataSardanapali pluraa in rofarum foliis recu-
bans fomnum ceperit ; experre<^us tamen queri non dubitaverit^l^efa fibi
efle latera , quod duplicatis quibufdam rofarum foliis incubuiffet. con-
fer yElianum var. hifl. ix,24, cum Seneca de Ira lib. 1 1 , cap.^y. quam-
obrem , ciim rofarum foliis mollius nihil excogitare poffent , rofis redle
aflimilarunt ^j^f/A» fjLetX^ctnu fisfoi; to. <piXrijuct^, lahia moUia ad ofulationem , ut
loquitur Achilles Tatius lib. 1 1 . Claudianus de nuptiis Honorii & Ma-
* vtTf.i6s. li^e * , — non labra rofae^ non colUpruinae.^

Non crines tequant viola

Longus fophifta lib. i Paftoral. X'^^^ poeA»f a7ra.XuTtfict , >^ ^o/uct KneAov
yXvKvnpov , labia rofis tenuiora & os ceru fuavim. Philoftr. Iconum lib. 1 1 , in
Rhodogyne , g-oyua etTTctXov^ (t a.va./uig-ov oTTupa? ipeSJiy.m ' (^iXtiffctf f^ lufi^ov*
amay^eixaj cTe, a pa<hov. Os autem moUe fruBuque venereo refertum , ofculatu cjui'
dem fuavijfimum , poUicimtu vero difficile. Hanc tamen mollitiem infimo la-
bro maxime adfcribit Ladant. de opif. Dei, cap.io. Labrumfuperim, in-
quit ifub ipfd medietate nariumjacund quadam levi, quafi Vidle ,fignavit Deus :

inferiHS,

LIBER TERTIVS. 169

infeYltiSj hmejfatis gratia,foras moUiter explicavit, vitium tamen hic efl; , fi ni-
mium promineant atque propendeant labia : quod fenio confedis ufu
venit. Terentius Eunucho, Adu 1 1 , Sce.-^ 3 ,

Immvpu^ trentHlns, labiis demiflis , gemens .
Mineus deinde fulgentium rofarum color occafionem quoque praebuit
fcriptoribus , ut acrem illum pulchri oris ruborem rofis aequipararent.
Martialis hb. iv,Epigr. 4-2,

Toejianii rnbeant amula labra rofis.
Philoflr. Iconum lib. 11, in Rhodogyne, ;^ftA» af^Hpet kj '/Q, labiaflorida &
acfualia. Euftathius de amorib. Ifin. u/u^pu ra. ^etXn (poivttj^i^ etTroi; i</^av po-
Jhv oK^A/v|-cf/ Tiuu Kopltju ro7( ^eiXitn. utraque labia erant purpftrea diceres utujue
fieamvidijfes , virginem labtisfHisrofamexprefliffe. AchillesTatius lib. 11 ,
iJ^oKouv ro ftoJhv 'f)n '^^«Awf ctoTj??, «t/? v zoihvKOi ro '^^(ptpeq «? riw t 5-0/ua-
ro? gxAe/crg /uop(pluj. rofam reprafentabar4 ejns labia^fiquis calycii circttmferentiam
oris formoe accommodajfet. Opponuntur vero labris rofeis apud Ovid. viii
Metam.* Labra incanafitu. — Theocritus Idyllio xxt , x«Aea '^ot vo- ^ ^g^,^^^
ciovJt, x^pii <Pi rot cvTi fxi^^atvdf. labia tibi fmt <egroto fimilia , manas verofttnt ti^ t verf.^^
bi nigr<e.

Oj wfl<j//t/<w tangit Ovid. I Metam. t — videt ofitila, ^ttis non ^tverf.^^^.

• EB vidtjfe /atis. — Arbiter in<Jefcriptione formofse, no-

tavit in ea ofcultim, quale Traxiteles Dianam habere credidit. Apuiejus x Me-
tam. labias modicas ambrofio rore purpmantes dixit, Plautus Poenulo, Adu v,
Sce. Ain tu dixe, &c.

Specie venufia, ereparvo, atque oculis pernigris.
^ofjM ffv/ujui^fjoVi )(^ /zt)^<p^e>-/o|u$^of riui iv^luj, Os modeflum & preces accinens,
in Rhodogyne notat Philoftr. Iconum lib, 1 1 . Varro apud Nonium in
Ri^umferartim, Scc.

Jit riUm oris candidi farviffmas ,

Vt refranato rifu rofeo

Videtur hic Varro rifum leniorem & in fbli laetioris vultus difTufione
confpicuum defcribere voluifTe. [ueiJ^rt/xa. it^tinoc, <^ b jui^rpi7Tofj5/jov, The-
miftius orat. de AmicitiS. yctxhtjjov iA.eiJict.fJLa, Idem ibidem. Mamertinus
Paneg. luliano Imp. dido , maximm Imp.ferenum renidens. Arbiter, delc'
Bata iUa rifit tam blandumjtt vtderetur mihi plenum os extra nubem Luna proferre» *
Theocritusldyllio VII * , *verf.io^

OfxfJLoDt fteiJlooovit • •yi\a(; J% oi ei^ilo yj^Kiv^;.
Oculo arridenti : nam rifm iUi hterebat in labris.
Lucretius lib . i v , — in voltuque videt vefligta rifm,

§*lf* Sl CASV DENTIVM SERIES ORDINATA PROMI-

Ll 3 NEAT,

170 DE PICTVRA VETERVM

NEAT, NIVEVM PROTINVS REPR^SENTAT IP*SA COLO-

R E M. Dentcs commendat hic Sidonins ^ candore & a^ta coUocatiom.
tvttf.yj, C^Worfw^eommendatTheocritusIdyllio VI t ,

'^cTs t' ocPoylm

Aivzolepctv auuyav Tla&(a,i; v7ii<pa.ivi xldoto.

. — Dentium vero
Nitorem candidiorem, qmm Farim lapii eU ojlendebat.
Longusfbphifta lib. IV Paftoral. to fj9^ fa^oa-ui^TTov Ipudyijuitloi fjng-ov , ro A
^ojuotXivy.m ckPovIcov , ui(mipiXi(pctvlog 3 Facies (jnidem rtibore plena , os vero albii
dentibm, inflar elephantii. yElianus var, hift. lib.xi i ,cap. i , in delcriptione
Afpafiae , ol cxPovlii MvKOTi^ot xi^^o'^ '^(Tctv, dentes candidiores niveerant.

Apta CoUocatioy & fi quid amplius dentes commendat, elegantiflime de-
fcribitur a Luciano in Imaginib. ubi Panthiam defcribens , {xei<hkG.<sa.yi ,
inquit , of/^oVS? i^i^yivi, Trug av etTtoifxl <toi, oTTug fjS^ Aeyx«c, ottm? Ji (ry//^sTp«5 ,
Kj 'Sfpoi; £tAA}iA«? aiWiip/uo(TjUiV'<i? , «Tra koK^i^ov opjuov &tchg oJt t ^iXmvolaTodv ;fcfcf
l(70fj.iyiBodV /uapyaetT/Jj vrco? ISy^ T^X^ l7ti<puKiG.v. z4to<rjuovjuTo ij% /xaA/5-a tz^tyj
yj£tXim ipv^yi/ucili. vTncpalvovlo youxj dmt^ ef% t^t O/uyifm iXi<pav\i nm 'S>fig'(So/uotot '
^X *' f^ TrXcijvTipot cwTcov , oi J% «sj^oogp^ofli? t\ (fii^moTig , oloi t TrX^g-aii; , aWa
Tig 'na.vTCAV iQTi/uia, K) o/uop^oia, <C fuiyi^o^ ev, ^f^tj r^osiyetc, o/uoldo; * Kj oXco? /Ui"
ya Ti Scu)/ua ^ biafxa,7ra.<jh/j tVjj a.v^obTiivluj ivfioptpiav vinpTtiTfaiKo^. Ridendo
dentes ojiendebat, Dii boni, quam albos, quamJHflae magnitHdinii (^ interfe coapta"
tos. Sicnbi montle pHlcherrimttm vidtfii, (^ magnitHdine partbm margaritts compO'
fitnm, adeo concinna jerie erant nati. FlHrimHm vero decoris ex rnbore labiorum il-
lis accedebat. Jtaqne prrato iUi Homerico ebori ftmiles apparebani. Ne<?^He ex iUis
dii latiores erant , alii eminentiores , alii dijiantiores , ejHales plerifjHe fnnt : fed nna
omnihm aqualitas erat, idem color , eadem magnttHdo,ftmilti continHitas. Deniqne
magnam hoc fpeUacHlttm pariebat admirationem , quod omnem hnmanam fpeciem
fnperaret. Suetonius in Auguflx) cap.*79 , t»ftatur Auguftum male denta-
tum fuiffe ; notatque in ejus dentibus tria vitia ; hahmt, inquit,dentes r<«-
Yos , G? exiguos , (^ fcabros. Ovid. quoque tria nonnihil ab his diverfa vitia
* vtr^.iy^. compleditur 1 1 1 de Arte * ,

Si niger, aut ingens, ant non erit ordine natm
Dens tibi ; ridendo maxima damnaferes.
Dens ater , vitium fenile. Horat, Epodon Ode-S .
t verfii^^. Obfcuri dentes aetate provediorum, luvenalis Satyra vi t .

Luridi <5^f«ravetularum proprii, Horat. Carminumlib.iv, Odc 13.
Ticei bnxeiqHedentes, Martialis lib.ii, Epigr.^r.
*verf,i97. — Nefnfcet inertia dentes, Ovid. 1 1 1 de Arte * ,

t verf.Zo6. Scabri rubigine dentes , Ovid, vi 1 1 Metam. t

Rari

L I B E R T E R T I V S. 171

Rari dentei , Ovid. v 1 1 1 Metam . t t verf. 804.

Qui grandiufculos habent dentes, dentati nuncupantui^^Plauto in Pfeudo-
loyAd\iiv,Sce.Nepl^a,8cc. r. , 17 «

Non ego te ad illHm dnco dentatum virujn,
Qui nullos dentes habet , edentnlHs dicitur apud Plautum Cafini , AQai
III, Sce. yi properarem, &c. uiliqm vice dentinm continuo ojfe gtgnmtptr j ftC"
nti Frnfice requfilms^fnperna parte ori6. Plin. nat. hift. lib.vi i ,cap. 1 6. Mo-
nodos appellatm eH FrftfiafiltM,^ui Hntim os hahuit dentium loco. fimiliter habuit
Gf Fyrrhns rex Epirotayum. Feftus. TroX^^i oc/^ot^e »6 e^^^gv , 6 riuppo? , dx\' h
o^iov nw^x^i ^^ aivoitbiv , olov \t7Tla.7i stjutJXctTg Tug c/ia^t/ses , "v^yiyeoi-f^juivav 'rp
oJ^ovlwvy multos dentes non habehat,fed unum osfuperiori parte erat^ tantjuam tenui'
bui tuberculis intervaHa dentium tdiftiniiis. Plut. in Pyrrho. videquoqueVa-
lerium Maximum lib. i, cap. 8 , exemplo externo 12 & 1 5. lul. Pollu-
cem Onomaftici fui lib. 11,^ 'z^ ocPovluv. Tzetzem denique Chiliad. 1 1 1,
hiftori^ 115'.

§.l6. PILIS INFRA NARIVM ANTRA FRVTICANTIBVS,

QJ7 0TIDIANA svccisio. " Idem quoque dc piHs intra narium an-
trafruticantibuspraecipitOvid. i deArte*, *vtrf.^2z,

Inque cAva nhllm Jiet ttbi narepilm.
Vihriff<e , pilt in naribm hominum di^i , c^uod his evulfts caput vibratur , Feftus.
Vibruca, T6<%«e p/vo?. Glofifaj vet. quod vero Sidonius hic refert de quoti-
diana fuccifione pilorum infra narium antra fruticantium,ex more geniis
aut fseculi iftiusconfuetudineTheodericus rex feciffevidetur.

^,17. BARBA CONCAVIS HIRTA TEMPORIBVS, DctOtiuS

comae ac barbae tonfura prsecipit Ovid. i de Arte t , t ^«-/519;

iS71?c mate deformet rigidos tonfura capillos j
Sit coma,ftt docia barba refeBa manu.
Barbam tamen alere volentibus , imprimis curandum eft, ut commende-
tur ea colore, mollitie.

Colorem commendat Theocritus Idyll. 1 1 1 , ^ vttf.-j%,

ToTc cT' w ^ctv^^oTipa.fJoljii IXip^vsoto '^eta,^.

Hi^erathelichyfofltrvtor barbce lanugo.
MoUitiem videtur attigiffe Plutarchus in ipfo ftatim initio vitae Lyfandri ,
ubi teftatur , -Delphis Iconicam ejus ftatuam fpedari fblitam iZ ixaka. xo-
/t-^To? 'f)n itS 7reL\(ii(S, ii^ Tiayma. Ku^et/utiva '^vduov , veteri more comati ac barba
promijfa infigni. nihil enim aHud hic dixens TruiymA '^vatjev^ quam barbam
nuUo pedore nuUis fordibus afperatam & fquallidam , fed modico cultu
nitentem & quafi emollitam. adverfatur autem huic munditiei foedus
negledae barbae horror. Ita Philodetes Philoftrato juniori defcribitur

i7t DE PICTVRA VETERVM

Tlui ^««c/k vitoMii^mac, ^ (pexPim, harba adfnrgem G? inhorrefcens . Livius lib.
II ab V. c. promflfaharha& capilii ejferaverant fpeciem orii. T^ Calphnrnius
Siculus Ecloga vi , quae infcribitur Litigium ,
- — hirjitta fpinofior hiftrice harha.
Improbatur quoque hic <fplwo7rcoym , qui Helychio exponitur o^v^ho^ ,
cujus nempe barba in fummo latior, in imo ftridior eft, & cuneatim dc-
fcendit , in modum barbae hircinae. Plautus Pfeudolo Adu iv, Sce. Mi'
nm malHm, &c.

Heui tUj qui cum hirqnina adftau harha^ reffonde quod rogo.
Apulejus XI Metam. nec ille deerat^qm pdlio,hacHloqHe,& hHxeis,(^ hircifm
barhitiophilofiphHmflngeret, Quamquam hoc de Cynicis intelligendum vi-
detur j reliquis enim philofophis barbas bene denfas fuiffe , ciim alibi di-
fcimus,tum prascipue ex Arnobiilib.vi adv. gentes, ubi barbam uberem
philofiphicae denfitatii harham vocat. qnid (t/£fiHtapii ^avitatem , inquit , ab
Dionyfto effe commemorem rifam ? qnem cUm harha fpoliaret ampUfJima , honi pon-
deris, 6? philofiphiae denfitatiiyfacinm effs dicehat indignHm , ex yipolline procrea-
tum, patre l<evi (£ glabro, fimiUimoque impuberi , ita barhatum filtHm fingi, ut in
ancipiti relinquatur , uter eorumpaterfit, uterfilim, imo anfintgeneris & cognatio-
nis unim.

§. \%, M E N T V M. Menti non obefi , fed fucculenti, ladeam cutem
requirit hic Sidonius. Apulejus quoque in defcriptione Bathylli , modico
mmtofacies, Anacreon in pidura amicae poftulat rpv^pipov '^etov, delicatum
ac moUe mentum. Eleganter Ladantius de opif. Dei , cap. i o , deduBum cU'
menter a genii mentum^ & itu inferim conclufHm^ut acumen ejm extremumfignare
videatur leviter impreffa divifio, Varro apud Nonium in MoUttudinem,

SigiUa inmento impreffa amorii digitulo,

Vefligio demonfirant moUitudinem.
Arnobio lib. 1 1 1 adv. gentes, mentones dicuntur, quibus mentum plus ju-
fto prominet. contra vero Nemefianus breve mentum fupra tribuit Sileno.

§.19. GVTTVR. gutturis quoquefucculentimagis,quamobefi,la- '
^eam cutem requirit hic Sidonius. Philoftr. Iconum lib. i in Ariadne
tribuit 0.-71 AXhx) (poi^vtya^moUe guttur. AtJnglHvies,fiinttori circa qulam,qui pro-
pter pinguedinem fiunt ,atqHe interjeUoi habent rugaf . Varrolib.xxin de l. l.
apud lunium Philargyr. in 1 1 1 Georg. vitiofum hic etiam eft tumidum
'verf.162. guttur, quale incolis Alpium tribuit luvenalis Satyra xi 1 1 * ,

i^uii tumidum guttur miratur in Alpihm ? aut quii

In Meroe crajfo majorem infante mamiUam ?
Plin*xi, 37 , guttur homini tantum & fuibm intumefcit , aquarum quapotantuf
pUrumquevitio. Vitruviuslib.viii de Architedura , cap. 3 , Equiculii in

Itdia .

L ^ B E R T E R T I V S. 173

Jmlia , (3 in jilpibm natione MedtiUoYHm efigenni aqnce , quam qtii bibmt , eff.-
timtnr turgidU gutthribta.

^.20. COLLI NON OBESI, SED SVCCVLENTI, LACTEA

c V T I s. ftruAurae quoque corporis gratiam addit fingularem rigidum
ac teres coUum , ^ fcapulte velut tnallibtis j/tgis a cervice demijfa, ut loquitur La-
dant. de opif. Dei, cap. 10. Phoebo itaque ac Baccho , numinibus for-
mofis,praecipua formas coramendatio \ collo petebatur. Seneca Hippol. 1 1 ««r/^goo.

FhoeboccUa licet filendida compares.
Claudianus Paneg. de vi Conf. Honorii ,

Et fortes humeros, & certatura Lyoeo,

Inter Erythraos fttrgentia coUa lacertos,
Commendant collam proceritM,candor,/iiccHlentia, Troceritatem laudat Var-
ro apud Nonium in Regilla vejlis, &c.

QoUHmprocertm^fi^Hm Ixvimarmme.
Contrarium brevis atque in humcros quafi demerfi colli vitium Therfiten
fecit notabilei vide Homerum Iliad. b t . Vitiollim quoque hic eft longum % verf.i\j,
invalidi cellHm , luvenal. Saty.iii * . praelongo denique ac gracili coUo *vtr[M,
fbedus yvKKtvxhjij olim dicebatur. unde Suidas >vA/aiup^;,«m$ interpretatur
TB? ixa.K^oifcf)(Vt>^^^ylongHm coSh habentes. vide Scholia in Ariftopl 'anis E.pwcH»-.
Candorem cohimendat hic Sidonius , cum diiertis verbis pulchro collo
la^eam c«/fw tribuit. Statius quoque 11 Sylv. Epicedio in Giauciam
Melioris t , la^ea coUa dixit. Ovid. i v Metam. t + verf.%o.

.^jamqne mantu ad ebnrnea collaferenti, *"^/' 35 f •

lXi(pav\tvo<; tf d^iiXo?, Anacreon in defcriptione Bathylli. XvyJivo? tf d-^^jhXQi ,
idem in pidura amicae. ClaudianusdenuptiisHonorii&Mariae* , *v*rf.i6%,
— non labra rofa, non coUapYHtnte,

Non crines xquant violce. —
Quod vero per colla pruinarum aemula intelligi debeat collum nitido
candore praefulgens, difcimus ex ejufdem Claud. lib, 1 11 de Raptu t , ♦ W.89,

Ilammem oris honot, (^ non ceffHra prninis

JVfembra colorantnr picei cntigine reani.
Poftulatur interim hic plenus candor colii,prout eum ^fufco diftinguit Pro-
pertius lib. ir, Eleg. 2^ ,

Vidifiiipleno teneram cando^ pueUam i
VidifiisfHfco : ducit Hterque color. ^
Candoris pleni exemplum habes apud Martialem lib.i, Epigr.ii6 ,
, Quaedam me cupit, invide TrociUe^

Toto candidior pueUa cygno, .

ArgentOi nive, lilio, ligHJiro :

Mm Sed

174 DE PICTVRA VETER.VM

Sed qHandam volo notle mgriorem,

Formica, pice,graccHlo, ctcada,
Idem lib. v, Epigr, 37 ,

FfteUa fembi44 dulctor mihi cygnii ,

j4gna Galefi mollior Fhalantini,

Concha Lucrini delicatior flagni j

Cui nec lapillos praferoi Erythr<ieos ,

Nec modo politum pecndi^ Indica; dentem,

Nivefqueprimiu, liliHmque non taUum \

Cui comparatpu indecens erat pavo,

JnamabtlvifciurM, & frequens phoenix.
Succulentia dCpdrni; dicitur Ariftseneto lib.i,epift. i^ ubi eximiam Laidis
fuje formam defcribens , rpa^nXoi; XiVKoi n , inquit, ii^ (sv/uc/uilpo^ tnifoa-uTTut •
y.av a.Ko(XfjLti\o(; h , Ji' a.^pdrn'^ ri^appiiKiv iojwT^. Cervix alha ^ faciei^ <ecjuahilis ,
(S inomata licetfitis tenerisfuis deliciisferox. CoUum leve dixit Propert. lib,
1 1 , Eleg.2 , Nec de more comx per Uvia coUafluentes.'

Atque hoc eft fucculentum illud , quod coUo tantam femper addit gra-
tiam , ut in hac florida teretis colli foliditate videantur iftae emicare gra-
tiae, quas Anacreon amicae fuae coUum pervolitantes finxit. vitiofum hic
eft coUum inflatum, de quo Tuliius in Vatinium. nec non rpaxwXo^ Xi^^k, )t)
'fkiTtffjLot a> am^ ct^ (pXiCii^ Cervix tenuis, ^ manifeflae in ipfa vena , ut loquitur
Lucianus inDial. meretriciis. S(^uarrofos a fcjuammarum fmilitudine Ver-
ritu ait di^os , qmrum cutis exfurgat ob ajfiduam iUuviem. Feftus. Succulen-
tiam tamen hanc non putamus confiftere in cute diftenta nimiaeque pin-
guedinis molegravatS. KaKo^^^oyzoi^^^TCdfxarm , vitiofi enim pint tumores
corporis, ut fupra cap. 1 1 hujus libri tertii, ^. 4 , ex Dionyfio Longino di-
dicimus. Lacedaemonii certe, verae pulchritudinis ftudiofiffimi, laluber-
rimis legibus nimiam inflati corporis faginam conati funt reprimens ;
qua de re vide ^lianum var. hift. xiv, 7. Athenienfes quoque Heracli-
dem ^ portentofa uberrimi corporis obefitate , non Ponticum amplius ,
fed pompicum ajppellavere , tefte Laertio lib. v. yElianus denique var.
hift. XIII, I, ubi formam Atalantae defcribit, to vTtipoxov, inquit, t o-w^tae-

ro^, iiJ% t»to ftfp^g • ;tj ixaka yi itndrtic, • an cv roT^ Kujunyiaiot?, (^ t^ ojura, rei
yvfxvatna ro Ttav (rufxa ai}iXv(^ abundarfiia corporis , praditn non erat , G? merito
fjuidem, utpote ^«« venationihtirl (^ aliis exercitatipnibus ^ corpus omne confecerat,
Quin potius fucculentam illam, de qui hic agitur , ladeae cutis teneritu-
dinem optime videtur exprefliffe Achilles Tatius lib. 1 1 , ciim vy^ov <rw/^
dixit corpus fucci plenum. Terent. Eunucho, Adu 11, Scc. 3 ,
Color verm, eorpmfolidHm ^ frcci plenum.

Apul,

L I B E R T E R T I V S. vj^

Apul. in Apologi^ , £«^ vide qmm faciet ejm decora ^ ptcci pdaflrici plena
ftt, Arnob. lib, v , qHam cum luppiter bene validam,floYidam , (3 fucci efle coH'
/piceret plemoris. fcite quoque ro r ffa/ua^g xiy^efjit^mris foeminei laxttatemvO'
cat Arnobius lib. vi , Liber membris ciim moUibtu flngnur , inquit , ^ liquorii
fosminei di[folfitiJflmus laxitate. Martialis lib.vi , Epigr. 1 3 ,

Et plactdo fulget vivui in ore liquor .
Claudianus quoque lib. i de Raptu * , liqtudoi genas dixit. Dio Chryfbft. * verf.zyi.
Orat. IV de Regno, ro vy^op Kj /uuX^ayJv etJh^ opponit rt^ay^tvuTrcS^ a^/uv(S»
af OM), inquit , appiu/wTToV rt ^ ffifxvov «cA)? nSr oiiira J^eitfJLovt tstpiTTet-, « juaiWop
xty^iv T£ ^ /uaK^aKov. /gitur quod hdJbet virilem vultum & gravitatis qmndam
ffeciem , ifliu/modi damonem decet , potifts quam humtdum mo//e, egregie quo-
que u^orn^ hanc expreflit Ariftsnetus lib. i, epift. i , iiru /w)Ju rot <rv/u/u>i-

tfct , inquit , (C if ti^epa 'f Aa.iJb; ra ^eX» , «5 v^o^poai; ootJj? Xuyt^iSlt^ ra o^a.
t^ (i^ruTTii/uivo) JbK&v, CteteYHm tam concinna^ tam deltcata Laidis membra , ut
freffiHs adtreBam dicoAenta & du5iiliaofla. alia rurfus firailitudine,nec minus
exprefla, ufus eft Plautus Cafina, Adu iv, Sce, Senfim fuperattoUe, &c,

Nebula haud efl moUis aquey atque hujus cutis efl.
Martialis lib.vin, Epigr.64,

Vincas moUitie tremente plumas ,

uiut majfam modo laElis aUigati.
Pari prorfus rationeApul. 11 1 Metam. plumeam la[ieamque cutem dixit*
Idem X Metam. tam lucida, tamque tenera , & la^eacmeUeconfeBamembra.
&mox, iUos teretes ac laEieos pueUos diceres tuCupidtnes veros. Succulentis
hifce corporibus opponuntur corporaficciora cornu apud Catullu Carm. 23,

^tqui corporaficcioracornu,

jiutfl qtiidmagis aridum eH, habetis

Sole, (^frigore, Gf efuritiene.
Plin, nat. hift. xxxi, 9 , totis corporibtis nihil effe utiliu4 pde ^ (ole dicunt. ita"
que corneavidemus pifcatorum corpora. Terent, Eun. Ad:u 11 , Sce. 3 , jun"
cea corpora dixit ,

Si qua efl habitior paulo, pugilem ejfe ajunt j deducunt cibum»

Tametft bona eH natura, reddunt curaturajunceas,
'Lhxim 0 Kirliivi i^vU «c , ^szstfxw.nt; , fjnXay^ai; • obiv t/? aZrov itTnv kiyvmiav
KXnfxetlicfk, Zeno Cittieus macer erat,oblongus,ac niger'^ unde quidam ipfitm vocabat
^gyptiam climatidem. Laert. lib. vii inZenone. vide quoque Suidam
in AiyvTfiia nXfifxali?. non incommode quoque ex Appendice Virgil. huc
referas illud poetae ,

Vvis aridior pueUa paffis.
Prorfus quemadmodum & Graeci , homines exfiiccos atquc exfangues

Mm 2 «r««-

i7tf DE PICTVRA VETERVM

ig-et(p{Jk? VOCant , Ut cft in proverb. Af«/]po? yi^ovloq a.g-a(pi( ro K^avlov , Viri
fenis exfuccHtn cranmm. Lucilius quoque pajfosfems dixit apud Nonium in
*verf.i79. Fajffinft quos Perfius Satyra v * , apricos vocat. Lucretius lib.iv de infa-
nis amantium ineptiis agens ,

Ccefia, Talladion j nervdfa ^ ligneay Dorcas ;

Jfchnon eromenion tttm fit, ciim vivere mn qtiit

Trx macie ; rhadine vero eBJam mortua tujfi,
Habitiori ac fucculentae opponit hic poeta neYvofamSc Ugneam , qualem
amantes amentiae fu^ indulgentes adiimilant dorcadi. nervofa eft,in qui
temperatus ac bonus fanguis deficiens , non (init impleri membra, torif-
que exfurgere, ipfos quoque nervos rubore tegi & decore commendari ;
nullam enira veram pulchritudinem fine hac pleni corporis foliditate da-
ri poffe, fupracap.ii hujuslibritertii ,^ 4 oftendimus. ligneam d.tmAt
pari modo dixit virginem aridi atque exfucci corporis foeditate notabi-
lem. plane quemadmodum CatuUus Carm. 23 ,

Eftptilchretthi chm tuo parente ,

Et cum conjtige lignea parentis,
^uXoKv/uCtt , tefte Euftarhio , fcommate dicirur 5^ yuxjaiKav «k «ts Ka>.Xec
tTrav^eijVTi ffvju/ui^rfov fjtiyibc. de mHlitnhtii qua^ neejue pHlchritudo commendat,
neque congrua magnitudo. Alexis quoque apud Athenasum lib. ix, cap. 8 ,
de hominibus fumma fui parte pinguibus ac nitidis,reliquo vero corpore

aridis , Ay.ftoXtTrapoi ' ro cT' aXXo <ruju \:m^tjXov.

Superiori parte pingues, reliqua veroparte corporis aridi.
Neque aliunde eft , quod graciles ac macilentos , a ligno ad quod cereac
finguntur imagines , Kava.Cii; Graeci vocant. xavaCofy rd ^vXa «^ a ro fmfoif
rov oi TTXd^oj r K)ipov ri^iaatv * o^iv }(^ oi AeTrJo* ii^ dQpKoi KavaCoi Xiyov^ , C<?-
nahi ligna funt circa qux primumfi[lores ceram coUocant. Vnde & tenues ac ma^
cilenti Canahi dicuntur , Hefychius. Jidonogrammi diBi funt homines macie
pertenues ac decolores. tra^um a piBura^qua prius c^uam celorihtu corporatur,um'
bra fingitur , Nonius. Fellio , fivp<nu<; , '^rfoipo;. Gloff. vet. reftitueutc
B. Vulcanio. Plautus Capt. Adu i, Sce. Advorte animHm, &c»

OJfa atque pellisfum mifer a macritudine.
Ovid. lib. IV de Triftib. Eleg. 42 ,

yix haheo tenuem, qu<ie tegat ojfa, cutept,
Cracentesygractles. Feftus. Gloffae Ifidori. VefcuU,ntale curati(S gracilesho'
mines, Feftus. Vefces ,vefcus .^oXiyoojio^ ,QKiyo<hk» Gloff. vet. videmulta
vefculorum exempla apud /Elianum var. hift. lib.x, cap.d.

^.21. IVVENILI RVBORE SVFFVNDITVR. jUVCnillS iftc TU-

)or Terentio in Eunucho Adu x f ,Sce,3, colorvert^ dicitur. Horat, quo-

quc

i

LIBER TERTIVS. ^,77

que Carminum lib. iv, Ode 10 ,

— colw efi pmice^flore prior rofe,
Valer. Flaccus v Argonaut. + % virf,i6f»

Jidole nova & rofea perfaSt Ince JHventoe.
Contrarium ejus habet Horat. Epodon, Ode 17 ,

Ftigit luvcntivs, & verecundm color

Reltcfuit offa pelle ami^a lnrida.
Atque h\c tk color exfangnis , quem Catilinae tribuit Sallullius. Terent.
Eunucho, Adu iv, Sce.4, colorem mufleUinum vocat ,

Hic efi vetm, vietns, & veternofm fenex ,

Colore mujlellino

§. 22. HVNC ILLI CREBRO COLOREM, NON IRA, SED

VEREcvNDiA FACiT. Demades pudorem verecundum appofite ad-
modura arcem pulchritudinis , "^ Ka.XKiii dhfioTToT^tv , appellavit. Stobasus
Serm. de Nuptialibus prsceptis. Pythias quoque Ariftotelis philofophi
filia interrogata, quifnam efTet color pulcherrimus , Qui hominibus, in-
quit, ingenuis expudore innafcitur. Stobaeus Serm. de Verecundia.
Fuit certe Domitiano in ore impudentia multo rubore pfftf/a, ut teftis eft Pli-
nius inPaneg. Tacitus quoque in vita AgricolaSjCap.^f, de eodem Do-
fnitismo, denotand^totkominumpallorihusfujfecitfevm il/evtiltw,&rubor,^uo .
pcontrapudoremmuniebat. alius longe fuit Theodoricus rex , cujusnon
vultum modo , fed ipfum quoque collum fubinde verecundus inficiebat
rubor. talera defcribit Laviniam Virgil. xi i yEneid,

j4ccepit vocem lachrymis Lavinia matrii ,

Flagranteisperfufagenas ; cui plurimpts ignem

Subjecit rubor, G? calefaUa per ojja cucurrit :

Jndum fanguineo veluti violaverit oflro

Si qui6 ebur, vel mijia rubent ubi Itlia multa

uilba rofa j talei^ virgo dahat ore colores.
Claudianus de nuptiis Honorii & Mariae * , / *wfjC2tf8.

— mifcet qukmjuflapudorem

Temperies ! nimio necfanguine candor ahundat,
Idem lib. I de Raptu t , — niveos infecit purpttraVHltH^ tverfayj.

Ter liquidai fuccenftgenas, cajlique pudoris

lUuxere faces . mnftc dectti ardet eburnum»

Lydia Sidonio quodfoemtna tinxerit ojiro.
luvenalis Satyra X t , tverf.^ooi

Trxterea cajium ingenium, vultumejue modeft^

Sanguine ferventem tribftat natttra benignd

M m 3 larg4

t78 DE PICTVRA VETERVM

Lofgd mantt. quid enim fHero conferre peteft plns
Cfifiode (3 CHY^ Nittura potentior omni ?
*verf,tf4, Idem Satyri xi * , Ingenm vultHspuer,ingenmquepHdoris.

Ingenuo pudori opponitur malus ille ac minime decorus , qui fHhYufiicm
/>Wor dicitur Ciceroni epift.famil. v, 12. rede itaque apudOvid. He-
t verf.^9, roid, epift.xix t , in Cydippe laudatur ,

Et decor, & VHltPufme rufiicitate pudentes,
^.23. TERETES HVMERi. Humetos quoquc plurimiim adfor-

♦ verft^z. mam conferre, difcas ex Homero , quum OdyflT. z * , caput atque hurae-

ros Vlyflis gratia quadam fingulari Minervam perfudiflTe teftatur ,

Ie/j)t»5, ov H(pa/$-o? J^icPctiV ^ IlaAAae A^^n

Ti^vlw Travioilw, ^^aeisvS tf% 'i^yet TiXetet *

fl? otpa 7W «a/e;^eue p^*C<«' ;te^aAw re ^ a/uoic,

QuemadmodHm cum quis aurum circHmfudit argento vir

Solers, quem Vulcanus docuit & FaUas Afinerva

Artem omnifariam, gloriofa vero opera perfecit :

Sic huic infudit gratiam capitique ^ humeris.
Videmus igitur , ut certus quidam infit humeris honor -, ut loquitur Sido-
nius lib. 11 1 , epift. 1 3 . Virgil. quoque iEneam ab humerorum dccorc
commendat , ^Eneid. i ,

Os humerofque Deofmilis. —
t vtrf.iij, De Therfite vero agens Homerus Iliad. B t ,

— Tw eTe 0/ odfjiid
Kupco (^ ^ii^oi; awJc^^cdKOTi, —

— Humeri curvi
Et in feElns contratli. . —

*vtrf.i,i)i, Humeros Apollinis prsecipue laudat Valer. Flaccus lib. ir Argon.*
Diana quoque ab humeris laudatur apud Claudianum de nupt. Honorii
t verf.270, ^ Mariae t . Commendantur autem humeri candidi, lati, teretes, celft»
Candidos humeros piohatHorzt, 11 Carm. Ode f ,
. — aiboftc humero nitens
Fipura noBurno renidet

Luna mari, Cnidiufve Gjiges,

* vtrf,ti6. Latos humeros Vlyffi tribuit Homerus OdyfT. Z * .

Teretes humeros hic in Theodorico rege laudat Sidonius , vivpti ivrovul
Zfj.01 Kupifioij nervi bene tenft, humeri validi. Lucianus in Dial. mortuorum.
t vtrf.Ji66. Celfos humeros Hedori tribuit Seneca Troadib. t

^^talis inceffufHit

Habi^

L I B E R T E R T I V S. ' t?»

IJahttuqHe talis, fic tulh fortes manHi»

Sic celfm humeris

Meleagfo quoque apud Philoftratum juniorem , tribuuntur «/wo/ fSfpk aZ^
yiva. i]>^cc[j.ivov ^vujai.7f]ovlig j (£ iSotfni' cturaf e/ie/Vfls?. HumeYt vdtdam cervicem tan^
.gentesC^bafimipfipYabentcs, opponuntur iis humeri demiffi, Terent. Eun.
Adu ii,Sce. 3 ,

Haudfimilii virgo efi virginum nofirarttm ; quoi matres fiudent

Vemtjfis humeris ejfe, vinBo feEiore, ut gracilesftent.
Ad quae verba Donatus , jintiqui Graci etiam virginibm fuii prabebant pala-
firam, ad componenda corpara. de qua prifcorum confuetudine vide ApoUo-
nium Rhodium lib. iv. maxime tamen eam Lacedaemoniis tribuunt,cum
alii multi fcriptores, tum praecipue Propertius lib. 1 1 1 , Eleg. 1 3 ,

J\dulta tuce, Sparte, miramurjurapaUjira,
Sed mage virginei tot bonagymnafii ;

Quod non infames exercet corpore Ittdos
Inter luEiantes nuda puella viros, &c.
Euripides tamen Andromacha non yvjuvtt^, nudas, fed yvfxvo1'<n f/.ttfio7? , nudii
femoribm, palaeftricis eas exercitiis interfuifle teftatur ; quod J^aetaL^ea/ di-
cebant. vide Etymologum, Hefychium, Suidam in ^u&ca^etv.

^.24. vALiDi LACERTi. nuuc ab humcris defccndit Sidonius
ad lacertos, brachia, manus : quae tria , inverfo taraen ordine in Daphne
qubque fua laudat Apollo apud Ovid. i Metam. * * *'"/^fo«

— laudat digitof^ue, manufque
Brachiaque, ^ nudos media plm parte lacertos,

Non erat certe praetereundum toris infignibm extentum lacertorum ingens ro»
bur 'j utilii ac decens fiexura cubitortm , ut loquitur Ladlant. de opif. Dei ,
cap. 10. praefertim cum praecipua Herculis commendatioalacertis ejus
petatur, ut ApoUinis a comS, juxta illud ex Appendice Virgil.

Thoebm comofm, Hercules lacertofm,
DeTydeo quoqueStatius VI Theb.=t »^/840.

— quamquam ipje vidert
Exigum, gravia ojfa tamen, nodif^ue lacerti

Diffciles. — fed haec forte athletici fint roboris : certe

pulchritudinis eft illud Senecae in Hippolyto * , * vtr[,6<ii,'

Inerant lacertis moUibmfortes tori.
Molliter torofis lacertis oip^onuntuY fluidiScmortui lacerti. Ovid.xvMc*
tamprph. t — f£tqueMilonp':ioryquumfpeBatinanes tvtrf.izg,

IUos, qui fuerant filidarum morteferartim

Herculeisfimiks,flHidospend€Ye lacertos,

Tullius

t«o DE PICTVRA*VETERVM

Tullius de Senecflute , Adtlo Crotomates , qmmjamfinex athletdufe exereeMes
in curriculo videret ,afpexijfe lacertosfnos dicitHr, illaehrymanfiHe Mxijfe, At hi qHtm
dem mortm jamfnnt,

§.2r^. DVRABRACHIA. valida (^ fthJiriSia nervis ad fortitudinem bra-
chia, ut loquitur Ladant. de opif, Dei, cap. lo. nonnihil tamen mollitiei
habeant neceflTe eft , ut paulo ante S^neca moUibus lacertis fortes toros
tribuit. Arbiter , implicitum me hrachiis moltioribtis pluma , deduxit in terram
^ariogramine Indutam. Horat. quoque Carminum lib. i, Ode 13 , cere4
Telephi brachia dixit. praecipue vero k candore commendari folent bra-
chia. Ovid. Amorum lib. iii,Eleg. 7 ,

liia quidem nojiro fubjecit eburnea coUa
Brachia Sithonia candidiora nive,
* verf.62. Albinovanus Elegia de obitu Mecsenatis * ,
Brachia purpurea candidiora nive,
Tantum deniquead juftas formae fpeciem brachia candida momentum af-
tverfs^. ferre putabant, ut luno apud Horaerum Iliad. A t , & paflim alibi , ab ul-
narum candore Mv)icdkivog Hp» dicatur. reginam numinum , inquit Arnob.
lib.vi , commendant nobilitas,facies, oris dignitas, & ulnarum nivei marmoreique
*verf.izi. candores. Helena quoque Aeo;j«A€ro« dicitur Iliad. r * . Andromache,
t verf.-i,ji. Iliad. Z t . Nauficaa, OdyfT. Z t . Trdfi^im ^oJ^oTcix^^-» 'vi^gines ro[eis cubitis,
» verfioi. philoftr. Iconum lib. 1 1 , in Venere. eft praeterea hic fipaxiav ^twav «77^0-
T»7/ (fipuyaiv, brachiorum coeuntiumftmplicitnte aridiu , Philoftr. junior in Mya-
cintho. i8p*p,^/<af <fi)ipSfe,)/uivo(;yere^iis brachiis, Idem in Meleagro. uincus ap'
pel/atur , qui aduncum brachium habet , ut exporrigi non pojfit. Feftus. Ancm ,
A{ancus,KvXKo(;,XopJ^(;. GlofT. vet. videtur autem Graecis T^aA^^Kwv dici,
qui Latine Ancus. TaXictyKuv , e t fipuxlovot, eAstVlft) tx'^^ > brachium alterum
minuihabens. Etymologus. Helychius.

§.^6. PATVL^ MANVS. manui fillertijfimm artifex plano ac tmdice
concavofinufiBas, utfi quidtenendumftt, aptepoffit infidere,i» digitos terminavit :
in quibus difficile efl expedire , utrumne fpecies an utilitas majorfit, nam C^ nume-
rus perfeElm acplenus, 6f ordo ac gradtu decentijfimus,& articulorum parium cur"
vaturaflexibilts , ^forma unguium rotunda concavis tegminibus digiterumfafligia
eomprehendens acfirmans , ne moUitudo carnis in tenendo cederet , magnum pr^bet
ornamentum. Ladant. deopif. Dei,cap.io. vide locum. optime Ariftae-
netus lib.i , epift. 16 , etJ^ov x^?'^^ al.H.paLq ^ 7To<J\tq , to. Xctfji.i^a.T KdxXm; yvoi'
eia-jua^. f^tdifummaimanusacpedesfplendidaform<eindicia. Laudantur igi-
tur manHspatuU , ut ex Sidonio & La^T-antio liquere poteft. teneras quo-
que ac nonnihil proceras facit Apulejus Bathylli manus , mani^ ejm tenera ,
inquit* procerula Uva dtjianttbns digitis nervos molitur. Ovid. quoque

Amorum

LIBER TERTIVS. iSi

Amorum lib. i , Eleg.4 * , non videtur moUes jnanta improbare. moUibus ♦ verf.i/^.
ac teneris manibus opponuntur .— vellere Tufco

VexMce diira(ju€ mAnm luvenal. Satyr a v t , * verf.igo.

Lon^tu manHi laudat Propert. lib. 1 1 , Eleg.2 ,

FulvA coma Cfi, longaqHe manm, (3 maxima toto
Corpore, & incedit vel love dignafiror.
Candidartim manHHm decorem attingit Martialis lib. v 1 1 1 , Epigr. J(J,

^dfiabat domini menfis pHlcherrimtti il/a ,
AfarmoreafHndens nigra Falerna mann.
Candidis tamen manibus rofei ruboris aliquid flifFundatur. Apulejus lib.
II yi.tx.-axci. glaheUMmfeminal rofeapalmHlaobHmhrans. indigitis tamenlo-
cum maxime id habet ; atque inde eft quod Horaero Iliad. A + , & paf- t wr/:^;^.
fim alibi , ^oJha^d.}civXe<; , rojeis digitis dicatur Aurora. Caeteriim non Auro-
tx modo pulchros tribuebant digitos , fed Baccho quoque. Ovid. 1 11
Metam . * Et dimos Baccho diqitos, G? uipoUine crmes, * '"'/ 42 ^ "*'

Dianae, m Cataleais vet. poetarum , duei.^t dignos

O digitos, quales pneri, vel virginis ejfe, &'^ a'"'!! -^r^

Fel potim credas virgims ejfe De<£. ' crines.

Pulchros adhaec effe digitos longos, docet nos Catullus Carm.44. Philoftr.

Iconum lib. II,in Melete, a.7rctkoi ol J^iiKluXoi k^ iv/uriK£igj(t Mvko) k^ 'dw aKi-
vlw. AioUes digiti & oblongi , ac circa nlnam candidi.

leretes digitos commendat Ovid. i de Arte t . x«p«i' a^ipat , (^ KapTwf to t verfjSi^^,
'ivpv^/uov , <^ Jk)ilvXa)u ro Ivayuyov U MttIov "^toA«7-ov. mantiHm fimmitates , eo-
rumqHe cum hrachio concinna connexio , & digitornm mohilitas in tenne exceden-
tinm. Lucianus in Imaginib. Teretibus digitis opponuntur pingues di-
giti apudOvidiumlib. III deArtet, tverf.zjs.

ExigHofgnet geflHtjHodcuncjHe loquetHr ,
Cui digiti pingnes, ^ f(:aher Hngnis erit.
Quemadmodum igitur manum digitus , ita digitum unguis pulcher de-
corat. Ovid. I deArte*, *verf.^2i.

Et nihil emineant, (^ ftnt ftne fordihHs Hngues,
Propert. lib. III, Eleg. 7 ,

Et meaformofis HngHihns ora notet.
nee6<? 0 ne<a/^8 %<^iX^i <t. Tis? ow/jt^ -^f ;^«p^i/ , Taris Triami micahat etiam un'
g:ibH4 digitornm. Philoftr. inHeroicis. yhgnlatosHngHes.^magnosatqueaJfe'-
ros Cato appellavit. Feftus, five potius Paulus Diaconus. Sed longe verifi-
milius efi duo verba excidiffe, fcribique oportere , cjni haberent Hngues ma-
gms atcjHe afferos. Huic fententiae favec hctXoyla. Vt fecundum quam »»-
gHlati dicantur, quibus ungulae veriiis fint, quam ungues.

Nn §'%7* PE-

iSi DE PICTVRA VETERVM

§.27' PECTVS ACCEDENS, pe5lorn Utitndo fHbUmii ^ exfofita ocH-
liij mirabilemprafert hahitta ftti dignitatem, Ladant. de opif. Dei , cap. lo.
prjcfertim, fi recedente ventre, pedus nonnihil accedatj quemadmodum
hic loquitur Sidonius, ^-spva ro /utTftov rsjfonKy.eifj^et dixit Philoftr. junioi
in Meleagro. In pedore praecipue commendantur latithdo & candor.
* LatfiM peBm tribuitur Palladi -, unde eam Ivfivg-ipvov Aduvuv dixit Theo-

* verf.}6. critus Idyllio xv 1 1 1 * , Neptuno quoque, lib. v ii Anthol. Epigr.

'E')fv^i (P" ivpv^ipvoi t(paiiv(\o Kvavo^airn;»
Frope vero lato pe^ore apparehat coentleoi comoi habeftt,
twr/:49o. Valer. Flaccus lib. ii Argonaut. t

• — m<^fie enim tam lata videbam
TeBora, Neptmus muros cumjmgeret afris^
*verf.^7i. Homerus Iliad. B * , de Agamemnone ,

OyW/WaS (C nKpaXluij 'iKiXoi Ait rtpTnKipcwvw ,
Aps/ (Pt ^odvUui ^ipvov Ji TlocreiJ^auvi»
Oculii & capitefimilii lovi gaudenti fulmine ,
Marti autem halteo, peUore autem Neptuno.
ivnf.%07. Marti denique latum fuit pe<ftus. Seneca Hippolyto t ,
ty^qua4 Herculeos jamjuvenii toros,
JHartis belligeri peElore latior.
In Append. quoque Virgilii ,

Newo eftferoci peUorofior Afarte,
Heliod. lib.vi i, in defcript. Theagenis, It/pt)? LZ ra ^ipva ^ th? ei/uiig, latm
erat humem & pe^iore. opponitur autem lato pe(^ori apud Ovidium lib,
* v«/'274- II I de Arte * , anguflum peUpu,

t vtTf,2^\, CandidumpeEim Helenae tribuit Ovid. in epiftola Paridis ad Helena t ,

FeEiora vel puris nivibta, vel la^e, tuamque

Complexo motrem candidiora love.

^verf.jg. ^ri^ta ^ixCov^^yFeEiorafplendentiayTheocxitus Idyllio 11 * . ?->)dttt i^sposrS»

i*»r/-.397. Fe^ora deftderabilia, Homerus Iliad. r t . Achilles Tatius lib. r Europam

tauro iniidentem defcribens , pedoris pariter & papillarum egregie me-

minit , ro g-ipvov «? o^v Kei.'^Ca7vov hvpwuOo * fJt.a^oi r g-ipvm hpi/xa ^oKVTrlcvJti; ,
pecit4i vero in amplos lumhos definens per/piciebatur. Fapil/ae in iis modice tumehant.
Sic^papiUte levitereminentes, inquit Ladant. deopif. Dei, cap.io, (^ fufcio'
ribtu ac parvii orbibus coronat£ , nonnihil addunt venuflatis : foeminis ad alendos
foetKs datje : mcvrihiu adfolum decus j ne informepe^ta, 6? ^uaft mutilum videre^
♦ vff.iiz. tur. luven. Satyra vi * , de Meffallina Claudii Caefaris conjuge ,
< ifiibi . ; - — tunc nuda papiUn

Conflitit auratis,titulum mntita Ljctfc£,

ci fJta^o)

LIBER TERTIVS. 185

ct jutet^oi op&oi vTtajoyi^Hat ,papilice reEla enitent y Philoftr. Iconum lib. 1 1 , in
Melete. 0/ iJ,a.^o) /utKpoi 4 op/u^c f^^^^paiwaiVy aaxrfp cv /jieipayJu ttTTaXrS, mamil-
Ui ut in adelefcentHlo molU, parum extare videntur, Idem ibidem , in PalaeftrS.
& rurfus in Cyclope,ubi defcribit formam Galateae, ^(0? vTiavii^a'^^ ma-
milla eminety inquit. Martialis lib. vi 1 1, Epigr. 6^ ,

Et talis tumor excitet papillas ,

Quales cruda viro pueUafervat.
Tales papillas horriduloi dixit Plautus Pfeudolo ,

FapiUularum hmidularum opprefjiuncula.
Cpponuntur iis mamm<e putres, apud Horat. Epodon, Odc 8 ,

Sed incitat me pe^tu, & mamm<£ putres
Equina quales ubera.
Fratrare puerorum mammx dicuntur, inquit Te^uSyCumprimum tumefcunt,<juod
velutfratres pares oriantur, & r u rfiis, Sororiare mamm<e dicuntur pueUaium^cum
prinium tumefcunt , utfraterculare puerorum. Flautus in Frivolaria — . tunc pa-
piUa primitus Fraterculabant j iUud volui dicere 5 Sororiabant^quid opus eji verbis ?
^ /ua^o< «VyUHc dyfiXoz y.tjo%vi£ , Et mamma pubertatis nuncia imitatur malum
cydonium , Anthol. Graec. Epigramm. lib. iv, cap. 12. Ariftaenetus quo-
que lib. r , epift. i , ol /ua^oi iljxi aixTnyovhjj i^codvtn ^taicdi; , magno luUamine
firophium impeUunt fororiantes papiU<£. atque has papillas Ovid. Amorum
lib. I, Eleg.4, habtles papiUas dixit. unde etiam proxim^ fequenti Elegia ,

forma papiUarum quamfuit apta premi !
Contrario laborant vitio , — quarum omnepapiUie FeUus habent. . — ut eft
apud Ovidium lib. i de Remedio am. * Cererem olim pingebant finge- * verf.i^^j.
bantque mammofam , tefte Arnobio lib. 1 1 1 , & Vi , quod almae videlicet
matris inftar omnia nutriat. unde Lucret. lib. i v , ubi ftolidos amantes
<amicarum turpitudini lenioribus nominibuspatrocinantes irridet ,

At Lamia G? mammofa^ Ceres ejl ipfa ab laccho.
§,1%, RECEDENTE ALvo. peBori ftbMta eftplanities ventris , quam
mediamfere umbilicus non indecenti notaftgnat. La(ftant. de opif. Dei,cap. 10.
laudatur itaque hic ya<^i\p a-nieArloi; , qualem junior Philoftr. tribuit Me-
leagro. Anacreon ventrem Bathylli ad exemplum Bacchi vult pingi.
vide locum. praecipuum tamen in ventre , ut fit planus. Ovid. Amo-
rumlib. r, Eleg. 5* ,

Quam cajiigato planus fub peEiore venter.
Achilles Tatius lib. i , ubi defcribit Europam tauro infidentem, jSce^; o/a-
^aXoqy ya^^p Ti^juivn , profundus umbtlicus,planus venter. turpis eft hic moUfs
venter, Horat. Epodon Ode 8.

^.29. AREAM DORSI HVMILIOR INTER EXCREMENTA

Nn2 COSTA-

lU DEPICTVRAVET^ERVM

coSTARVM spiNA DiscRiMiNAT. ab hac versE pulchritudinis
normaquamlongiflime receflTerunt , quibus ttiber adjirH^um efi gibherum^
utloquitur Maecenas apudSenecam epiftola loi, — utero paritergihbo'
t verf.^iog. que tfiwentes , ut loquitur luven. Satyra x t . maxime interim laudabant

* verf.^92. candidftm dorfum, Ovid. x Metam. * de Atalanta ,

Tergaque ji^Bantur crines per eburwa. —

^.30. TVBEROSVMESTVTRVMCLVE MVSCVLISPROMI-
NENTIBVS LATVS. PhiloftratUS juuior, prastcr Tr^^eupaf jSa^-fJai/, /^«*
profundum , tribuit Meleagro l%iov , olov chcTovcti ^apa-m, co^ »» aLvcnfa.7rmofj,h^
•uzTB -^ <Tvo(; i/xCoXiii; t viavia , coxendicem , ut fiduciam prabeat adolefcentem apri
impetu nonfubverfum iri. Hyacintho quoque ab eodem Philoftrato tri-

buitUr , i%ioV UVi^OV TO XolTtOV (JOifJLCJL , 'TTXtVpU Ti i/WTTVOtW "^KTvlopiVnQ TO t^iDVOV ,

tatm ,fpiritu4plenum,peBmconctnnans. opponitur valido huic robuftoque
lateri laneum latufculum apud CatuUum Carm. zy. laudabant alioqui lon-
^verpj%o, gum latuf. Ovid. III de Arte t ,

Foeminaper longumconfpicienda latm.
Idem Amorum lib. i,Eleg.5',^^»^«w ^ qude latm ! contra Horat. lib.i,
SatyrS 2 , Bepjgis, najuta^ brevi latere, acpede longo efl.

^.31. IN SVCCINCTIS REGNAT VIGOR ILIBVS. Achll-

les Tatius lib. i, ubi defcribit Europam tauro infidentem , ^u^m o/u<f>ci.?^og,
inquit, ya^]\p Ti^^/uivn, XaTrdipciLj ^ivdi. Frofundm umbiltcm , planm venter , (^
angufia ilia. Sidonius Panegyr. Anthemio Aug. bis Cof. dido ,

Injtgnes humeri,fiiccintiajub ilibm alvm.
Cingulos appellabant homines, cjui in his locii, ubi cingi fokt.^fatii funt tenues, Fe-
ftus. Lumbago,vitium^ debilitat lumhorum. Idem.

^.32. CARNEVM FEMVR. fcquitur fcminum deduEia & latiorihm
toris valida longitudo, quam paulatim deficientem in anguftum genua determinant»
Ladant. de opif. Dei, cap. 13. Philoftrato tamen juniori in Hyacintho
laudantur/^«po/ «Ve6<t1(3/ : Ovidius Amorum lib.i, Eleg.y, &lib. m de

• wr/:78i. Arte * , commendat juvemlefemur. Horat. lib. i, Saty. 2, tenerum femHr,

vitioliim vero hic eft , ..^femttr tumentihm

Exile fiiris additum. . — Horat. Epodon, Ode 8.

^,33. INTERNODIA POPLITVM BENE MASCVLA : M A-
XIMVS IN MINIME RVGOSIS GENIBVS HONOR. dcfcribun-

tur h\c genuum decentes nodi , ut loquitur Ladant. de opif. Dei , cap. 1 3.
t **r/ uk. ydvv xXupov, genu viride, dixit Theocritus Idyllio xi v t ,

. TToieiV T/ e/W oU ydvv yXutpdv.

Gerere aliquid oportet, ^uihm efigenu viride.
Philoftr. Iconum lib, 11 piduram Cyclopis defcribens, inGalateaan-

notat ,

L T B E R T E .R T I V S. tSf

notat, oTi iA liw Ibhyavi^ct ohX^tth » ap» , ^uod neejue ipftus gem Mtifctilusfua
careatpHlchritHdine. quemadmodum &Philoftrato juniori inpiduraHya-
cinthi laudatur 'o^^vjv/; iXa^ppct uTrlp y.prijuii?,Jl<fuJcftlf{ige)ifi levis fitper fiira. Fe-
ftus , Compernes nomtHantHr homines genibtu plftsjnjio conJHn^is. Tovvy.poJoi, /8Xa/-
ffo/, Helychius.

^.34. CRVRA svRis FVLTA TVRGENTiBVS. crura non <£-
anali modo du^a, ne indecens hahitttdo deformaret pedes ; pd teretihtts fitris clemen-
ter exfiantibus fenfmque tennatis , & firma funt & ornata. Ladant. de opif.
Dei , cap. 13. Dianam praecipue a cruribus commendat Ovid. Amo-
rumlib. iii,Eleg. 2*, ^verf.ii,

Talia pingintur faccinEiie crura Diante,
Cwn fetjHitHr fortes , fortior ipfa^feras.

3£«^o? « kvri/uitij ^ To (TcofAct ffv/ujuitfov I? poK^mlw T ^ofxn , levis efi tibia, 6? ntode'
fium adcnrfpu facilimtem efi corptts., ut loquitur Philoftratus Iconum lib. 11,
de Antilocho. Philoftratus quoque junior in pidura Hyacinthi , o-ipypoy
fjSfJ airnS K^^poVj Itf iv^eia. rri nvrijuyi * ^ IQnyouxjii; ttZr» eAet^pct, vTTip Kvyijung, Tk-
Ihs certe ipft levisfnper reUaf^a , Gf mufcHlpu genu levts fuperfiira. Idem in
Meleagro , kvvjuo^ ajjr^lvTra.yeK;, ^ op^a.] * ©fp«f ts eVle to7? J^o/xotc, iH.a.vttj, )(^
v<pi^oifjolifja^ T ox ;t«po5 otyodvci;(pv?^ot,Kig ayob^aj • /unpo'? n ^twuv 'ifhyotwlJi l/xo-
Xoym To7c Karod , Snrx: ipfi bene compaB:<e ac re^<e j atque in CHrriculis adferen-
dum idonea, & in certamine inito cominns fitjiinendo, bonas cujiodes, (3 femHrJHn-
Eium torisgenuum inferiori tibi<€ refpondet. videmus igitur hic non tantum lau-
dari crus agile , veriim etiam retiHm. Ariftzenetus lib. i, epift. 28 , KvrifjiUu
idulev», Horat. lib. i, Satyra 2.1: ,crtts reQum Imdsit. confiimmant deni- iverf.iu
que redi cruris decoremy^y-^e teretes , Horat. Carminum lib. 1 1 , Ode 4.
quibus opponuntury«y* tumentes , apud eundem Epodon Ode 8, Crocoti'
lum, valde exile. Flauttts : Extortis talis , cum crocotHis crufcHlis, Feftus. Teti-
lam furam,ficcam(^fHbfiri^amvHlgofnterpretantur, Idem. vide quoque No-
nium Marcellum. Ferfilis,fjt,aKf,o(rKtXti?. GloflT. vet. Falgos Opilifts ^urelius,
aliiqHe complures ajunt dici , qui diverfas fiiras habent. e contrario vari dicuntur ,
incurva crura habentes, Feftus. P^ari dicuntur obtortis plantts. nam & varices /'»-
de dicuntur venoe infurii infteXie vel obtortie , Non. Marcellus. vitiofa quo-
que funt hic AeTrlct (SKiXn , temtia crura , Lucianus in Dial. meretr. aridacru-
ra vocat Ovid. 1 1 1 de Arte * . praecipue tamen foeda funt dijiorta crura , * verp.iyt,

Horat. lib. I, Satyr^ 3 t . ^atCa? KotXvffiVy olz KafvnvXa «? To iVtTov ra CKiXn * tverf.^y,
/3AeftT«$ <fi, c7g ro "^^ro 'r^yovarm «; to i^a ctTrsgpaTrla/, ykros Vocant,quibt^ cur-
va introrfiimcrura : valgos vero, quibfis agenibtu extrorfiim obtortafunt, Pollux
Onomaftici fui iib. 11. Martialis lib. 11, Epigr, 35- ,

Nn 2 Cim

lU DE PICTVRA VET E^ V M

CHmftnt cYHYa tibi fmulent qtia coYnua Lma ,
In Yhytie poteYOiy Fhoehe, lavAYepedes.

§'iS' ^^ MAGNA SVSTENTAT MEMBRA, PES M O D I-

c V s. laudat hic Sidonius ttocA* XiTflov n (t iupu^juov , peelem tenuem (^ bene
congYnentem, ut loquitur Ariftaenetus lib. i , epift.28. Homerus certe pul-
chros quoque pedes magnam formaedignitatemadjicereputavitj unde
*verf.^i%. Iliad. A * , apyvpoTri^ci 0st;? , Tloetii aYgenteii pedibHi pYadita. & Iliad. H t ,
t verf.)i9. ^ctvun «aXAiV^-poc, Danoe pulchris ornata malleolii , dicitur. iElian. var. hift.
XI 1,1 , ubi Afpafiae formara defcribit ^bZJ^^ra. ff^pvpa aya.d^, k^ ola. o^t«-

po$ Xiyei roi apa,iolaira,i yxxuoAKac, ^^ rluj iajula ^avLui, KaXXicr^pvpv; hvo/Jt,a.^cdv , ha"
bebat vcyo pedes pulcheYYimos, qnales HomcYHS defcYibit , pftlcheYYimoi mulieYes fta
lingm KaXXiff^pvpa; yidefi , pulchY^ pedum malleolii pYaditoi appellans. cur vero
ab hac potiflimiim corporis parte pulchritudinis defcriptionem petierit
Horaerus , docet nos Ariftienetus lib. i, epift. 12 , (pi/Ve/ ^'0 ttb? eWxag-os
m, (^ ra4 ay.os-fjtnra; o7cfk y.oa-fxeiv , NatttYa enim pes bene foYmatUi etiam ea qnjs
fnntdefoYmiaoYnat, &rurfus epift. i($ , eleganter admodum pedes pul-
chros dixit effe XafjLfstfo. t «oAA»? yvtoeAo^jua'^ , fplendida pulchrithdinis indicia,
Mercurio certe pulchrae plantae tribuuntur in Appendice Virgiliana ,

Habet decentes nmtim Dekm planta^.
*verf.6o. Ovid. Heroidum epift. xix * ,

Et Thetidis quales vix ycoy ejfe pedes .
Queraadmodum autem Thetidi Homerus atque Ovidius pulchros tri-
buuntpedes : ita quoque Martialis lib. 11 , Epigr. 14, a filio Thetidis
AchiUeos pedes dixit pedes pulchrqs. Candidni pes iaudatur Ovidio Amo-
tvcrfis. rumlib. ri,Eleg. 11 + ,

LittoYa maYmoYeis pedibfii ftgnate puelle :
Haclenm efi tutum : cceteYa coeca via efi»
*virfl6ii. Exigfiuspes , Ovid. i de Artc * ,

Netfaciem, nec tepigeat laudare capillos ,
Et teYetes digitos, exiguumque pedem.
Idera Amorura lib. iii, Eleg. 5 ,

Tes cYat exigum ; pedts eji aptiffimafoYma»
Contra Horat. lib. i , Satyra 2 , — brevi latere acpede longo efl. Sueton. iil
Othone, cap. 12 ifnijfe tradituY male pedatus fcambufque, In pedura denique
confideratione rainirae praetereundi funt digiti , fpeciem magn qukm ufum
pYdefcYentes , ideoqm (^juntli,& bYeves,^ gradatim compoftti : quoYum ^ui efl ma-
ximni, quoniam iUumftcut in manu difceYni a cxteris opus non erat, ita in ordinem
redoBm e^ , ut tamen ab aliis magnitudine ac modico inteYvallo dijiare videatUY.
Jiac eoYum /peciofageYmamtaSf non Uvi adJHmento nifumpedumfiYmat : concitaYi

enim

L I B E R T E R T I V S. 187

enint ad curftm mnpojfuntHs, mfi digitis in humum prejjis yfoloque nitentihw, im-
fethm fdtHmqHe capiamtts. Ladant. deopif. Dei , cap. 13. Suetonius in
Douiitiano, cap. 18 , fulcherac decensfuit , maxime inJHventa, 6? ^uidemtoto
corpore ; exceptis pedibm , ^Hornm digitos rejhi^iiores habebat. r UtrlotKov AA-
y.u7o? "tctpilTroJ^a fjSju <£. idpwTrov "^cTO«aA« , SJ^ ro TTXaruTTav eivctf , ;t| i7ri<rvpeiv ra
TTocA • XeipoTToJ^lw cl%, Sf^ roK cv roT^ 'noat ^otyaJ)»? , ac p^«paeA«? oKaXav. Fftta-
cHm Alcatis l,apd7roJk G? ^a^dmov appeHat , qmd^ pedes traheret Gf latos habe-
ret', XcifiOTroJ^lixi antem propter pedum rimas , qHOs x^pdcPet^ vocabant, Laert.
lib. I. Ploti primum , pojtea vero Flauti pint appellati , qui planis erant pedibus,
videFeftum. Falcones dicuntur , qHorum digiti poUices inpedibus intro funt cur-
vati , afimilitudinefalcis , Feftus fuo loco , & in Capuam. Falcones , J\dK\vXot
TTotPtov hu) ^XiTTovliz, GlofT. v^t. Idem pene Ifidorus in Gloflis. HaUHs,pol-
lex pedis fcandens fupra proximum digitum, vide Feftum in AUns & Hallm,
GlofT. vct. HaUm, •noJ^z /ui-ya; J^AKlvXoq. Gloffae Ifidori, AUex,poUex inpede.
Gemurfa ^fub minimo digitopedis tubercHlum -, quod gemere faciat eum , qui idge^
rat. Feftus. Att<e appeUantur , qui propter vitium crurum aut pedum plantis vlx
inftftunt, ^ attingunt magis terram, <juam ambulant ; quod cognomen Quintiopoe-
ta adhafit. Feftus. Atta , 0 roi^ nto<nv a;!^'&ojw$}uo; f^Tta^bnv , GlofT. vet.
emendantc Bon. Vulcanio. inceditque gradu laboriofi , Martialis lib. vi i ,
Epigr. 38.

C A P V T X.

HAdenus profecuti fumus ea,quae in confpicua fpeciofiflimorum cor-
porum formi Sidonius Apollinaris , atque alii quoque fcriptores ,
obfervarunt. reftat nunc , ut hanc exadioris formae imaginem contrario
deformitatis exemplo non nihil illuftremus : neque id longe petendum
eft , ciim idem ille Sidonius lib. iii, epift. 13, gnathonem quendam di-
rum ore, & non tralatitia deformitate infignitum , ipfoque corporis de-
ridiculo defpiciendum , ad vivum quafi deiineaverit. Elegans videlicet ho-
mo, inqait, pervenHftuJ^ueyC^ chJms fit JpeBabilis perfona vijentibpts. Enimvero il-
iaferdidior a eft atque deformior cadavere ^ rogali, quodfacibm admotis femicombH-
ftum , moxquefidente ftrue torrium devolutHm , reddere pyra jam faftidiojits poUin-
^orexhorret, Trater h<ec lumina gerit idem lumine '^ carentia 3 (^ua Stjgia vice

paludii

^ Corpui illmie oeterntfque fordihui fqmUidum. tara. larvale fimulachrum voc&tm. Plautus
QjCurtius lib. i v, cap. i . Perfa Adu 1 1 , Sce. Penfum meum, &c. morti-

b Hinc deformis vultus apud Terent. cinum dixit.
Hecyra Aftu 1 1 1 ,Sce.4, cadaverofa facies vo- c Martialis lib.i 1 1 , Epigr.5>i ,
catur. ywgwJ^f Graecis. Apulejo lib.i Me- yideafqueqnantumnoduavidentmane.

Idem

i88 DE PICTVRA VETERVM

paltidis volvmt ^ lachrymoi per tenehrM. Gerit G? aures immanttate barrmAi,quA'
rftmfijiulam biforem fellii ulceroja circHmvenit ,faxeis nodU Gf topkofis hnmore ver-
rucisper marginem cmvHm protfiberantibiti, Fortat & nafum , qui citmfit amplns
inforaminibHs^ e (^Jlri^Hs infpina , fic patefcit horrori , (juod anguflatur olfahm.
Tratendit os etiam labris plHmbeptm , ^ riUn jerinnm , s gingivis pHrnlentHm,}^ den-
ttbHi bnxeHm , ^ qnodfpHrcat freqnenter exhalatm e concavo molarinm compntre-
pentinm mephiticHS odor ^ , quem fiipermmHlat efcHlenta ' rnUatio de dapibns he'
fiernis & rednndantiHm fentina coenarHm. Fromit (^frentem^ quac foedijfmo gefln
CHtem ■" plicat,fiipercilia diflendit. natrit & barbam, qHte jam feneBnte canefcens ,
flt tamen morbo nigra^^ Sjliano. Tota denique efl mifero facies ita°pallida, velnti

per

Idemlib.viir, Epigr.4p ,

^dfpkUhunc mo contentum lumine, cujia
Lippafiib attrita fronte hicuna patct.
Inter oculorum vitia referendi quoque funt
oculi eminentes , Cicero in Vatinium. quibus
opponuntur cava hmina apud Ovid. viii
Metara.verf. So^ .

V Hirtui erat crints,cavah(mma,pallor in ore.
Sidonius ApoUinaris Carm.i ,

— gemims fuh fronte caverm
Vifus adeii oculis abfentihus . a£la cerebri
In cameram, vix ad refugos lux pervenit orhes ;
JVbw tamen & claufos ; namfornice mnffatiofo,
Afagna vident [fatia ■ & majoris luminu ufu
Perjpicua in puteis compenfant punBa profimdis.
d Atquehoceftillud — acre malumfemper
plorantis oceUi , memoratum luvenali Satyra
VI, verf. 109.

,e Arnob. lib. iii , & vi dijflofds nares
dixit.

f %«^>j TriXi^vei >^ viKQAKot dixit Lucian.
in Dialogis meretr.

g Martial. lib.iii,Epigr.5>t ,
Ciim comparata ri£lihus tuis ora
Ndiacus haheat crocodihis nngujla.
h CatulIusCarm.4c , Dcntcmataue ruffam
■dejricare gingivam. .

i — fiventruhiginedentes,Ovid. II Metam.
verr.777.

k — cegris Faucihus exfuperat gravis haUtus — -
PerfiusSatyra iii, verf.Ss». reftfe prscipit
Ovid.i deArte.verf.';!^, 'Ncc maie odorati fit
triflis anhehtits oris . aliud in iftaobferva , de
qua Ariftsnetus lib. i , epift. iz , 0 ifayjjAes

?iti)¥ a 'foai)v 7rBfX,Xiji m^ut^ruv >ot'^«v^«Aij-
vecf tg«s , coUum ejus amhrofiam fpirat , fitaVu m~

ma i dicas, cum pangisbafia, fentire tc mixtapoculit

pomavel rofas. Martialis lib.iii, Epigr.64,

Quod fpirat tenera malum mordente puella ;

Quod de Corycio qu£ venit aura croco :

yincaquod primisfloret cum cana racemis :

Gramina quod redolet,qu£ modo carpfit ovts:

Quod myrtus, quod mcffor (_yirabs, quodfuccina

Pallidui Eoo thure quod ignis olet : (trtta,

Gleba quod aflivo leviter ciimfpargitur imbre ;

Quod madidds nardofparfa corona comas :
Hoc tua, fxve puer Diadymene, bafia fragratit,
Qidd? fi tota dares illa fine invidid,
Idem lib.v, Epigr.37 ,

Fragravit ore, quod rofarium Pixfli:
Quod (_Aiticarum prima mella cerarum :
Quod fuccinorum rapta de manugleba.
1 Cicero PhilippicS fecunda, incoctu po.
puU Romani negotium puhhcum gerens , magifler e-
quitum, cui ruaare turpe effet, is vomens jruftis efcu-
tentis , vinum redolentihus , gremiumjiium O" totum
trtbttnal implevit.

m Martial. lib.i 11, Epigr.jiz , I{ugoftorem
ciimger.isflolafrontem. Claudianus lib. i,in
Eutropium, v. 1 10 , lamquexvo lanarum Cor-
ruerat pafp facies ru^ofior uva , &c. vide quo-
que luvenalem Satyra x, verf.is>i.

n Barbam pediculis oppletam intelligit.
Conftat enim ex Plutarcho atque aliis,Syl-
lam phthiriafi abfumptum. qui talem bar-
bam habet, Martiali lib.xi i, Epigr.^p , di-
citur menti dominus pediculofi. Phanoftrata ,
fcortum Athenienfe , vulgari cpnvitio
(pB-H^o^xuXij dicebatur , tTret^Tnf tTii ■jJis ^g«f
i'ru(m,iCp^eig/i^ijo , quoniam flans pro jiribus pe-
diculosquicrttabat. Athenseus lib. xi 1 1 . Har-
pocration in <t>M)o<^clryi.

o Non fuit hoc fccmineus pallor, quem Pli-

uius

LIBER TERTIVS. it^

per hffrai umhris mceftificata larvalibni. Taceo reliqHamfm molem , vin^lam po-
tiagra , finguedine Pfolufam. Taceo cerebrum crebra s vibice peraratum : qHodpa-
rum ampliut tegi conftat capiUis , ^ ejuam cicatricibuf. Tacee pro brevitate cervicis
cccipiti fupinato ^fcapularum adharere conftma. Taceo quia decidit honor humeriSy
decor brachiii , robur t lacertii, Taceo chiragricoi " manm , unSlis catuplafmatum
fannis , tanquam ceftibm , involutas. Taceo ejuod alarum fpecubm hircofis x atque
acefceniibtis iutera captiva vallatus, nares circumfedentiwn ventilata duplicis Am-

JhnUi

nius in Panegyrico tribuit Domitiano , fit-
perbia infronte, inquit, ira in oculis^fominem pal-
lor in corpore. neque etiam talis fuit hic pal-
lor , qualem defcribit Horat. Carminum
lib. III, Ode lo , Nec tinEluiviola paUor aman-
tium. quin potius intelligendus eft hic pal-
lor is , qui Horatio Epodon Ode lo , pallor
luteus dicitur. quemadmodum & huxeuspal-
/or Apulejo lib. i Metam. pallore buxeo defi-
cientem vidco j inquit , fic denique eum Vttalts color
turbaverM, utpr<e metu noBurn.u etiam Furiiis ima-
ginanti. Idem lib. vi 1 1 Metam. at iUebuxanti

fallore trepidus , mirafuper confirvo fiiorenuntiat.
ibro denique ix , mulicr lurorebuxeo macie-
quefoedata, Ovid,iv Metamorph. verf 134.
Martialislib. xii, Epigr. 31 , Et non recenti
palUdusmagii buxo. Grxci quoque pari pror-
fus ratione t»s »%^»? vocant Tcv^iinii. ab
alia quoque fimilitudine pallidi hominis
defcriptionem mutuatus eft CatuUus Car-
min.Sz, Hoffes inauratd pallidior [latua. Ovid.
i de Ponto, Elegia ultima ,

Parvui in exilesfuccus mihi pervenit artus,
Memhraque ftmt cera pallidiora nova.
Ovid. VI Metam. verf. 304 ,

In vultu color efi finefanmne ; lumina mceftis
Stant immotagems ; nihilefi in imagine vivum.
Sidonius Carm. v ,

Ipfi autem color exfanguis , quem crapula vexat,
£t pallens pinguedo tenet, ganeaque perami
Preffui acefcente (lomachns non explicat auram,
Silius Ital. lib. XII ,

Solvitur orrme decus letho , niveofque per artus
It Stygius color, O" formce populatur honores.
Notabiliter femper palluit Chsrephon. un-
de fuit in paroemia, »JVv <J>oj'(r«5;^^i»(ge(p<yv^?,
nihil difers a Charephonte. vide Suidam' in
X<**^i^(it,S>c in Ateicreii. Viirro autor e(l, Titium
quendam , prdeturk funBum , marmorei figni faciem
babuiffe , propter vitiligines. Plinius nat. bift.
Iib.xxxi,cap.z.

p Martial. lib.xi,Epigram.ioi,
Habere amicam nolo, Flac'ce,fubtilet»,
Cujus lacertos annuli mei cingant.
Sed idem amicam nolo mille librarum,
Carnariuifum, pinguiarius mnfum.
^ Vibices , plag<e verberum in corpore humam
diBit , quodvi funt. Feftus. Fibices , fivXeaTn^
ciTTo zshiiyuv , Gloff. vet. Livius lib. 11 ab
v.c. oflentaretergumfadumrecentibuivejligtisver'
berum.

r Martialis lib.x, Epigr.83 ,
Calvo turpius eft nihil comato.
Arbiter Satyrico ,

Infelix , modo crinibus nitehds
Phceho ptilchrior O' forore Phoehi ;
^t nunc lccvior £re, vel rotundo
Horti tuberequod creavitunda ,
Ridentes fugis O" times puelUs.
Vt mortem citius venire credas ,
Scito jitm capitis perifje partem.
Claudian. lib, i in Eutrop. verf. 113,
— miferahik turpes
Exedere caput iine^. defertttpatebant
Intervalla com<£. qualis fitientibus arvis
t^ridajejuna feges interlucet arift^e :
Fel qualisgelidisplumd labente pruinis
(^rboris immoritur trunco brumalis hirundo,
f Scapulds altds dixit Ovid. 1 1 1 de Arte ,
verf.173.

^ — pj""^ lacertos Exedit macics. — Clan-
dianus de bello Gildonico, verf.ii.

" Difcolor in manibus fpecies. — Sulp. Ser-
vaftus junior in Catal. vet. poet.

^ Arbiter , numquid te ofculum meum offendit ?
numquid [piritus jejunio macer ? numquid alarura
ne^ligens fudor ? Ovid. i de Arte , verf. ^13,
Nec male odorati fit triflis anhelitus oris : Nec Udat
naresvirquepaterqt^egregts. Idemiii deArte,
verfip3. Martiahslib.iii,Epigr.9i. Ca-
tullus denique C&rm.^o,Ld:dit te quxdam md-
lafabuk ; qud tibifertur Valk fub aUrutrt tritx ha-
O o ^'Wr<r

»90 DE PICTVRA VETERVM

fanBi y pejiefmeflat. TaceofraEioA pondere arvmiejacere mammas ; quafque foe-'
dum ejfct in peUore virili vel prominere , hoi ut ubera materna ^ cecidijfe. Taceo
ventns inflexi pendnlos =• cafes, partium genitalium ; (^hia debilibHS pudenda turpi-
tudinii rmii turpim prabuere velamen. lam quid hic tergum ^fpinamque comme-
morem ? de cujiu licet internodiorumfomittbm erumpens aream pe^oru texat cur-
vatura coftarum , tota nihilomimii haec ojjium "^ ramofa compago ,fub uno velut ex-
undantii ^ abdominii pelago latet, Taceo lumborum corpulentiam , cluniumque ' ,
ui crajfitudini comparata cenjetur alvui exilu. Taceofemur aridum &pandum ,
genua ^ vafta , poplites " delicatos , crura cornea, vitreos ^ talos , parvos digitos , pedes

hitare caper. Hmc metuunt omnes : Mfj«e mirum :
nam mala valde efl Beflia. —
y Virgil.vii jaineid.
Ejl locui, Itali<e in medio, fuh montihui altii,
Nobilu & fama multis memoratus in oris,
cyimfandi \aUes. denfis hunc jrondtbus atrum
Vrget utrumque latus ncmoris,medioque fragofui
Vat fonitum faxis C" toto vertice torrens.
Hic (pecui horrendum, C^fevi fpiracuk Ditis
Monflrantur : ruptoque ingens z^cheronte vo-

rago
Pefliferds aperitfaitces. —
2 Propertius lib.ii, Eleg.if,
Necdum inclinatiC prohibent te ludere mamm^ ;
Viderit hoc, fi quisjam peperijfe putet.
" De mammis ita loquitur Martialis lib.
iii,Epigr. i)i,

Rugofiorem ciimgerds fiola jrontem,
Et aranearum cajfihus pares rmmmds.
Cojfi ah antiquii dicehantur natura, rugofi corporii
homines, a fmilitudine vermium ligno editorum , qui
coffi appellantur. Feftus.

/3 Martialis lib. xi , Epigr. loi , Cui ferra
lumhis eminet.

y Offeaforma , Ovidio in Ibin , verf. 144.
Liviuslib.xxi ab v. c. effigies imoumhrteho-
minum,fame,f)-igore,iUuVie,fqualhre ene6ii. Quin-
til. Declam. XXI , uniuideficientisfpeciemtotaci-
\itas habet, cavum macie caput , O" conditos penitits
oculos , C^ laxam cutem , nudos lahris trementihus
d€ntes,rigentem vultum,0' deflitutas gends,&' ina-
ties faucium finus. prona efl cervix , tergum offxhui
iyt<£quale; inferms imaginihus fmiles,fcedaetiam ca-
davera. Silius Italicus lib. 11 , de Sagunti-
nis agens ,

Efl furtim lento miferis durantia taho
Vifcera , O" exurit ficcatas fanguine venas
Per hngumficcatafames :jam lumina rctro
Exefisfugeregenis :jam luridafola

grandes*

Te£la cute,(y venis malejunBa trementihus ojfa,
Exflant confumptii vifu deformia nervis.

* Venter projeBuf dicitur Sueton. in Nero-
ne , cap. %i. quemadmodum& inTito,
cap.3. Conlativumventrcm,magnum O" turgidum
dixJt Plautui, quia in eum omnia edulia congeruntur,
Feftus. locus Plauti eft in Curcul. Adlu 1 1 ,
Sce. Migrare certum efi, 8cc. — quii hic efl homo

Cim coUativo ventre, atqne oculis herheit ?
Perfius Satyra i , verf.^7,

Pingms aqualiculus propenfo fefquipede exflat.
PlautusMercat, Aau 111 , Sce. Sumneegty
8cc. ventriofum dixit,

Canum,varum,ventriofum,bucculentum,hrevi-
culum.
Ventrofus , iss^KotX^S^ , /sr&yifuf , GlofT. vet.
"S.uK^Ttji; 0 ^AiS^o^oHyO <nfMi, 0 rsr^^Tuf , So-
crates labidarii filiui, fimus, O' ventriojia , Maxi-
mus Tyrius DilTertat. xxiii, r TIitIxkov

^g Iw , PittacumJklc,£Ui Ovtkuvx CrTx?pii))ix
vocahat , quod ventriofus O" pinguu effet. Laerc.
lib.ijinPittaco.

• Contrario vitio laborat is , qui depygn
diciturHoratiolib.ijSatyra i.

i — - vacuo crure tumentgenua , Sulp. Serva-
ftus junior in Cataledis vet. poet.

1 Vinulus dicitur moUiter fe gerens , dTminime
quid viriliter faciens . Feftus. Vimicus , vujf>.Jii.
Gloff. vet. ubi tamen cum Vulcanio & Sca-
ligero reftius legas Vmului.

^ In genere defcribit hic Sidonius prar^iH
fiiltummale talii,m loquitur Horat. lib.i, Sa-
tyrS III. no abfimilem talorum,genunm-
que turpitudinem depinxit O vid.vi 1 1 Me-
tam. verf.Sos , in defcriptione Famis :
Hirtui erat crinis ,• cava limina; paUor in ore ;
Lahra incana fitu ; cani rubigine dentes;
Dura cutis,perquamfpe£iart vifcerapoffent ;

Olk

L I B E R T E R T I V S. i^i

^andes. <]mmqHe dijiorm horreat ita ' lineamentii, perque multiplicew peplentiam
exfangMisfemivivHfque nec ftjientatm ' inceilat , verbii ^ tamen eji ille quam mem'
brii execrabilior.

Offafub incurvis exflabairt aridalumbis ;
Voitris ernt pro ventre lociu ; pendcre putares
Pe£iiiS, O" d (^in<£ tantummodd crate teneri i
t^iaerat articulos macies,?enuumque tumebat
Orbis, CT' immodico prodiEant tubere tali.
> Eratlulianuslmp. tefte Amm.Marcel-
lino lib. XX V , ab ipfo capite ufyue ad unguiumfum-
mitates lineamentorum exa£ia compage , unde virtbus
■valebat C" curfu.

* Eft&' in inceffu pars non temnenda decoris, ut
loquiturOvid.iii deArte,verr.i5>p. inde.
cens eft hic inconftantia nunc citati , nunc
lentigradus ; prasterquam quodinqniet*
turbat^que mentis indubitata prabet figna:
ita Salluft, de Catilina , confcientia mentem ex-
citamvexabat: ipitur color exfa>igufs,focdi ocull,citus
modo, moiio tardta inceffus ; prorfks a facievultuque
vecordia inerat. rede Tullius lib. i de Off.
Cavendumeft, neaut tarditatibus utamur ingreffn
mollioribus , ut pomparum fercults fimiles effe videa-
mur i aut in feflimtionibus fufcipiamus nimids celeri-
tates ; qu£ ciim f.unt, anhelitus moventur, vultus mu-
tantur , ora torquentur : exquibusmagna fi^nificatio
fit,non adeffe conflantiam. alius iuterin\ inceftiis
virum , alius fceminam decet •. Cicero , quum
Pifo gener ejus molHus incederet , flia autem concita-
tius : ait genero,e^mbula tanquamftemina. atflia,
(^mbula tanquam vir. Macrob. Saturnalium
lib. 1 1 , cap.3 . At£/i7risi, 0 «s «4'^ «»^«v rifV
Tri^i , AeeAvm , qui in altumtollitpedes. Sui-
das. generalius tamen varios incedendi mo-
dos confiderantibuSjOptimus videtur /l^fdo-
fus,fedimmeditatusinceffus, ut loquitur Apul.i i
Metam. calem incefTum tribuit Laidi fuje
Ariftaenetus lib.i, epift.i, /3(*<ft<r^«e Tt^yju.e-
vov, /2^^ ii, ucarif wTmQ^rl®^ ? (^owii,, reii-

SpCM/OV • «m' ci<«V8S p^ , «Ix ^V^ , KIVH &(pV^iS

Tvoii • cuitIm /k ir*5 ijDnB(7aAso8<n T tpurm itj
cujpaj , Inceffus compofitus , fed brevis , cuprejji aut
pam£ in modum agitat£ moaico fiarmne : nam natu-
ra forma fuperbior efie amat. Sed ullds plantas quip-
pe , aura Zephyri motat ; hanc leves quodammodo
/ublevant aur<£ cupidinum. fpeciofo nuic atque
immeditato inceftui opponitur inceffus arte
compofitus. Arbiter, qug (j^eBat, inquit, inccffus
arte compofitus , O' ne veftigiaquidem j^edum extra
menfuram aberrmtia^ Idem in Carmme de Mu-

tatione reip. —f-oBiqueenervi corpore greffus.
Inceffui ferius. Agell. lib. ix nodt. Atcic.
cap.^ , Dido in urbe media ingrediens, inter Tyrios ■
principes, cultu atque inceffu ferio.

Inceffus ere£ius. Tacit. i Hiftor. cap. 53,C<c-
cina decord juventei,corpore ingens,ammi immodicus,
citofermone, eredo inceffu , fludia militum altexerat.
Magnusgradus. Plin. Panegyrico, quumjam
tua vexilla , tuas aquiUs magnogradu anteires. A-
gell. nodt. Attic. h.\3.i%,C3i^.ii,duxGaIlorum
vafta O' ardua proceritate , graudia ingrediens ince-
debat. Statius lib.ii Acnilleid. verf.ioi).
Imanifque gradu, ceu proimus HeCiorapofcenSy
Stat medius trepidante domo, —
Idem X Thebaid. verf.640,

— tamen af^era prodnnt
Ora Deam, nimiiquegradus. —
Plenus gradus. Quintil. Declam .3,5; fors
ita tulerit , ibit ad pocnam plenogradu ; tam paratut
mori pro pudicitid,quam occidere. Claudianus de
bello Getico, verf. 558,

Nec non O' Stilico pu^am pofcentia movit
Pleno ca(iragradu,(Miifque inftigat euntes.
Liviuslib.iv ab v.c. peditum aciem inffru6iam
plenogradu inhoHem inducit. 8c rurfus lib. ix,
R^mani plenogradu ad ca(iraho(iium tendunt. con-
tra lib. xxvi 1 1 ab v. c. Hifhanos preffogradu
incedere jubet. Grallatorii ac te(iudinei gradus me-
minit Plautus Amphitr. Adu iv , Sce. Dt
vo(lramfidem, &c.

— abfiinequsfo, non potuimus
Nojhros ^aiidius gra>idire gradus. am. (Ive

grallatorius, five
Tf(iudineus fiierit,camm '(i mihi hunc fcekftum
perdere.
Idem Aulularia, Adu i , Sce. Exi,inquam, age
exi,Scc.

Si hodieherclefu(iem cepero , aut jlimulum in

manum,

Te(iudineum i(iumtibi ego grandibogradum.

^ Vocis quoque rationem,in enumeran-

dis verae pulchritudinis dotibus , haben-

dam putamus ,• idq ; ex opinjone eorum, qui

apud Laertium lib.vi i in Zenone adftruunt

tIw^PmvIw ^'>(giXb.>Si «»S-@- eivccj , vocem ejfe fio-

rem pulchritudinis. Fieri certe aliter vix po-

teft, quin pledrum lingua: modulatum edat

fonum, beneordinatSdentium ferielabio-

O o z rumque

192, DE PICTVR

rumque concinnaftru<ftura ( qux duoplu-
rimum ad pulchritudinem conferunt ) ad-
jutum ; quemadmodum contr^prscipuam
femper laudatiffims venuftatis gratiam im-
minuit^ atque exftinguit inconditus abfonae
vecisJiorror. atque hoc eft illud,quod ur-
gecMartialis lib.xi, Epigr.103,

A^b») cji mentitu!, qui tc niihi dixit hahere
Fomofam carncm, Lydia, non facicm.

E(i ita, (i taccds ; O", fi tam miita recumbds,
Q^am fdct in cera vultm, C" in tahulk.

Sed quoties loqueris,car>iem quoque Lydia perdis,
Et fua plus nulli, quam tibi, lingua nocet.

cAudiat ,^y€dilis ne te Videatque cavcto.
Portentum efl, quoties ccepit imago loqui.
Quamobrem redle prscipit Tullius lib.i de
Off. invoce duo fequamur ; ut clarajit ,utfua\'is:
utrumque omnino k naturapetendum eft : verumalte-
rum, exercitatio angebit : alterum, imitatiopre[^e lo-
qucntium O" leniter. Bafilius in epift. ad Gre-
gorium , ubipleraqueethica prascepta bre-
viter compledtitur, lit^-^puywo [^i.ixi^'?:^»-

xportflss , f^yiTS <ptfk>(^v eiyc/jf t5 fiiyi^-et T^ S\ix,(g,-

«rj»5 , tonm vocis mediiu maxime ttfttmandus , ut non

diffu^iat auditum tra teneritate , neque fono-

rus fit tiimis oh vchem.enttam . Lucianus in I-

maginibus , -Trws 0 tbv®- 5 4*^yj«t«*'&?, ol<^ec-

'7m'hmiifl3<i-,>iTi (iot,^hi, u? «5 79 dvS^tioit yi^/not^,

i Tt Trtlvv XiTrloi , uc, Jn>-i'nt,%i te eivctj y^ y^f/,t&^

ixAu^SjOf^' oi(^yfvoir' «v 7rct4oi f^viTm vi^xmov-

■n , Yiai^, i^ (ZS^TUfJm , fi Tt^uc, 'S}-^»ouofd/j(^

tif tIw dti^lw , »5 y^ 7!WJczx.f0^vii; iVcwXov etvctf

Tlw jitlw,y^n Xeiv/oi/jov c^SiotT^iZnv >^ 'Z^^ofo-

bwv 7K w^ , nc^fuTTc^ YtyfU Ttvot, •JD^^jSeivatw»' rlw

tty-pooLTH , ii, t^vri T Xoyuv ftsXi^i^ct octIx td «•«-

9-55 ^Sfse f7n 'f "^v^i "iimXifCTniviitmv. Omnis

loquelce tonus,CHJufmodi delicatifjimm effe jolet ,yteque

nimium gravis , quafi ad vtrilcm vocem informatus

fit : neque ntmium tenuis , quafi valde ejfxminatus O"

fermefraBw.fttyfedquah effe folet pueri nondum pu-

bejccntis,dulcis C7" blandus, comiter O" manfuete in

auditumfemet inferens , ut etiam illa loqui definentc,

verba audita jucundo murmiire timiafit , ac qu^dam

dulcijjmx vocis reliquix aliquantisper perdurent, aii-

refque blando fujurro circumjonent : qtiemadmodum

Ecno quccdam qux auditum prorogat, ac mellttiffona

ejucepiam verbortmi vefiigia CT pcrfuafionis pleniffl-

nta , inanimisaudientiiimrelinquit. qui plenius

quidde natur.i atque ufu vocis requiret ,

confulatQiiintil.lib.xi, cap.3. Vitiofa eft

hic vox injra£la, cujus meminit Agell. lib. 1 1 1

nod. Attic. cap. s . Succrotilla vox ttnuis diceba-

A VETERV.M

tur O' alta. Feftus. Atque hs funt Sirenes
ills, quas in Laide fua extoUit Ariftxnetus
lib.I, epift.l ,lwi>(st,iiAxi? (p%ylira,j,inquity
/3i9tS«/, ofTO) T? ofjLiXioci cwrvii c*j g-Hpluiiq • cny ti
yXurloi <mft,»Mjp(^ , <L^t quandb Lais loauitur ,
quantdc, 0 Dii,fermonis ejus didcedines ,quam facun.
da lingual it.lianus quoque var. hift.lib.xii,
cap. I ,de Afpafia, 4>»v))^«r ei^v k^ }^ otTmXii •
efTrev ccy m XxXiiayji cwr»i kxiseiy JLhpIwoi; , Vb-
cem habebat fuaVem O' teneram : mIco ut, ipfa lo-
quente ,diceret quif^iam fe audire Sircnem. Cleopa-
tram denique ab hac dote pratcipue com-
raendat Dio Caffius lib. xli i. Alcibiadem
tamen balbutientem cum voluptate qua-
dam audiri folitum, refert Plutarchus in e-
jus vita , quod fermoni ejus non levem gra-
tiam vitium oris conciliaret , rri (pwv»i t^ rl^
T^aivXorri^ ift^Tf^i^yct,! Xiyntn , ^ rZ >^a,)\»t yn^-
vorn^^Si^f^^v^^^vtTnTcXiazMi. voci ejtts baL
butiem decori futfje dicunt , C7' loqueU probabilita-
tem quandam afptiffe , gratiam conciliantem. Poft
hanc bonae malxque formae fatis copiofam
defcriptionem , mediocris quoque formie
bonum aliqua ex parte videtur attingen-
dum. Etenim inter pulcherrimam foeminam CT'
deformijfimam medta qucedam forma eft , qucc a ni-
mi^e pukhritudinis periculo, O" afimmo deformitatis
odio vacat : qualis a Q^Ennio in Afenalippa per-
quam eleganti vocahulo Stata dicitur : quamformam
modicam & modeFlam Favorinui non mehercle in-
fcite appellabat Vxoriam. Agell. noft. Attic.
lib. V, cap. II. Temperatam formofttatcm dixit
Apulejus IV Metam. duce majores forores ,qua-
ritm temperatam formofitatem nitlli diffamkrant po-
ptili,procis regtbus defponfx. Tuftamformam dixit
Ovid. II Metam.verf.733,

Nec fe dtffmulat : ttutta eft fiduciaformx :
Qu<£ quamquam jufla eft,curk tameadjuvat illa.
Aliis quoque probatis fcriptorib^is mcdiocris,
ingenua,liheralis facies, nec non honeftus modus for-
m£ vocatur. ac primiam quidem faciei me-
diocris meminit Apulejus in Apologia, non
formoja pupilla , fed mediocri facie mater Itberorum
mihi offeratur. de facie ingenua videMartia-
lem lib. iri,Epigr. 33. Plin, junior lib.i,
epift.i4,E/? illifaciesliberalts; mtilto fanguine ,mul-
to ruborefuffufa ; eft ingenua totitis corporis pulchri-
tudo. Agell. no(5t. Attic. lib.vii,cap.8,(iW-
phini ptierosforma liberali in navtcults forte aiit in
vadis ittforum conftyeElos miris C^ hiimanis modis ar-
fcriint. Plautus Epidico,A<5tu i,Sce.i,/orw<f
lcpida ac liberali captivam adelefcentulam dixit.
Idem Mil, glor» Adu iv , Sce. Vbluptas eH

quodf &c.

LIBER TERTIVS. 4^3

Terent. Eun. A6l:u i, Sce.i,

h uhi hancce forrna videt honcfla Virginem,
Propertius lib.ii, Eleg.ii ,

qnod, &c. Terent. Hecyra, Adlu v, Sce. 4,
Perliberaliivifaeft. — Agell. nod. Attic. lib.
X V 1 1 1 ,cap . I ,corporis integritas fanitafquejooneftui
modut fowix , cxteraque ormia corporD O' fortm^
hona.

Non egofum formde tantiim mirator honefi<e.,
Necfiqua iUufires fceminajadatavos.

X I.

EXcuflimus ha(fienus , quid in Imaginum formis, quas Natura ad cer-
ram aliquam legem rationemque alligavit , artifices atque ii pariter
qui de artificum operibus judicium cenfuramque facere volunt, obferva-
re debeant : reftat porro , ut nunc de ftatuarum materia nonnihil adda-
mus. quamvis ehim artificibus libera cujufvis materiae eledio relida efle
videatur : deprehendimus tamen , eos follicite admodum propofito fuo
aptiffimam femper adhibuilfe materiam. ita ferreum fecit Herculem Al-
con , indudus nempe laborum Dei patientia. Plin. xxxiv, 14. Mene-
ftratus Hecaten fecit inmagnaolim admiratione habitam. tanta enim
radiatio marmoris erat , ut inejus contemplatione admonerent y£ditui
parccre oculis. Plin. xxxv, 5:. quinetiam varias quandoque mifcebant
materias artifices , cum unam aliquam ac fimplicem deftinato operi mi-
nus idoneam judicarent i cujus reiexemplalib.iii,cap.4, ^.j adduxi-
mus. Quanlobrem, ciim ne quidem in eligenda materia curam fuam ar-
tifices claudicare voluerint , liquet etiam opera eorum infpeduris ean-
dem incumbere curam,ne quid in ipfa forte materia notatu dignum ofci-
tanter praetereant. elegans hujus rei exemplum nobis praebet Plinius ju-
nior in ea , quam fupra attulimus , fenilis corporis defcriptione ; a tergo
auome, inquit, eadem <etaf : ut a tergo as ipfftm, quamum verns color indicat, VC'
tm ^ antiquum. percenfuer^ jam fummo cum judicio Plinius prascipuas
elegantilfimi figni virtutesj nec tamen accurationi artis fatisfadum puta-
bat , nifi ipfam infuper materiam cum arte ad perficiendum fignum con-
fenfifie oftenderet. Quae cum ita fint,ab inftituti operis ratione alienum
nemini videri debet,fi de multiplici ftatuarum fignorumque materia non-
nihil hic addamus. ac primo quidem oftendere conabimur e quot qui-
bufve ligni generibus ftatuas olim faditarint ; praefertim cum eam pri-
mam fimulachrorum raateriam prifcistemporibus fuiffe doceat nos Pau-
fanias lib. 11. ibi enim de temporibus Danai agens , Crediderim ,inquit,
illis temporibus omnia figna fuifie e ligno,imprimis tamen quas fecerunt
^gyptii. ex arbore , inquit Plin. xii , i ^fimulachra numinum fuere , nondum
pretio excogitato belluarum cadavert. antequam , ut a Diis natojure iuxurice , eo-
dem ebore numinum ora/pe^iarentur^ & menfarum pedes. Ligneas quoque ima-

O o 3 gines

i<?4 DE PICTVRA VETERVM

gines ex maxime durabili materii Diis fuis ftatuebant tenuioris for tis ho-
mines , ciim fumptuofiores non poflent ; peritifHmorum interim artifi-
cum opera utebantur, ut materise viliori coramendationis aliquid ab arte
*virf.io. accederet. vide Efaia; cap. xl * , fed quoniam , tefte Apulejo in Apolo-
gia j »0» ex omm ligno , ut Fythagora4 dicebat , debet Mercurim exjculpi , fole-
bant quoque deligere materiam operi fuo aptiflimam. '^'^tffxoyXv^pm )^
<^ <h(pe^oi)V ti^/ynm rmc, cK.cPoiuiVis Ep/uluj , ^niet a? liuu Jiad^iffjv '^ juopp^iig ^vXov
iTTilyiJ^eiov , Cum qHisflatuarim vel artifex curulis JUfercurium vultfingere, infoY"
m<e confiitutionem ejuarit lignumftbi accommodum, lamblich. de vita Pytha-
gorae, cap. 34. Paufanias in Arcadicis enumerat fex diverfas ligni fpecies
ftatuis faciendis non incommodas. to7$ av^eaTroig to ap^aiov, inquit, ottoQ
Kj ii/uei? za^fxct^etv icPuvri^n/uiv, roirdch huo ct<p m ra. ^octvct iTromv^' i^ivo; , ku-
7ra.eAoso(y ct^ KiJ^ot, To. cPpvivoi., ri (r/xiAu^, 0 Xeioloi. hominibns antiqmtm , quantum
nos cognofcere potuimpu ,talia erant,undeftatuas conficiebant,EbenHm,Cfipre[fus,Ce'
dri, G? quercHs^^ taxi,^ lotus. variat hic nonnihil Theophraftus lib.v hift.

plant. cap. ^ , ra ayuT^/uai^ yXv^pnmv, inquit, ojc v^KicPpm, iiVTtcteArl^j X«t«',
•7ry^« • Ta J% iXuTloi >^ c/n 't^iXctivm pi^uv • appccyeti; ^' aMre^ , (t ojuctXcag ttok
<rapK«c/Wf. Simulachrafculpunt eyd cedro, cuprejfo,loto, huxo, minora etiam ex olea-
rum radicibns : rimas enim ifi<£ non capiunt,& carnis aqualitate quodammodo cofi~
Jiare videntur. Praeter has feptem aut odo materiae fpecies, a Paufania &
Theophrafto recenfitas , pretium operae videtur ex aliis quoque (cripto-
ribus oftendere , quaenam olini genera lignorum artificibus ufitata ma-
xime fuerint, unum hoc interim exTheophrafto praemittam , quod
viride ac recens fuccifiim lignum arido femper praetulerunt ; ivmKiK^on^

pa, ^ iv^pvonpa, itj iv^oanpa rayXupa ' 'isfoCKci.^d»^ ^' ro ropvivlyi&tov fxaXKov,
^ iM 'i^TniePa. Securi, tornoyfculpturaquefaciliora, quoe viridia : quippe cum fer-
rum magis infidat h^reatque, nec quidquam reftltat^ Theophraftus lib. v hift.
plant. cap.8.

§. 2. Sequuntur nunc aliquot arbores, quae olim artificibus materiam
fignorum flippeditarunt.

Abies. ex abiete fadiis erat equus ille fatalis Ilio jquem Lucretius lib. i
<sf^r<«?^«w dixit , five ligneum. eTfcpot/veteribusGrsecislignumerati unde
eAip«oc & cA<p(iT/05, ligneus. Propertius tamen non contentus equum hunc
ligneum aut durateum dicere,propius materiam ejus tangit ciim abiegnum.
dixitlib.iiijEleg.i, Nam quis eqt*o pulfas ahiegno nofceret arces .
Et rurfus lib.iv, Eleg.i,

Loeferat abiegni venter apertns equi.
Plane videtur refpexifle illud Virgilii lib. II yEneid.

m^p^aque intexmt abiete coflas. vide Servium.

Schol.

L I^B E R T E R T I V S, ip? .

Schol. itiTheocritum , ad verf. 83 , Idyllii v , «apfs* lofl^'^ Atk «api^flia

ovo/Ji.a^o/uiiVii ' rrctp 'EXXnfft J% nXetTaJi d^ to t cTiipeiov '171710* cx kapvBiH etveij ^vXm.
^biegmmfefifim , efl lovii ahiegna vocata , apnd Graeos vero ceJehratnr, qfioniam
eejHPU lignepu ex abiegno erat ligno. Vaccam quoque Pafiphaes ahiegnam dixit
idem Propertius lib. iii,£lcg. 18,

Teflis, Crettei faflm quic paffajHvenci,
Jndfiit ahiegna cornua falfa hovis.
Acer. operum elegantia ac fnhtilttate cedro fecmdHni , tefte Plinio lib. xvr
nat. hift. cap.i f. Vertumnus acernus de fe apud Propertium lib.iv,E1.2,

Sttpes acernm eram, properanti falce dolatpu,
AnteNHmam^fatapaHperinmheDem. .
Ovid. quoque lib. i de Arte t , vaccam acernam dixit, quas Propertio fu- t verf.yi^.
pra ahiegna hos dicebatur. Ovid. denique in Ibin t , eqm acerni meminit , % verf.^e^.

VtqHe loijHax in e<jHo efl eltfks gHttura acerno.
Buxus, refertur a Plinio lib.xvijCap.^o, inter eas arbores,quaB cariem
vetuftatemque non fentiunt. erat in Alti thefaurus Sicyoniorum , atque
in eo politum fuit buxeum ApoUinis fimulachrum , Paufan. lib. vi. in
xyftis quoque atque in hortis vivam virentemque buxum ita nonnun-
quam contexebant,ut diverfas animantium fpecies exprimeret. Plin. ju-
nior lib. v, epift. 6, FHlvino befliarum effigies invicem adverfas huxm infcripfit.
Sc mox , Via plures intercedentihHs buxis dtviduntHr : althi pratulHm , altbi ipfa
bHXHS intervenit, inforfmoi mille defcripta.

Cedrus,refertur inter eas arbores,quae cariem vetuftatemque non fen-
tiunt,quxque rimam fiifuramque fponte non capiunt. vide Plin, lib.xvi
nat. hift. cap. 40. nafcitur ex cedro oleum^ inquit Vitruvius lib. 11, cap. p ,
^Hod cedrtum dicitur j quo reliqua res CHmfUnt un£i<e ( uti etiam libri ) a tineis
& a carie non Uduntur. Arhoris ejm folia fimtfimilia cHpref[e<3e foliatHr<e : mate-
ries vena^ireEla, Ephefi in <ede fimtdachrum Diame & etiam lacunaria exea ,&
ihi,(^ inceeterisnohilihHsfanis,propteraternitatemfuntfa^a. vide i Regum,
cap. vi,verf. 15". Herodes fophifta conftituit Athenienfibus theatrum
cum laquearibus ex cedro conftrud:is , w e/^ uA» ;^ cv a^ya.xiualoTrotaig «nra-
Jkia , ut eft apud Philoftratum lib, 1 1 de vitis fophift. in Herode. Plin.
lib.xi 1 1 ,cap. y , de cedro agens, M^uerue ipfi,inc[mt,aternitas. Itaque ^fi"
mulachra Deorum ex ea faBitaverunt. Cedrinus eft Rom<e in delubro Apollo So-
fianvu , Seleucia adveBtis. Virgil. vii iEneid. * de regia Pici , in qua rex * verf.iye,
Latinus advenas Trojanos excipiebat ,

Quin etiam veterum effigies ex ordine avoYum

Anticjua ex cedro, Italttfque paterque Sahintu

Vitifator,cHYvamfervansfub imaginefalcem

^atHY"

t9e DE PICTVRA VETE1R.VM

Saturmfqne fineXj lamqne bifrontis iwago
Vefiibulo adjiabant ; aliique ab origine Reges 3
Martia qm ob patriam pugnando vulnera paffi,
Apud Lacedasmonios vifebatur compeditae Veneris fimulachrum , ^ ce-
dro. Tyndareum compedes adjecifTe fama eft, ut vinculorum fimilitudi-
ne uxores admonerentur iirmae erga maritos fidei. vide Paufania lib. n i.

Megarenfes in thefauro , quem Alti aedificaverunt , imagunculas e ce-
dro , auro veluti flofculis quibufdam pidas , pofuerunt : Herculis nempe
cum Acheloo pugnam , adfiftentibus love & Deianir^ : Mars Acheloo
adeft : Minerva Herculi. Paufan. lib. vi.

Thebis , juxta portam Homoloidum , ApoUinis Ifmenii fimulachrum
fuit e cedro. Paufan. lib. ix.

iEfculapium e cedro fecitEetion. vidcTheocriti Epigramma vir.
In Orchomeniorum denique fuburbanis Dianse fimulachrum in magna
cedro confecratum eft : unde & a cedro Cedreatim nuncupabant. vide
Paufaniam lib. vi 1 1.

Citrus. Cornutus ad illud Perfii Satyri i , — non quicquid denique le-
Uis Scribitur in citreis. - — Citrum , inquit , Romanis antea pretiofum notabatur
& auro comparandum. quumque tantum citri pretium eflet , nonmenfas
*verf.i\^o. tantum citreas ex hoc ligno faciebant, quarii Lucanus meminit lib. ix * ,
quarum etiam infana pretia ftupentibus refert Plin. xi 1 1 , i j". quoniam
vero durabiiis maxime eft materia, aedium quoque facrarum laquearia ex
ea fecerunt , K) 'irt (fict/ucvn/uovwaaiv 6po(pcii Tiven; r^ a.p^aluv ok ■di^ci; iQ.^ • aQ-
TTsg yS oAm? to ^vXov , jitque etiamnum memorant contignationes ejuafdam vetufiif
fimas thui<3S. Incorruptibile enim omnino hoc lignum : ut eft apud Theophraftum
lib.v hift. plant. cap. f. ob eandem denique rationem ftatuas etiam ex
citro faditarunt. Paufanias certe Hb.viii teftatur in vertice Cylienes
montisfuifTeMercuriiCylleniitemplum , atque ineo ipfiusDeifimula-
chrura e citro, od:o circiter pedum altitudine.

CuprefTus refertur inter eas arbores , quae cariem vetuftatemque non
fentiunt , quaeque rimam fifTuramque non capiunt fponte. vide Plinium
lib.xvi, cap.40. Cupre^m (^pinpu., inquit Vitruviuslib.ii, cap.p,»»^/^-
tuftatemftnevitiisconfervantur : quod is liquor , qui ineftpenittu in corporibm ea'
rumjoahet amarum faporem j qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem,
neeiue eoi bejliolas quicfunt nocentes. ideoque qute ex his generibm opera conflituun-
tur , permanent ad xternam diuturnitatem, ivTTvo^ (pvtjiawq « zvTteieAosoi , (^ <rn-
<7riJhvog '^v a.7rctpachKJogj (c ^o^ •naQ.v nK^oviKluij (piXoli^xylav iTrtJiKf^eiMi 'iyjH , "heio.
Te ywofxivi) , )^ aiapfxovio<; , ^ rsjfoq rit^ Sfg. '^ yXu^pl^hdv naXXtdTrKTfj^^t; iTriliAJho?,

Bene elet naturaliter cuprejfus » ea ipfa autem nuUam admittit putredinem , 6? efl

apta

LIBER TERTIVS. 197

Apta admiverfinffabrile artificii4m, ut ejH<efit Jevii (^ concinna, G? ad ea, tjua per
ccelaturoi fifintormmenta ,appofita. Greg. Nyflenus Homilia iv in Cant.
Canticorum. *

DianaefignumcupreffinummemoraturXenophonti lib.v deCyrimi-
noris expeditione.

M. Antonio , Aulo Pofthumio Cofs. figna cupreflina duo lunoni regi-
nae pofita iunt. lul. Obfequens de Prodigiis.

Cn. Cornelio Lentulo , P. Licinio Cofs. cupreiTese fimulachra lunonis
rcginse pofita per virgines viginti reptem,quae urbem ruttraverunt. Idem
Obfequens. plenius tamenLivius lib.xxvii ab v. c. Praxidamantis a-
thletae cupreflina flatua Olympiae confecrata erat. Vide Paufania lib.vi.

Alexandro Perficum bellum aggreflTuro , cum alia Deorum prodigia
fiint nuntiatai tum etiam^quod ea ipfa tempeflate cupreflinum Orphci fi-
gnum apud Libethra copiofb manaverat fiidore. omnibus itaque porten-
tum formidantibus , Ariflander bono animo Alexandrum effe juffit , ge-
flurum enim res inclytas & multum fudoris poetis ac muficis decantanti-
bus praebituras. Plut. in Alexandro.

Ebenus five hebenus quoque numeratur inter eas arbores,quae cariem
vetuflatemque non fentiunt. Plin. xvi ,40. Hebenm eft arbcr, qnts coefa du-
refcit in /^/>/'^fw, inquit Servius ad illud Virgilii 11 Georg. * *verf.ii6.

JDivife arbortbpu patri^s. fola India nigrum
Fert hebenum. fblts esi thnrea virga Sabceis.
Meminit hujus loci Virgiliani Plinfus lib.xi i , cap.4. vide locum. Soli-
nus quoque cap. ^^^ut piperfola India, inquit , ita & hebenumfoU mittit . Indi
reges ex eo fceptra fumunt ^ & quafcunque Deorum imagines non nifi ex ebeno ha^
bent.

Mercuriolum ex ebeno affabre fculptum habuit Apulejus j quem vide
in Apologia.

Argis in aede Cafloris & Pollucis fuere fimulachra, cum ipfbrum ; tum
liberum, Anaxidis & Mnafinoi" ; atque eorum utriufquematrum,Hilair£e
&Phoebesi omnia ex ebeno. videPaufaniamlib.ii.

In aede Limnatidis Dianae , quae erat in agro Tegeate , fignum Deae ex
ebeno fuit. Paufim. lib. vi 1 1 .

Dianae Ephefiae fimulachrum plerique ex ebeno fuiflfe tradunt , tefle
Plinio lib. XV i, cap. 40.

Fagus. Anthologia Graec. Epigrammatumlib.i,cap.68, meminit fa-
ginei colofli Herculis.

Ficus. notum efl illud Horatii lib. i, Satyra 8 ,
Olim truncHs eramficulnpu, inutile lignum,

P p Dum

19S DE PICTVRA VETERVM

Vumfaber incertPUjfcamnunt^faceretneTriapHm;
jMalmt ejfe Deum

Naxii volunt Bacchum *dici Meilichiuni , propterea quod mortales
ufum ficuum docuerit. Ficus enim [xaKix»- appellant : unde etiam obtinuit
apud eoSjUt facies Bacchi,quem Dionyfum vocant, e vite eflTet ; illius ve-
r6,quem Meilichium nuncupant,^ ficu. Athena^us lib. 1 1 1 Deipnofoph.
& Euftathius ad verfum 339 OdyfT. fi.

Rhexibio athletae pofita fuit Olympiae ftatua e ficu. Paulan. lib.vr.

Lotus fuprai tam a Pau(ania,quam a Theophrafto,refertur inter arbores
fimulachris faciendis non inidoneas. vide § primam.

Myrtus Veneri dicata, ut lovi efculus, ApoUini laurus, Minervae olea ,
Herculipopulus. Plin. xii,i. Virgil. Ecloga vii ,
Topulm u4lcid^ gratijjima, vitis laccho,
Formofe mjrtm Veneri,fua laurea Fhoebo.
Ad quae verba Servius , Myrtum ideodicatam Veneri volmt , cjuia cumemari
exijfet, latuit in mjrto , ne nuda confpiceretur j vel quiafragilii eji , ut amor incon-
ftans 5 vel^uia odoris jucundi. Appofite itaque Pelopem ferunt in Temno
oppido feciffe fignum Veneris e virente ^ radice {ua myrto, cic /uLvpmm ri-
^HAi^a?. Paufan. lib. v.

Olea cariem vetuftatemque non lentit , nec rimam fifTuramque capit
rfponte. Plin. xvi , 40. quamobrem etiam in fabrica templi Salomonis
adhibita , 1 Regum vi, 23.

Epidauriis oraculum Delphicum confulentibus de remedio ejus , qul
premebantur,fterilitatis ; jufli funt Damias & Auxefiae fimulachra ex olea
erigere. vide Herodotum lib. v.

Pifcatores Methymnsei retibus e mari extraxerunt caput ex olea fabri-
catum ; peregrina quidem tradibus iftis , fed prorfus divina fpecie ^ fci-
fcitantibufque, cujus ea vel Deorum vel Dearum cfTet imago , refpondit
oraculum,Bacchum Cephallenum venerarentur. vide Paufaniam libro x.

C. Mario &^Flacco Cofs. harufpicum refponfo figna duo oleagina
ftatuta funt armata. lul.Obfequens de Prodigiis. Minutiora figilla e ra-
dicibus oleae potiflimum faciebant, aypa-yetg ^ aZTctj, <t oiuuXui; 77-«? (ratpKa-
e/^ft? , rimoi enim iji<e non capiunt , CS? carnis tscjualitnte cjuodammodo conjiare vi"
dentur, ut fupra fedione prima loquitur Theophraftus.

Palma quoque fimulachris materiam aliquando praebuit. de quo fic
Theophr. lib. v hift. plant. cap.4 , 0 <po7vi^^Kv(po(; it^ iuipyo^ (^ ^*Aflt;£05j«azr«p
0 (^iXKog ' ^iAllcov a^T (piXXa , oTiyXi^poQ' aK.mo Ji ^aui^ov, JJ^thto Tai ^-
dW.A vwj CJ4 T Tp (poiviKuv TtoiMcn ' THTo cT &)? (pcwXov TTctpmaai. lalma levi4,tra-
^atufacilpi, mollifque efi , qHemadmodum fuber : fed melior fiibere , quia leftta.

Suber

LIBER TERTIVS. X99

Snber enim rigUum ejl, Quapropterjimftlachra mnc ex palmii facere cosperHnt ,
fpreta fuberii materia, ut incommoda.

Perfica. Theophr. lib.iv hift, plant. cap. 2 , cv A/^uttI» 5^ c^gVc^ov 7T£p-

cict KU?^iifjSlfJOV • T« o\[.« {AXctv^ aaajip e Awlo'? * i^ « ;^ ra oiyaX/uai.'^ 7ToiZ<nv. In
ty£gypto eji arbor Ferjica vocata : affeUn ni^a, qnemadmodHm ^ lotHs. Ex qua
imagines conficimt. Plin. lib.xi 1 1 ^cap.p, de perfica ^gypti, Materies, in-
quit, bonitntefirmit(idine,»igritia cjuoque nihil dtffert a loto. Simulachra ex eafa- ■
fiitavere, nfin eademgratid, cjHamfideU materie, ut ex arbore, quam balanum appel-
Uvimui, magnd ex parte contortu.

Picea. Daedalus e picea fimulachrura Herculis fecit. vide ApoUodo-
rumlib. II de Deorum orig. Statius iv Thebaid. * ♦wr/^^zf.

NeccaretumbraDeo. nemori Latoniacultrix
Additur. hanc ptcea, cedroque, & robore in owni
Bffi^amfinEiii occulmt fylva tenebris.

Pyrus fylveftris. lunonis vetuftiflimum fignum e pyro fylveftri fabri-
catum memoratur Paufanize lib. 11. vide quoque Eulebium de Praepa-
rat. Euangelica,cap.8.

Quercus. Prudentius perifteph. in Romani martyris fupplicio ,
lamfifub arii adfigillorum pedes -
laceatis, infra feEiilem quercum fiti ,
Quid ejfe vobis cejiimem projeEiius ?
vide Scholiaftem Callimachi adverfum 77 Hymni in lovem.

Smilax inter eas arbores ^ Paufania fupra refertur,e quibus olim fimu-
lachra lculpferunt artifices.

Suber. prioris acrudioris aevihomines fecerunt etiam fimulachra e
fubere : poftquam vero fuberis materiam huic ufiii minus idoneam de-
prehendiftent 3 palma fucceflit in locum fuberis. vide quse fupra , ubi de
palma egimus, ex Theophrafto adducuntur.

Tilia. Plin.xvi ,14, de tilia agens, materies, inquit, teredinem nonfentit,
proceritate per quam modicd, verum utilis. imo , ad mille ufm petenda , ut idem
loquitur lib. XVIII, cap. 28. quodveroexea quoquefculpferint fimu-
lachra, difcas ex Tertulliano de Idololatria , Qui de tilidj inquit , Martem
exfculpit, cjuanth citim armarium compingit ?

Vitis denique fylveftris non eft hic prjetereunda : de qua Plinius lib,
X I V , c a p . I . yitesjure apud prifcos magnitudine quocjue inter arbores numeraban-
tur. lovis fimulachrum in urbe Fopulonid ex und confpicimus , tot cevi6 incorrU'
ptum : item AdaffiLice pateram : Afetaponti templum lunonis vitigineis columnis fe-'
tit. etiam nuncfcalis teBum Epheftce Diana feanditur , ex vite und Cyprid , utfe-
runt j quoniam tbi adpracipuam ampiitudinem exeunt. nec efi ligno uUi ccternior

P p 2 natura»

30C DE PICIVKA VhiliKVM

naUiyA, verhm ijla ex jjivejlrihus fafta credrderm : ^uando ha^ites tonptra art-
ntia cocrcentur, & vis earum omnis evocaXm in palmites,aut deprimitur in tropagi-
nes. Idem lib.xvi , cap.40 : In templo Ephefite Diana,convenit,telltim ejm ejfe e
ccdrinis trahihm ; de ipfo fimulachro Dea amhigitHr. Cceteri ex eheno ejfe tradunt,
Mucianm ter Confui , ex his qui proxime vijo eo fcripfere , vitigineum G? nunquam
mutatum,fepties rejiituto templo. Apud Naxios facies Bacchi, quem Diony»
fium vocant, e vite eft : illius vero , quem Meilichium nuncupant, e ficu.
Diximus paulo ante , ubi de Ficu egimus. 'Euipoe^uv to ^oavov «^ ^htj» 0? 7^
^im> (pYi(nv ujuTTiXtvov etvctj , e^ to liuu ctfXTnXov /0"«? U^nt e/vuf '^ Pictg , EuphorioM
Jiatuam matris deorum ait ex vite ej[e, quoniam vitis fit Rhe<e facra. Vetus Scho-
liaftesad verf. iii7,lib. I Argonaut. Apollonii Rhodii.

Lignea fimulachra fi rofaceo perunxeris unguento , facile contra om-
nem materiae tabem defenderis. vide Paufaniam fub finem libri ix,
amurcam decoquito ad dimidium , ea ligneam omnem fuppelledilem fi
unges , non putefcet ; & ciim ea terferis , fplendidior fiet. Cato de Re
ruftica , cap. 98. Cedrpu eji arhoris fpecies , inquit Acron , ad verfum 332
Horatii de Arte poetica , cujm reftna nigri coioru efi , <jua quiccfuid fuerit ohli-
tum , nunquam putrefcit : mde nobilium poetarum chart<e hac ohlinehantur , ne cor-
rumperentur a tineis : hac etiam vidimtu particulas fanBce Crucis ohiitas , ^uarum
coior veiut Indicm apparehat.

§. 3. Vidiraus nunc e quot quibufve lignorum generibus olimfimu-
lachra faditarunt ; proximum eft , ut reliquam ftatuarum fignorumque
materiam pari cura profequamur.

JES primolocomaxime opportunumfuit vifumj tanquam quod cae-
teris metallis magis eifet aut parabile aut tradabile. atque hic prsecipue
nobilitatur

j^gineticum ass ; dequo Plinius lib.xxxiv nat. hift. cap.2. Ipfa ver-
ba Plinii mox , ubi ad Deliaci aeris mentionem perventum erit , adfcri-
bemus.

Corinthium aes cafiis putatur raifcuifTe j Corintho , cum ab L. Mum-
mio caperetur, incenfa, qua de re fic Florus lib.ii, cap. id , <^uantas opes
G? abfiuierit, & cremaverit , hincfcias : quod cjmcquid Corinthii eeris toto <^be laU'
datur , incendio fuperfuiffe comperimm. nam eeris notam pretioftorem opuientifftmce
ttrbiifecit injuria : cjuia incendio perujits piurimtsfiatuis atquefimuiachrts,<erts,au'
ri, argentique ven<e incommunefiuxere. vide quoque Vell. Paterculum Hb. i
hift. cap.13. Orofiumlib.v,cap.3. Ifidorum lib.xvi, cap.ip. quam-
quam hanc eorum de origine Corinthii aeris opinionem multis confutat
Plinius lib. xxxiv, cap. 2. vide quoque Plutarchum in libello Cur Py-
thia nunc non reddat oracula carmine. quinetiam videtur Plinius lib. ix,

cap. 40 ,

L I B E R T E R T I V S. jcji

cap.40, innuere,{uo etiamnum iaeculo aes auro argentoque confufum Co-
rinthii seris temperaturam fumpfifTe. jnvat ludere tmfendtOy inquit,^ Inxm
geminare mifcendo iterum, (^ ip/k adfilferare adulteria natmx : ficm tefltidines tin'
gere : argentHm anro confundere, ut ele^irafiant ; addere hn ara,ut Corinthia, Au-
ro lane prielatum olim fuiiTe Corinthium ass , teftis eft Statius ii Sylv.
in Surrentino Pollii t , iverf.s^.

zyEraque ab IflhmiacU auro potiorafavil/is,
Videtur autem raritas praecipue in caufa fuifle , cur asris hujus pretia in
immenfum exarferint : nifi malis audum ex eo pretium , quod difficulter
adraodum aeruginem traxerit. Cicero certe lib. iv Tufcul. quaeft. hanc
geri Corinthio tribuit proprietatem. inter acutos & hebetes , inquit, hoc in-
terefi j ^uod ingenioft , ut as Corinthium in aruginem , fic iUi in morbum & inci^
dunt tardius , & recreantur ocjm : hebetes non item. Solebant autem illi , qui
volebant videri aliquid hac in parte fupra vulgus fapere,finceritatem aeris
Corinthii naribus explorare 3 quod in Mamurra falfe ridet Martialis
lib. IX, Epigr. 60 ,

Confuluit nares, an olerent xra Corinthum ,
Culpavit ftatuas G? Folyclete tuoi.
Verifimile tamen eft,hos ineptiflimas vanitatis homines tale quid fatflitai^
fe exemplo argentariorum, nummos odore explorantiiuni ; quam eorum
confuetudinem tangit Arriani Epid. lib. i, cap. 20 , opaTi '^ r vo/ui(r/uet-
rcc , "Trui; )tj Tiyyhuj l^tv^iiittfjolp , Kj oQic, 0 oipyvfioyvM/utdv 'Wfioffp^ti^ k^ cPoKf/uetaietv

T VOfJilff/UotlOi; ' T») 0-^>£i, TM «(?« , T« 0(70^0.1710. , TO. TiXi.vlo.iO, T« OM-O^. ytaetl6 j »»

numifmate quot paBo artem invenerimtM, & ijuot rebm argentarius adejm explor^-
tionem utatur j ut vifu, ta^u, olfaUu, deni(^ue, auditu.

Cyprium aes invenit Cinyra Agriopae filius. Plin. lib. vii, cap. j^,
apud Cyprum mons fuit aeris ferax , quem Cypricorium vocant , Servius
ad verfiim 1 1 1 libri 1 1 1 iEneid. fit ex lapide,quem chalcitin vocant in
Cypro, ubi prima fuit ejus inventio ; mox vilitas praecipua ; reperto in a-
liis terris meliore, Plin. xxiv, 2. y£rofam appellaverunt antiqui infiilam
Cyprum i quod in ea plurimum asris nafcatur. Feflus.

DehaCum aes. Piin. lib. xxxiv, cap. 2 , antiqtajfima xris gloria Deliaco
fuit, mercatus in Delo concelebrante toto orbe , (^ ideo cura officinis tricliniorum pe-
dibm fulcrifque. Ibi prima nobiUtas cerii. pervenit deinde ad Deumftmulachra,ef-
figiemcjue hominum, & aliorum animaltum. Froxima Uhs zy£gintticofuit. infH-
la & ipfa ; nec as gignens ,fed officinarum temperatura nobilitnta. Bos areus inde
foBvu inforo boario eft Romae. Hic efl exemplar iy£ginstici ceris, Deliaci autem,
Jupiter in Capitolio, in lovis Tonantis xde. ilLoque <ere Myron ufus e[i, hoc Toljcle-
tns^iequales atqu€ condifiipuli. ty£mulatio aute & in materiafuit. Haec Plinius,

P p 3 Mone-

301 Dh riUlVKA VhlhKVM

MoneCum xs. Vulcanus canem fecit ex monefio aere. qua de re vide
PoUucem lib.v, cap.y.

Nigrum xs. ftatuarum Pori regis ex aere nigro conflatarum, meminit
Philoftr.lib. ii de vita Apollonii,cap.ii.

Orichalcum. merainit ejus Plato in Critii. videtur autem duplexfta-
tui ', nativum nempe,& faditium. nativum orichalcum praecipuamboni-
tatem admirationemque diu obtinuit. nec reperitur, longo jam tempore
effoeta tellure. Plin.XXXlV,2. ope<;:^aXjio;,eT6/b$ uA«$ «tw ;iaA«/<igf»?;«T<5 ftty ap^

«« • Zto; ^' rKivciffict Tm "ym^ Kivii.o<; (pvTd. OnchalcHrn fpecies JHbftantia jic di-
[iie,qu<e nmc no extat. Alii vero inqninnt ,qHod jtt hnmoY deris <jHodnunc invenitnr,
mmimr/t albi arii. ejuippe iific pYxparaJtm,aibpu utfiat. Etymol. magnum. Au-
richalcum vel orichalcu,inquitFeftus,quidam putant compofitum exaere
dc auro ; five quod colorem habeat aureum. Orichalcum fane dicitur ,
quod in montoiis locis invenitur. fimilia fere tradit Acron ad verf. 202
Horatii de Arte. Servius quoque ad verfum 86 libri xii iEneid. apud
majores, inquit, orichalcum pretiofius fuit omnibus metallis. namque ,
ficut Lucretius dicit, cum primum homines fylvas incendiffent, nullarum
adhuc rerum periti,terra cafu,fertilis omnium,ex incendii calore defuda-
vit metalla : inter quae orichalcum pretiofius vifum eft, quod & fplendo-
remauri,&; aens duritiera poffideret , &c. videlocum. Arbitrantur ta-
men alii totum hoc , quod de nativo orichalco traditur , eife comraenti-
tium. ita Hefychius , h^c^yaXy.ov , 'T/S etvS) Jia.<hcf\)iuimv T^vojucL • oi ePi 77Af/»?
vTTctpx^v auuTov. i^i cTg (t vXfi ofjiolct x^Xzd. Orichalcum eft inter ea. ,ejHorum no-
men temere dijfeminatum eji. Flurimi vero extare ajferunt. efl autemfubflantia ari
fimiUs. vetusSchol. ad verfum 973 libri iv Argonaut. Apollonii Rho-
dii , o^eiXuXy.o; , eteToc ■^a.Xy.i , "i^ao Opft» tivo; •^ojuivis iupCii^ avojuoKTjUivo?. Act~
^oTiXn; Ji cv TiXdcti; <p>iffj /unJ^ v^na^yj^v to ovofxct , /uncf^ to TisTn eichi ' to ^S
cpeix^f-ov ivioi •\:zcr)XctfjL^ctvii<n XiyiSst^ fjSjj , //>) eivcq J^L TyJcTi eizii tfi!tcPiJhftiVM>
^ T8Tfli. 0/ ^' TToXvwfctyfAovi^ipoi (pctoiv ouuTov vTTctpx^v. ftvnfJt.ovivei (^ lTfiaix,°~
po? , (t Bcty.^vXicfii; , ;»^ A&i<^o(pctvfi; o '^ctfJLfxauiy.o; ffi(y)ifjteico^ thto. aXXoi cPf ctp-
cT&ectvlo-TToii Xiyvcnv cvoftctycog lcoy.pctTn; (t QiOTrofXTTo; cv eiKOc^tS 'iTiffTVtifi Orichal-
cnmfpecies aerii, ab Oreo quodam inventoreftc diBum. Arijioteles vero in libro de
initiationibHS , incjuit.y neque nomen., neque fpeciem extare. NonnHlIi arbitrati funt
OrichaicHm quidem appellari., revera autem non exiflere. Inter ea itac^ue c^uoe nobis
frn^ra traditafunt G? hoc coUocandum. Curiofiores vero id ejfe ajferunt. Recenfet
ijMoe^ue id St^chorns, 6f Bacchyiides : etiam ab Artflophane Grammatico id annO'
tatum efl. Aiii vero dicuntfuijfe nomen flatuarii • ut Socrates,^ Theopompui Itbro
vigeftmoquinto. Videtur itaque orichalcum illud veteribus memoratum ,

fadi-

LIBER TERTIV S. 303

fat3:itiumpotiusfui{re. ita GlofT. vet. Aurocha.lcsL,Kpu/bt.u}iva,. underede
colJigas , orichalcum fuiffe npcijua n, mixturam qmndam , ex aere atque au-
ro conflatum. opei^ctXKOi., 0 J^ouiy»? yaXyM-, 0 cf^oKijuo; , Orichalchfim ces perfpi-
cmm & clartim. Suidas. Cadmeatcrra, quce in as conjicitHY , ut fiat orichal-
ctim , Feftus. AveT^p* , TtiXii • zv « xido^ , 0; y.aiofjSjDOiy aicTtipoi; ym"^ • «S [J^
ytii Tivoi; Kct^/ufyvv^sn; , "^^m^ci.^ei -^tucPctpyvpov. et^ Kpa.beic, yat.XKC^ , op&i^uXKog
yivi'^. u4ndira, urbs. Inquaefl lapii ^^qui fturathr fit ferrhm. Dein terra (jua-
dam mixtm deflillat argentum falfum. Exinde vero mixtm ccre fit Orichalcum.
Stephanus de Vrbibus in AvcPeipu. Expreflit locum Strabonis ex lib.xi 1 1
GeographicE.

Tartefliacum ss magnam quoque prifcis temporibus habuitfamam.
videfis Paufaniamlib. VI.

Prifci candelabra tantum elaborabant ex xre. limina ^iam ac valvas
in templis ex sere faditavere , & cortinas tripodum nomine Delphicas.
tranfiit deindears ubiquevulgo ad effigies Deorum. Plin. xxxiv, 3. &
mox, cap.4 , Romae fimulachrum ex sere fadum Cereri primiim reperio
ex peculio Sp. Caflii , quem regnura affedantem pater ipfe interemerat.
tranfiit & ab Diis ad hominum ttatuas atque imagines multis modis. Ex
quali lapide formae fiant , in quibus aera funduntur , docet Plinius lib.
xxxvii,cap. 22. videquoque Vitruv.lib. ii,cap. 7. Nimiumfrigus,
quemadmodum etiam. aeftus flagrantior, laedit ftatuas aereas , maxime ta-
men novellas. Horat. lib.ii, Satyrl j , — rubra Caniculafindet Infanteis

flatuoi Diod. Siculus biblioth. lib. 1 1 1 , 07?« ifci. Tbjj vTTipQoXlo) t '^vxh^

^j^aAxc/ fj^ avtfeietvlti pi)yvwj\ctJi. Vbt ob intentionem frigoris ^ereoe etiam flatuce
frangumur.

iEra exterla rubiginem celerius trahunt , quam negleda. Servari ea
optime inliquid^picetradunt. Plin. xxxiv, 9.

/Eramenta contra aeruginem , colorifque gratia elegantioris , amurca
decoda ungi tradit Plinius lib.xv, cap. 8. Vide quoque Catonem de Re
ruft. cap. 98.

Valer. Maximus lib. i, cap. 8 , quod eft de Miraculis , PoflTunt & illa
miraculorum loco poni , inquit , quod deufto Sacrario Saliorum , nihil
in eo praeter lituum Romuli integrum repertum eft : quod Ser. TuUii
ftatua , cum aedes Fortunae conflagraffet , inviolata permanfit : quod
Q^CIaudiae ftatua , in veftibulo templi Matris Deum pofita , bis ea aede
incendio confumpta, in fua bafi flammis intada ftetit. Caeterum non vi-
detur hoc tanta dignum admiratione , quod nos mirari vult Valerius ; fi
quidem verum eft, quod lib.xxxv, cap. i y, tradit Plinius, aeramenta bitu-
mine illita igni refiftere. Poftquam enim multiplicem bituminis ufum re-

tulit 5

304 DE PICTVRA VETERVM

tulit, m reliqHo Hpi, inquit, aramentU iUmmr,firmatqHe ea contra ignes. Dixi-

mus & tingi folitoi ex eoflatnai «Sf illini.

A M V R c A , a/uof>yyi. eft ver6 amurca, ut loquitur Vlin.xv, ^^fanies oliva
amara. Varronilib. i deReruft. cap.d4,amurcadicitur eflfe/j^wor^j^//^-
tilii ac retrimentHm ex olea expreffa. Tzetzes Chil. xi i , hift. 430 , vocat
T^vya. -r iXctIs,fecem olei. unde etiam ibidem paroemiam «fcTe^tf? ci/uidpyluio?,
fiatna ex amnrca.iA nihili res accoramodat. prorfus ac fi quis ex denfiore
amurca, quae quafi fex eft olei, ftatuam faciat.

A R G E N T I ufum in ftatuas primum ad honorem divi Augufti in adu-
lationem temporum tranfiffe, falfo exiftimatur. lam enim triumpho ma-
gniPompeji reperimus tranflatam Pharnacis , qui primus regnavit in
Ponto , argenteam ftatuam ; item Mitbridatis ejus patris ; & currus au-
reos argenteofque. Plin.xxxrii,i2. Auguftus tamen ftatuas omnes ar-
genteas olim fibi pofitas, conflavit ; atque ex iis aureas cortinas Apollini
Palatino dedicavit, tefte Suetonio in Aug. cap. 5-2. At Dio lib.Li 11 in
alios ufus has ftatuas ab eo conflatas fuiffc tradidit.

Domitianus non nifi aureas & argenteas ftatuas in Capitolio poni fibi
permifit,ac ponderis certi. Sueton. in Domit. cap. 1 3 . Paufanias in At-
ticis teftatur in Tholo , qui Curiae quingentorum proximus erat , fuiffe
qusedam ex argento figna magnitudinis modicae.

Thenfa vehiculum fuit ex argento vel ebore,quo exuviaeDeorum ludi-
cris Circenfibus in circum ad pulvinar vehuntur. Feftus.

AROMATVM tantam vim in funere Syllae a fceminis collatum tefta-
tur Plut. in Sylla, ut praeter aromata decem & ducentis ferculis illata,in-
gens quoque ipfius Syllae fimulachrum , quemadmodum & lidoris , ex
pretiofb thure ac cinnamomo fuerit effedum. Empedocles Acraganti-
nus vidoriam in Olympico certamine adeptus equis , quum Pythagori-
cus elTet, ac proinde ab animatis abftinendum fibi putaret,bovem e myr-
rha, thure , aliifque aromatibus pretiofis effidum diftribuit iis> qui ad fo-
lemnem hunc totius Graeciae conventum confluxerant. Athenaeus Dei-
pnof. lib.i,cap.3. Euftath. ad verfum 8 OdyfT. r. Laertius tamen lib.
VIII ,in Empedocle,quemadmodum & Philoftr. de vita Apollonii lib. i ,
«ap. I ,bovem hunc ex melle & farina confedum fuifle tradunt. De Ifide,
quae foror & conjux Ofiridis fuit,fimile quid refert Diod. Siculus lib. i.

AVRVM optimum in Colophone monteAfiae generatur. meminit
ColophoniihujusauriIulianusImp.orat.il. Libanius orat. xi. Suidas
in Xpwfl-o? KoXopccvioi;. Apoftolius quoque & Zenobius paroemiographi.
praecipue tamen Tzetzes Chiliade xii, hift.402,6c 404, ubi & alia plura
non ignobilis auri genera recenfet.

Aurea

LIBER TERTIVS. 30^

Aurea ftatua prima omnium nulla inanitate, &c antequam ex ^ere aliqua
illo modo fieret, quam vocant holofphyraton, in templo Anaitidis pofi-
ta dicitur , numine gentibus illis facratiflimo. Direpta eft Antonii Par-
thicis rebus. Scitumque narratur di^um unius veteranorum Bononis ,
hofpitali divi Augufti ccena,cum interrogaretur, Efletne verum,eum,qui
priraus violafTet hoc numen , oculis membrifque captum exfpiraife ? re-
fpondit enim , tum maxime Auguftum de crure ejus coenare, feque illum
effe, totumque fibi cenfum ex ea rapina effe. Plin. xxx 111,4.

Antiochum Cyzicenum ferunt aureum lovem cubitorum decem ex
delubro fuftuliffe, & exzere bradeolis fubftituiffe fucatum. Arnob. lib.
VI. Vt alia pleraque,ita & hochaufit ex Clem. Alexandrini Protreptico,

Apud Babylonios in facelloquodam templi Beli magnum eratlovis
fedentis ex auro fimulachrum , & alia infiiper ftatua duodecim cubito-
rum, e folido auro. vide Herodotum hb. i.

Cypfelum Corinthiorum tyrannum inOlympia confecrafTe aureum
lovis fimulachrum ferunt. Paufanias in Eliacis priorib. apud Strabo-
nem quoque lib, viii , in teftimonium divitiarum Cypfeli refertur to
oXvjUTndaiv a.vu^nfjLct Yiv-\iX^ , ^(pvpyiXa'^? p^v<7iig aivcretou; ivfxi-yi^ni , Dorwm Cy-
pfiU in Olympis , jlatua magna ex aHrofabricafa. Cotho portus erat Cartha-
ginenfium habens nobile templum Apollinis , « to , n a.yetX/jLct y.alctp^wTov
ItL-i ^ cf^idfxct dmiS Pf^vcrihctlov 'im) ^iXlm Taxdvlcov ^a^/ub <:^iK<Hlo , CnjPufignHin
inaHYatum erat^ (^ tetlum auro coopertumijiti ponderii ejfet miUe talemorum. vide
Appianum de bellis Punicis.

Pompejus Magnus tertio triumpho tranftulit figna aurea triaj Miner-
vae, Martis, & Apollinis. Plin. lib.xxxvi i , cap.2.

DianaeEphefiaefimulachrumaureum. Xenophonlib.v deexped.Cyri.

Dianas Scythicae fimulachrum ab Orefte & Pylade abreptum, e fblido
fuitauro. vide Cedrenum. delatum id ab OrefteAriciam. fed cum
poftea Romanis facrorum crudelitas difpliceret,quamquam fervi immo-
larentur; ad Laconas Diana tranflata eft, ubi facrificii confuetudo adole-
fcentum verberibus fervabatur , qui vocabantur Bomonicae, quia aris fu-
perpofiti contendebant,qui plura pofl^ent verbera fuftinere. Hyginus fa-
buia 2,61.

Bendis, Anubis, Attis, & Mithres oXoi oXop^vtrot , >i) ^a^eit;, (£ TTsXvllf^nTot
«c; a>,iidcd^,toti aurei,^ graves,& ut 'uerevenerandi. Lucian. in love tragoedo.

Hominum primus & auream ftatuam & folidam Gorgias Leontinus
Delphis in templo fibi pofuit , lxx circiter Olympiade. Tantus erat do-
cendae oratorias artis quseftus. Plm. lib.xxxiii,cap.4. Cicero iii de
Orat. Valerius Maximus lib.vi 1 1 , cap. ultimo.

Qjj Ale-

,30(f DE PICTVRA VETERVM "'

Alexandii Macedonis ftatua aurea pofita fuit in templo ApoUinis Del-
phici. Herodotus lib. v i ii .

Phrynes , fcorti nobilis , auream ftatuam Delphis in fublimi columna
erexerunt Graeci. iElianus var. hift, ix, 32. vide quoque Plut. in libello
Cur Pythia nunc non reddat oracula carmine.

Croefus inter templi Delphici donaria confecravit auream ftatuam foe-
minas panes fibi facientis^ propterea quod infidias novercae venenum pri-
vigno mifcentis, a capite fuo in peflimae foeminaE liberos averterat. Plut,
Cur Pythia nunc non reddat orac. carm. Herodotus Hb. i , eicPwAov^v-
ciov TfiriTYi-xVifimulachrHm mrenm trkuhitde^ fuiffe dicit.

Artemidoro auream Ephefii ftatuam in templo pofuere , quod Hera-
cleotidem defcifcentem Romje dida caufa Ephefiorum effe evicit. vide
Strabonem lib. xiv.

Mithridatis coloffus aureus pedum fex (;^u'otoc gjet7r«e xoAoATog ) ab Lu-
cullo triumphante tranflatus eft. vide Plut. in LucuUo.

iEdem Pietatis in foro olitorio dedicavit M. Acilius Glabrio duum-
vir ; ftatuamque auratam , quae prima omnium in Italia ftatua aurata eft ,
patri Glabrioni pofuit. Livius lib.xL ab v. c. Valer. Max. lihj i ,cap. 5*.

Caligula templum numini fuo proprium, &ia€€rdotes,&fexcQgitatif^
(imas hoftias inftituit. In templo fimulachrum ftabat aureurti Iconicum,
amiciebaturque quotidie vefte , quali ipfe uteretur. Sueton. in Calig.
cap. 22.

Vitellfas Narcifli & Pallantis imagines aureas inter Lares coluit. Sue-
tonius in Vitellio, cap.2.

Britannico ftatuam auream in Palatio pofuit Titus Imperator. vidc
Suetonium in Tito, cap.2.

Domitianus nonnifi aureas & argenteas ftatuas in Capitolio poni fibi
permifit,ac ponderis certi. Sueton. in Domitiano cap. 1 3 . Injundi pon-
deris rationem videtur exprefliffe Stat. Papinius lib. v Sylv. ea quae in-
• *«r/:i9i. fcribitur, Abafcantii in Prifcillam pietas * ,
Da Captoiinii <ettrnum fedihm amum ,
Quo mteant ftcri centeno pondere vnltm
Cafaris, —

ClaudioImp.fuccefToriValeriani & Galienilmpp. popuIusRom. in
Capitolio auream pofuit ftatuam, quod Gothos Illyricum Macedoniam-
que per quindecim annos vaftantes incredibili ftrage deleverat. Eufeb.
in Chronicis ad annum Domini cclxxi i. Ifidorus Chron. Gothorum ,
Era ccxci 11. lornandes de Regn. fudceff.

Leonem aureum decem talentorum pondo Apollini Delphico facravit
Cfoefus. videHcrodotumlib.i. Buculas

LIBER TERTIVS. 307

Buculas aureas, Croefi donum, habuit Ephefus. Herodotus lib.i.

Cercopithecum aureum pro numine colebant incolas Thebarum yEgy-
ptiarum. luvenalis Satyra xv ,

Ejfigiesfacri niiet atrrea cercopitheci ,

Dimidio magiae refonattt ubi Memmne chordos ,

Atc^ue vettn Thehe centumjacet obrHta, portis.

Aureus currusSolis ornabat faftigium porticus abAugufto Casfare
ApoUini facratse. vide Propert. lib. 1 1 , Eleg. 31 .

Molam auream fex talentorum pondo Xerxes Megabyzo Babylonis
expugnatori praeter alia multa donavit. quod munus apud Perfas om-
nium regiorum munerum praeftantiflimum judicatur. Ctefias in Perficis
apud Photium.

Platanum auream atque auream vitem inter reliquam fupelledilis re-
gtae pompam circumvehebant reges Perfarum. ac vitera quidem in re-
gio cubiculo diftendi volebant. quandoque etiam fub ea legatos audie-
bant , ac jus dicebant ; non tam ab ipfa forte platano ac vite majorem
majeftati fuae venerationem accefTuram fperantes,quam a (maragdis, car-
bunculislndicis,aliifquegemmis uvas repraefent-intibus. videAthenasum
lib. XII, cap. 2, & 9. meminit quoque aurese hujus plataniXenophon
l?iXlujty.cov \ib. vii. qucmadmodum &: Dio Chryfoftomus orat.Lviii.
quod vero Darium Pythius Lydus aurea hac platano fimul ac vite dona-
verit, difcimusexHerodotilib. VII. videquoque Plinium lib. xxxiii,
cap. 10. quibus adde Himerium ov /uiXi^Tq , ubi Theodoro Samio vitem
hanc elaboratam teftatur. de Xerxis aurea platano vide Euftath. ad ver-
fum 307 Iliad. A. ne tamen arbitremur Perfarum reges Pythio ifti tan-
tiim debuiile platanum hanc vitemque , obfervandum hic eit quod tradit
Plinius lib.xxxi 1 1 ,cap. -^Jam Cyrui deviBa Afxa, inquit, ami pondo xxxi v
millia invenerat,prcetervafa atirea^amumc^He faUum,^ in eofolia acplatannmvi'
temqne. Pofteriora quoque faecula ab infanis hifce luxuriae impenfis mini-
me abhorruiife conftat: quandoquidem Pompejus tertio triumpho,quem
de piratis, Afia, Poato, gentibufque & regibus egit , tranftulit inter alia
montem amenm quadratHm,cum cervvs,^ leonthm ,^ pomis omnis generis ,circHm'
datisvtteamea. PIin.xxxvii,2. Michael denique Imp. exhaufta per libi-
dines omni gaza imperatoria , non gryphes modo aureos conflavit , ve-
riim etiam auream illam platanum , quae non tantum auri fplendore fpe-
dantium oculos tenebat,fed & cantillantium avicularum prope vivis vo-
cibus aures demulcebat. vide Cedrenum. nec non Conftantini Manaffis
annales.

c E R E A s majorum imagines in atriis oftentabant adprime nobiles ;

Qj] 2 homines

jo8 DE PICTVRA VETERVM

homines vero novi , fuas tantiim ; ignobiles denique , nullas. vide Plinii
& Valerii Maxiraidehac re verba,lib.ii,cap.8,^ 7,4 nobis allata. qui-
bus adde Diodori Siculi verba prout ea defcripfit Photius in Excerptis
*verf.^c,i. exlibro XXXI. Ovid. I Faftorum * ,

Tcrlege dtffnfitoi cinerofa per atria cerai :
Conti^erant nnUi mmina tanta viro»
Idem Amorum lib.i , Eleg.8 ,

Nec te decipiant veteri cinSia atria cera,
Imagines has aperirC:, & quafi in publicum proferre (blebant , fi quando
grave aliquod crimen fpedatae probataeque innocentize teftimonio publi-
cediluifiTent. TuUius pro P. Sylla : Nam ipfi qHidemAnquhfi erit vejlroju^
dicio Itberatpu, qaa hahet ornamenta, quie folatia reliquae vitae, qmbui Utari (^ per-
frui pofjit ? domm erit^credo^exornata ; aperientur majorum imagines ^ ipfe ornatum
ac veftitf^m reenperabit, In publicis quoque fblemnitatibus non modo ape-
riebant j verum etiara ftudiole exornabant eas, rcfjJ^c, cTe Tet; ftosoW? iV n t

ch/uto]iXi<n ^umaic, avolyovli^ zofT/JMm (pi>^o\lfj.U)^, vide Polybium Hb.Vl. In fu-
nebri denique pompa majorura imagines producebantur, fuppreflis tan-
tum imaginibus eorum,qui hoftes reip. fuilfe videbantur. Ita Plutarchus
in lulio Ccefare veluti infolens quid notat,quod non tantiim uxorem Ma-
rii luliam , amitam {iiam, defundam eximie laudavit in foro ; veriim eti-
am , quod aufus eft imagines Marii in funere ejus praeferre, Etenim eae
tum primura poft Syllae dorainatum confpedas fuerunt ; ex quo nempe
Marius fuerit hoftis judicatus. Tacitus quoque fub finem libri tertii An-
nal. notat, quod in funere lulioe , C. Caffii uxoris , viginti clarifiimarum
familiarum imagines antelatae {unt,ManHi,Quindii,aliaque ejufdem no-
bilitatis nomina ifedprafulgebantj inquit, Caffim atque Brutus j eo ipfb , quod
cffigies eorum non vifebantur,

Magi quoque cereas fingunt eorum imagincs , propter quos carmea
t vtrf.^i. inftituunt. O vid. Heroid. epift. v i , quse Hypfipyles ad lafonem t ,
Devovet abfentesfimulachraque cereafingit ,
Et medtum tenues injecur urget acus.
Idem Amorum lib. 1 1 1 , Eleg. d ,
1 Sagaque Fhcenicea defigit nomina cera ,

Et medium tenues injecur urget acus.
ivtrf.^y. ^^^^ eundem Faftorura lib. ii t . queraadraodum & Horat. fib.i, Saty-
ra viii. PleniflimeServiusadillud VirgiliiEcloga viii ,
Limm ut hic durefcit, & hac ut cera liquefcit
yno codemque igni j fic nojlro Daphnis amore.
Fccerat illa duas imagines , in^uit Servius , alteram ex limo , qui igne fit

durior j

LIBER TERTIVS. 3o>

durior ,• alteram ex cera , quae igne fblvitur. ut videlicet mens amatoris
ita durefceret ad illam,quam tunc amabat,omnefque alias,ficut ad ignem
limus ; & ad fe ita molliretur & folveretur amore , ut cera ad ignem li-
quefcit.

c I c E R. tpifilvdim AiovvQi j IQri r^/u«(hvo; a^lm , B/Hcchpu ex cicere de iis
dicimm, qai mllinsfHnt momenti , Hefychius. Suidas. eodem plane fenfu ,
quo fupra fuit uveTetaii; a./j.cpyluDo;.

DENTES FLVviALis Ec^vi, deficientc ebore , fignis faciendis
ab artificibus quandoque adhibiti. Cyziceni certe cum Proconnefios
bello adegilTent , ut fibi fierent inquilini , Dindymcnae matris fignum e
Proconnefo afportarunt ; aureum illud fuit : facies,quum deelTet ebur, e
fluvialium equorum dentibus eft fabricata. to 'ssfoo-uTTcv, avll eAg(pav]o?,iW«y
f^ Trc^^/ulcov ocPovli^ eiaiv eipyus-iuivoi, Paufanias in Arcadicis.

E B V R. denttbrts elephantorum ingens pretitim , inquit Plin. vi ii, lo, (2?
Deortimfimukchrts latidatiffima ex iis materia. Athenienfes certe Phidiam
tulerunt,quamdiu is marmore potius,quam ebore,Minervam fieri debere
dicebat, quod diutius nitor elTct manfurus : fed ut adjecit , & vilius ; ta-
cerejuflTcrunt. Valer. Maximus lib.i,cap.i,exemplo externo 7. (pumS^.

TtoXXLui TTVHVOTn'^ <C ^"eppOT»)^ TO TOiaTCV CX^iOV aip^OpoV Jf^.fXiVCiV, i<P OTl /uriiii^ov

fxnJkjuictv cM ^ova ^xd.Chx> (zif^ihyjtfjt.ivov. dtcnnt ob magnam craffitiem Gf foli-
ditatem os hujtifhtodi incorrnptibile permanere , cjttoniam cumfit longijfimum, nHl"
lam ex tempore noxam recipit. Gregor. Nyifenus Homil. xiv in Cant. Can-
ticorum. optimum hic eft Adulicum ebur , de quo vide Arrianum in Pe-
riplo maris Erythraei.

Minervx Aleae fignum , una cum dentibus apri Calydonii , Auguftus
Caefar, vido Antonio , Tegeatibus eripuit. ac Aleae quidem Minervae fi-
gnum Romae confpiciebatur in aditu fori ab Augufto confecrati. eft vero
fignum id ex ebore totum : ars autem Endii. tZto fjS^jj </*« cvlaZdu avoiiiei^
Ixipavloi J^ Tral^ci; TTfnoifi/uivov • Ti^v» </i BvJiy. Paufanias in Arcadicis.

Alalcomenae modicus in Boeotia vicus fuit , habuitque in proximo as-
dem MinervsE , cum antiquiffimo cjufdem Deas figno ex ebore. eripuit
illtid Sylla. Paufanias in Bceoticis.-: onitn-j . s:iJ5 .:ici\iO',xiUjh m ^ /iv
- lovem eburneum fecit Prafiteles inMetclliaEde, qukc^piispetitu/.
Plinius lib. XXXVI , cap. f.

Agrigentini cognominem urbi fluvium fpeciofi pueri form^ ex ebore
fecerunt; atque eburneae huic ftatuae Delphis confecratae,ipfius fluvii no-
men infcripferunt, yElian. var. hift. 11, 33.

Herodis fophiftae ftadium Panathenaicum habuit fanum Fortunae cum
eburneo Dcx figno. Philoftr. lib. 11 de vitis Sophift. in Herode.

Q^q 3 Nico-

3IO DE PICTVRA VETERVM

Nicomedis Bithynios regis fimulachrum ex ebore confpiciebatur Ro-
mae in foro Trajani. Paufanias lib. v.

Britannico equeftrem ftatuam ex ebore pofuit Titus. vide Suetoniura
inTito, cap. 2,

Domum eburneam sedificavit rex Adhab. i Regum,xxii, 39.

Tenfa vehiculum fuit ex argento vel ebore, quo exuvi^ Deorum ludi-
cris Circenfibus in Circum ad pulvinar vehuntur. Feftus.

De emolliendi eboris ratione,ut quovis fledi pofIit,elegans eft Plutar-
chi locus in libello An vitiolitas ad infelicitatem fufficiat. Fortuna noa
perficit infelicitatem , inquit , nifi ^ pravitate adjuta. ficut enim o0a fin-
duntur filo , poftquam aceto & cinere funt perhumedata : quemadmo-
dum etiam ebur zytho emollitum atque laxatum fledunt , inque varias
formas fingunt ^ aliter vero non poffunt : fic Fortuna, quod ex feCe male
affedum moUitumque eft vitiis, fuperveniens vulnerat atque pertundit,

Quali glutino artifices , qui circa ebur verfantur , fbleant uti , docet
iElianuslib. XII deAnimalibus,cap.32. videlocum.

Raphani ebora poliunt. Plinius lib.xix, cap. ^.

Sulphur ( ^vov ) adhibuit Phidias Olympium faciens lovem , ut eboris
materiam durabiliorem faceret. Dio Chryfbftomus orat. xii , quae eft
de CognitioneDei. videlocum.

Altis in Olympia maxime paluftris eft locus : quamobrem etiam lovis
Olympii eburneum fignum, ibi confecratum , oleo ab aquofi foliinjuria
defenditur. Paufanias lib.v. Exiftimatur oleum ebori vindicando a carie
utile effe. certe fimulachrum Saturni RxDmae intus oleo repletum eft.
Plin. lib. XV, cap. 7. Methodius quoque apud Photium in Excerptis ex
orat. de Refurredione teftatur Phidiam , cum Pifaeara ftatuam ex ebore
formaff et, imperaffe ut oleum interius infufum femper e fimulachro pro-
raanaret, ut illi immortalem vim hoc modo conciliaret. prop^ Pellenen
eft Minervae templum , atque in eo fignum Deae ex ebore : teftanturque
Pellensei fub ipfa bafi Minervae alte defcendere adytum , atque ex eo fiu-
midum halitum efflari , qui fit ebori tuendo peridoneus. Paufanias lib.
vii , in Athenienfium arce , eminenti fcilicet &;faxofoloco , eburneum
Minervae fimulachrum adfperfu aquas a ficcioris loci incommodis vindi-
catur. Epidauri vero folium ipfum, cui eburneum yEfculapii fignum infi-
debat, puteo imminens fadum fuiffe traditur. vide Paufaniam lib.v.

Tiburtino coelo tale dicitur fuiflfe temperamentum, ut rebus plerifque,
praecipue tamen ebori praeftiterit candorem. Martial. lib. i v, Epigr.(52 ,
Tthurin HerctileHm migravit nigra Lycoris,
Omnia dftmfieri candida credit ibi.

Idem

L I B E R T E R T I V S. 311

Idemlib. viiijEpigr. a8, •

Lilia ttt vincis, nec adhm delappi ligaftra ,
Et Tthurtino monte qmd albet ebur,
Silius Italicus lib. xii ,

^ak micat,fimperqm novHm efl, qmd Tiburis aura

Fafiit ebur /""

Propert. lib. i v, Eleg.7, — Herculeo numinepaHet ebur,

ELECTRVM, fi poctis fides habenda eft , nihil aliud efle credemus i
quim .— ab arbore lapfu Heliadum lachryma(,\xl loquitur Ovid.x Metam. * *verf,i6zl
led hanc opinionem jam olim explofit Lucianus in opufculo de Eledro ,
ac pr£Eter eum plures alii. Paufanias lib. v , tradit , eledrum quidem in
Padi fluminis arenis reperiri nonnunquam ; pretiofiflimum autem id ge-
nus eledri judicari,quod nonnifi raro inveniatur : teftatur adhasc, Augu-
fto Caefari ftatuam ex hoc eledri genere pofitam fuiffe Romse in foro
Trajani. to cPb aAAo rtXniJpov, inquit , apu/ui^t-y/uivog '^v apyvpo) p^wo; , aliud
vero eleBrum eji aurum argento mixtum. rede itaque TertuUianus adv. Her-
mogenem , eleBrum, licet ex auro G? argento foederatum , nec argentum tamen nec
mrum appel/abo./edeleBrum : a cujpu habitu qui divertit, pariter G? a vocatu ejtu
recedit,appeUationt6,ficHt & conditioni^ proprietate, Plinius denique lib.xxxi 1 1
nat. hift. cap.4, fufiiis aliquanto eledri naturam explieans , nativum ^ fa-
^itio non obfcure diftinguit. omni auro^ inquit , inefl argentum vario ponde-
re, alibi dena , alibi nona , alibi oUava parte. in uno tantum Gallia metallo , quod
vocant Albicratenfe , xxxvi portio invenitur yideoquecaterisprceeft. Vbicunque
quinta argenti portio eH , eleElrum vocatur, fcrobes ea reperiuntur in Canaleienji,
Fit & curd eleElrum, argento addito. quodji quintam portionem excejjtt , incudibtis
mn refiftit. £t eleShro atttoritas , Howero tefte ; qui Menelai regiam auro , eleUro,
argento, ebore,fulgere tradit. Minervae templum habet Lindos, infula Rhodiorum ,
in quo Helena facravit calicem ex ele^ro, adjicit hifloria , mamm^efute menfurd.
'EleBri naturaeft,ad lucernarum lumina clariti^ argento jplendere. Quodeftnati-
vum , & venena deprehendit : namque difurrunt in calicibpu arcta cceleftibus ftmi-
les, cum igneo ftridore,& gemind ratione pradicunt. poftremum hoc etiara Se-
renus confirmat , 62 praecepto med.

Frodunt eleBri variantia pocula vktts,
Liquet igitur, Eledrum nihil aliud olim fuifTe , qu^m argentum auro vel
naturavelarteconfufum. pofteatamen omiflamifcendorum metallorum
fcientia , aliarum quoque rerum cum auro argentoque commixtionem
pro eledro habuerunt,vitri putalapillorumque fplendicantium. nxtzlfioy,
a\X6rv7Tov p^vaiov , jut,ifji,iyjumv viXa x^ Xi^cicf, • o'letg '^ Ka^iTx.iVii^ « t a.yiatg ffo-
^ioes TjfaTre^ce , EUUrum ,AHrum€xalieno gemrc conflatutn , vitro, & lapiUh

mixtum .,

3ti D E P I C T V R A VETERVM '

mixtam , ct^Hpnodi jiYtiBHYce efl pinElce Sophia menfa. Suidas in «Xs«7^oc, & in
•^aXy.oKiQ.avov. quam menfam ex eledro Siiidas fuifre teftatur. De ea fic Ce-
drcnus , tots Ttoiet lag-ivicivoi; (c t£m) ayia.v tfa.7n^dLV , 'i^yov a.iJtl{j.iiov. "^tto n -^
Pf^vff^i )tj «p>iJp«5 ^ Xi^a vravloiiiyZ) ^vXHy i^gj^ /.cglaAAy, ^ et^S^az a.X>\M,oQ, n y» ^i^
p£i, Kj baXaKra,, (^ Traz o ^toff/uoc , cv. Travluv ouva^a; to. fj3/J zpeirlova (t Tifxiunta.
'TTXetova^ ra «Tg \Kar]cd cvcPii^ipa, ra. TmMa Trri^ai;, tcl ^«p* STrsCaAs, E »t&)$ «$ tv-
"TTov 'Gnyiac, avihrXnpKffiv ofjTiuj ' o&fv j^ ttoikiX» (paivojuevif , ^a/uCo^; Trapi^ei toI^
it; ojjtIjm a.Tivi^6<nv. Sacram qmque menfam tumfecit , opm imitatione nuUa x-
quandum. Conflahat auYo, argento,omni^ generis lapidibm, lignis, metaUi^,omnihuf
ejue rehtti qtsai terra fert , & mare, (^ totm mundui. Ex omni materia pretiofora
plura^ viliora pauciora coUegerat, liquatifjue iis qucefluMnt,ficca iUn immiferat, at'
que itaformam menfce abfolverat. Itaque varium iUud opm contuentibpu ftuporem
injiciehat. vide quoque Codinum de Originibus Conftantinopolitanis.
deficiente denique & hac arte , fuccinis eledri nomen , tefte Euftath. ad
verfum 293 Dionyfii t 'z^H^wVvidetur attributum , «'Ae;t1pog ^«^7, inquit ,
«p^/ To oK^L/ca ;t) apyvpM «pa/^a • >\i$fO(; cf'e Tig p^vQeicTiig , i^ ov (t KaCaj /ua-^ai-
paii yivov^, a-^vpav itpiXKv<^ixa^,cog ri juayv^ijTii; tncPyipii. EleBrum nUKc non efl auri
& argenti mixtura : fed lapis aurofimilii , ex quo etiam gladiorum manubriaflunt ,
qu:e paleas attrahunt ftcuti magnetes ferrum.

F A R I N A. apud Athenienfes extra urbem celebrantur Diafia. Ita vo-
cant feftum lovi Meilichio facrum ; atque in eo TraccTw/^ei ^vam ttoKXo) , ^x
iipeia,y dKKa ^v/ua^^l^^deca. immolant 7nulti nonveras : fd ex farinae fubaBce
majfa viElimas ad verarum ftmilitudinem fa^as , quihus indigen<e uti fdlebant,
Thucyd. lib.i, ubi vetus Scholiaftes ^v/uci^ exponit tivo, Triju/ua^^eU ^aup
fjLop(pdg Ti\v7ra/uiva , beUaria quxdam in animalium formam efjitia. dicitur lupi-
ter Proferpinas Cyzicum urbem in dotem dediffe, quam propterea Cizy-
ceni fiimmo ftudio venerantur,eique quotannis atram bovem immolant ;
quod cum ftato {blemnitatis illius tempore prseftare non pojGTent , eo
quod k Mithridate obfeffi ad omnium rerum extremas anguftias erant ad-
dudi , bovem quendam ex opere piftorio finxerunt. vide Appianum de
bello Mithridatico.

QvavoVy tLuu ■^vaivluj, Tfi/Jt./ua cf^i '^v dv}) ^oo;. Hefychius.

UiXavoi, vide Pollucem Onomaft. lib. vi, cap. 11. quemadmodum 8c
Suidam in B«? iCJh/xoi;.

In veneficarum incantationibus , ut cerea imago fupra fuit , ita quan-
doque etiam adhibebatur 7Ti/ji/ua^idTivov «5 d.verpoi; /ui/xn/ia 'mTTXaff/xivov ,
Farinaco^a ^ in homlnis formam efli^ia. Heliodorus lib. v i^thiop.

Maniae , turpes deformefque perfonae. Manias ^lius Stilo dici ait fi-
da quaedam ex farina in hominum figuras , quia turpes fiant j quas alii

Manio-

L I B E R T E R T I V S. 313

Maniolas appellant. Feftus. vide quoque Macrob. lib.i Saturn. cap.7,

Panera quoque piftores in varias effingebant formas. Manilius lib. v
Aftronom. in genitura piftoris ,

Atcfm mHm genm in mtiltai variare figurai.
Priapi certe iiliginei meminit Martialis lib^xiv, Epigr.(Jp ,
Sivis ejje fittir,noflrtimpotes ejfe Friapum y
Ipfa licet rodoi ingmna, ^mm eris»
Atque hoc eft illud, quod idem ibidem Apophor.2,22 dicit ,
MtUetihi dHlces epertim mantis iHafigurM
Exflrtiit : htiic ttm parca laborat apis.

FERRVM quoque ftatuis olim praebuit materiam ; quemadraoduin
fupra § I , mentio injeda eft Herculis ferrei, quem fecit Alcon ; & alibi
quoque meminimus Athamantis e ferro. quod vero difficilis adraodum
acvalde laboriofares fit e ferro figna facere, difcimus exPaufania in
Phocicis. . . '

Epaminondae ferrea effigie apud MefTenios iEfculapii fanum adorna-
tum fuit, tefte Paufania in MeflTeniacis.

InApollinis Delphici templo vifebatur Herculis ciimhydra confli-
dus j e ferro tam Hercules eft , qu^m hydra. Spedantur etiam cum ad-
miratione Pergami leonis & apri capita, & ipfa ferrea. Paufanias lib.x.

Anaftafii regum rapacillirai ac violentiflimi ftatuafuit e ferro, vid«
Anthol. Graec. Epigramm. lib. 1 1 , cap. fo.

Ferreus Cupido in Dianae tcmplo fine aliqua alligatione pendens me-
moraturCafliodoroVariarum 1,45".

Ferreum M^rtem , tefte Claudiano Epigr. 14 , Veneris ftatua ex ma-
gnete fabricata ad le attrahens , quibufdam quafi occultis illecebris ad le
perlicere videtur. , >>;,■.. ,.

Ferrum aceto & alumine illitura fit aeri fimile. ^ rubigine vindicatur
cerufla, & gypfb , & liquida pice. H^c eft tcmperatura ^ Graecis antio-
desdida. Ferunt quidam & religione quadam idfieri; & extare fer-
ream catenam apud Euphratem amnem,in urbe quae Zeugraa appellatur,
qua Alexandermagnus ibi vinxerat pontem ; cujus annulos , quireflexi
funt, rubigine infcftari^carentibus ea prioribus. Plin. lib.xxxiv,cap. i ^,

FiGVLiNi oPERis bovcm imraolavit Pythagoras , cum profef-
(ionis fu^e inftituto verum bovem madare prohibitus effet. vide Greg.
Nazianzenum epift. 183.

AI. Varro tradit Tttriantim a FregeUis accitttm , ctti locaret "tarc^Hinim Trifcm
effigiem lovis in Capitotio dicandam. fi^ilem eumfHijfe,^ ideo miniari folitum ifi-
Qiles infafligio templi ejns qtiodrigas, Ah hoc eodemfaUnm Herctilem, qni hodie^

Rr qne

314 D E P I C T V R A V E T E R V M

^fie materia nomen w Vrbe retinet. Ha enim tnm effigies Deum erant laHdatiJJi-
tnae. necpoenitet nos illorHm ^qui tales colnere. AHrnm enim Gf argentum , ne Diis
qmdem conjictehant. Durant etiam nunc pleri/qHe in locps taltaftmHlachra. Fajligia
qntdem templorum ettam in Vrhe crebra & mfinicipiis j mira c<xlatHra , & me ,
avt<jHcfirmitate certtoraanro, cerfi in}iocentiora..^iia, lib. xxxv, cap. 12, lu-
«wr/nj. venalis Satyra XI * , "* •i-^?,?^,- ,-,

Hanc rehns Latiis cmam pr^jiarejolehat
Fi^tlis, & nHlio violatm Inppiter anro,
iverf.121. Ovid. lib. I Faftorumt,

iHppiter angHjlavix tottis Jiahat inade,
Inqne Jovts dextra fitlile fnlmen erat.
Athenis non longe a Bacchi fano in cella quadam vifebantur aliquam-
multae ftatua; fidiles ; quibus exprefTus erat Athenienfium rex Amphi-
d:yon , cum alios Deos , tum Liberam patrem convivio excipiens. vide
Paufaniam in Atticis.

In Ceramico , via urbis Athenienfis , porticus erat qui Regis diceba-
tur. praeter Ceramum Heroem in hac porticu fim.ulachra funt e terra
coda , Thefeus Scironem inmare abjiciens , & Aurora Cephalum ra-
piens. Paufanias in Atticis.

Tritia , urbs Achasorum , fanum habuit quod Maximorum Deorum
vocatur. fimulachraiidilialunt. Paulan. in Achaicis.

F OE N v M. fimukchra effigicfque hominum e foeno fieri folebant ,
quibus objedis ad fpedaculum prsebendum tauri irritarentur. Afc. Pe-
dianus in orat. Ciceronis pro C. Cornelio. vide quoque Scaligerum in
Feftum, ad vocem P</<^.

G Y p s V M. cognam calci resgypfnm eji, inquit Plin. lib. xxxvi, cap.24»'
vide locum. Hominis imaginem gypfo e facie ipfa primvu omniHm expfefft , ce-
raqne in eam formam gypft infnfd tmendare infiitnit Lyjtjiratm Sicyonitu frater
Ljftppi. Hic ^ fimilitHdinem reddere infiituit ; anteeHm^HampHlcherrimasfa'
cereflHdehant. Idem (3 deftgnii ejfigiem exprimere invenit. Crevitqtte res in ta»'
tiim, Ht millafignafiatHievefine argilldfierent. Plin.xxxv, 12.

Stymphali vetufta eft asdes Stymphaliae Dianae. fub ejus templi lacu-
naribus pofitae funt aves Stymphalides : casterum non eft facile interno-
fcere, ligneaene eae fint;, an gypfeae. vide Paufaniam in Arcadicis.

Gypfeum Liberi patris fimulachrum , pidura illuminatum , quod erat
Creufide, fupra retulimus lib.ii, cap.8,^,10.

I A s p I s. magnttudinem laf^idts uiidecim unciarHm vidimm ; formatamqHe
hide ejfigiem Neronis thoracatam. Plin. xxxvii, 9. quin vero &: alia plura
minutula ex lafpide fecerint ornamenta,dubitare non poterit, qui ex eo-

dem

LIBER TERTIVS. 31?

dem Plinii loco didicerit , totum Orientempro eimidetii eamgeflajfe* qua de
re fic Dionyfius 0 t^»i>»]«? * , ubi agit de mari Calpio , * wf-724»

^uet <tt xpv^ctXXoVy }'oO ritpoiej-ctv 'lctajjiv ,
'Ex^tw BjwnaffyKni <C clXXok; eiJ^eDXom.
Gignit autem cryflaUnm (f? aerii coloris lafpim ,
Infeflam Empttflsy ^ aliis flteUris.
ad quae verba vide quae annotavit Euftathius.

LANE/E EFFiGiES Compitalibus nodu dabantur ad compita, Fe-
ftus. vide eundem in ViU. Veneficas quoque praeter eas,quas fupra me-
moravimus imagunculas e ceri aut farina , laneas quoque nefandis facri!»
effigies adhibere folebantj ut ex Horatio lib. i, Satyra 8, difcere eft.

M A G N E s apud Theophraftum de Lapidib. refertur inter lapides tor-
natiles. Claudianus cerce Epigr. 14 meminit Veneris e magnetefabri-
catae , quae ferreum Martis fimulachrum , {acerdote nuptialis fefti folem-
nia quafi celebrante , ad fe fponte rapiat , vivifque complexibus implica-
tum ardiflime alliget. vide locum. pari prorfus impoftura malignum
ipiritum Alexandrise in templo Serapis venerationem Idolis fuis apud
imperitiores qusefiviffe, teftis eft D. Profper de Promiffionib. & praedi-
dionib. Dei, parte iii, promifir.38. videlocum.

MARGARiT^. Cu. Pompcjus tcrtio triumpho , qucm dc piratis ,
Afia , Ponto , gentibufque & regibus egit , imaginem fuam e margaritis
tranftulit. Plin.xxxvii,2.

M A R ivi o R. marmortim genera 6? colores non attinet dicere , in tanta notltia :
necfacile efi enumerare y in tantamHltittidine. quoto qmqne enim loco non fmm
marmor invenitnr ? Plinius lib.xxxvi, cap.7.

Calor de lignis ole<e ,^ cHmflt corporihm falutaris , pernicioflu efl halneis , (^ ad
diflolvendasjm^iuras marmorum efflcaciter noxipts. Macrob. lib. v 1 1 Saturnal.
cap. \6,

Alarmorarif junSiuras unguihtts prohant, Servius ad verfum 276 lib.
II Georg.

Kcclopvrliiajv 01 Ttyv7rctii th^ tpyecaijuvi; xl^a^, wcnrep cACTrtTrottvojUiVHg -tsaro r -S^sp-
/uoT«]o? • ei cTe vTfai^ot ;t) -yv/uvo) Sf^ "]>^X°^ oivJlrvTTot (^ chKyfxtlaCKnlot ;^ a.rijia-
/uvot a7Tccv}a(7i to7? 'ipfot?. Fahri lapides operi hahiles defodiuntfub terram, tanejuam
maturandos & coquendos a calore : qui Juh dio nndique jacent : frigore rigidt (^ in-
tra^abiles rediguntur, operifque refiflunt. Plut. Sympof. problem . v 1 1 , 2.

M I L i-v M torno elaboravit Myrmecides. lulianus Imp. orat. 11.

MONTES. videquaedeDinocrate architedo in prooemio libri fe-
cundi de Archited. retulit Vitruvius.

OBSiDiANVS LAPis. Ingemre vitri & Obfldiana numerantur, inquit

R r 2 Pliniu«

3i<J D E P I C T V R A V E T E R V M

Plinius lib.xxxvi ,cap.2.(J, adfimilitPidmem lafidis, qucm in ty£thiopia invenit
Obfidim ^nmrrimi coloris,altqHando & tranJl(icidi,cra£iore vtfH,atcjMe infpecftln pa-
rietnmpro imagine umbrasreddeme. Gemma^multi ex eo faciunt : vidtmufqm (^
folidas imaqines Divi At^igpifii , capti materia hti]M craffitudinis : dicavittjne ipfe
pro miractdo in templo Concordiic Obftdianos quatmr elephantos . Remifit & Tiberipu
Cicfir He/iopolitarttm ceremonii^ repertam ibi in hareditate ejn4,<^tii pr^efiieyat <t/E'
nypto,Obfdtanam imaginem A4enelai. Ex quo apparet anticjuior materice origo,nunc
vitri fmilitudine interpolatae. Xemcrates Obftdtanum lapidem in India,& tn Sam-
nio Italia, & ad Oceanum in Hifpania nafci tradit. Fit & tinBura genere, Scc.

OSSA CAMELiNA. Amob. adv. gentes , fimulachra ifta quce vos ter-
rent^ inquit, ojfa, lapides, dera fnnt ,argentum,aurum,tella^ lignum fumptum ex ar^
hore, aut con^mixtum glutinum gjpf, ex ornatibnsfortajfe meretriciis aut ex mtdie-
bri mundo, camelinps ex offibu^, aut ex Indici mimaln dente congejia,confiata in has
(pecies du^afunt.

ossA HVMANA. Palladium certe ex oflibus Pelopis fadum fuifle
tradit lul. Firmicus de Errorib. profanae religionis. Clemens Alexandri-

nus in Protreptico , tto^^Ao* «/^ a.v "To.yji t ^ew/JtaLireietv , « jud^ot^v ro riaAAa-
Jicv j To ehoTTdiq KuXayyjjuov , cjc TfcrrieAoTro? o<^av y.stli(TH.ivai^ , ;^ cTm t ig-cp^iv'^
Aiovvaiov cv tz^ 7Tsju7pCf> juipet r kvkXv 7rae<$-«/>t/. Adulti apitemfortajfe admirabun-
tur,fi didicerint Fal/adium quod appellatur Diopetes , Felopis ex ojfibtu faUurn ejfe,
jitque Dionjfium hujiis rei auUorem in quinta Cycli parte ajferre pojfum.

PAPYRACEVM CAPVT. Luciauus dc Syrii dea. vide lo. Selde-
num deDis Syris, Syntagm. ii, cap.ir.

sciRPi. Argeos vocabantfcirpeaseffigies, quas pervirginesVefta-
lesannis fingulis jaciebantur inTiberim. Feftus. vide eundem in Sexa-
genarios. vide quoqueDionyf. Halicarn. antiqu. B-otn. lib. i. Varro-
*verf.6ii. nem lib.vi de l. l. Ovidium denique Faftorum lib. v * .

SMARAGDVS. j4pion cognominattu Flifionices, paulo ante fcriptum reliejuit,
inquit Plin. xxxv ii, ^^ejfe etiam nunc in labjrintho a^gjpti colojfeum Serapim
efmaragdo novem cubitorum. Circa tempora Theodoni Imp. confpicieba-
tur Conftantinopoli fimulachrum Minervae Lindiae e fmaragdo ^ altum
cubitos quatuor : Sefbftris rex yEgypti Cleobulo Lindio quondam rnife-
rat illud. vide Cedrenura.

STANNVM. Ariftoteles <^ bdMyietmm knMisfjisLTOiv meminit ftannei
fimulachriaDaedalofabricati. vide locum.

s V c c I N V M. Plin. lib. xxxvi i, cap. 3 , de fuccino , taxatio indeliciu
tanta , ut hominis qttamvis parva effgies , vivorum hominum vigentiumque pretia
p4peret.

T H v s. Anthol. Grscorum Epigr. lib. i, cap.xxvi ,

To|o-

LIBER TERTIVS. 3I7

to^oCoXov r EpaS t/j i^iffiv on XtCaLvcolit ,
TcV TTolg ^twc/*' aynj" llwk "iKm^ofjS^ov •
O vl-e TTod" H<pxi<^a y.strojf (yy.o7To<;, ov ftct^^c^oi^tt]

B/afi^mv HK uXXug n Trv&t <p\iyo/uivov.
Sagfttarum jacHlatorem amorem cjnidam jinxit ex thure,

IllHm neqmdem ab ipfo love abftinentem j
Tandem alicjiuando f^ftlcanoproponitur fcopus. Quemvtderi
Foi eft, non aliter, quam igne conptmendHm.
viMiNA. cieGallorumCololIiseviminibuscontextisegimuslib.il,
cap. 8,^. I.

V I T R V M. Vitrum almdftatHftgur^ttHr, inquit Plin. lib.xxxvi , cap. 2(^,
diHd torno teritur, aimd argenti modo calatur. nec eft alia nunc materiafequacior ,
AHt etiam pi^ura accommodatior. luvenalis Satyra 1 1 1 , t vtrf.^^.

— vitreo bibit ille Friapo.
Profecutus fum hadenus , ledor benevole , generalia quaedam de ar-
tium imitatricium primordiis, progrefTu, conlummatione : adjeciadhaec
nonnulla quae lanum de artibus hifce judicium adjuvare poflint. utinam
ciim poeta vere de me ipfb teftari liceat ,

— /««go»' vice cotii, acutum
Reddere qui£ferrum valet, exfors ipftfecandi.
quod an aliqua ex parte fim aflecutus, aliorum efto judicium.

Si quis autem exiftimet omnia tam brevi a me potuifle exponi , vehe-
menter errat ; nequc folum infcitiam meam , fed ne rerum quidem ma-
gnitudinem perfpicit. equidem artificibus,reliqui{que harum deliciarum
ftudiofisjfontes tantummodo unde haurirent,atque itinera ipfaquae tene-
rent, ita putavi effe demonftranda, non ut ipfe dux effem , fquod ut infi-
nitum, ita arrogantiae plenum ) fed ut commonftrarem tantum viam, & ,
ut fieri folet , digitum ad fontes intenderem. Non inficior aliqua me hic
praeteriiffe, quamvis fedulo inquirentem, quas paflim de rebus hifce vetu-
ftiora litterarum monumenta prodiderunt : fed cum fim profeffus maxi-
marum artium praecepta , non tamen affeveraverim cunda me didurum ,
quae vaftitas ejus fcientise contineret , fed plurima. nam illud in hominis
unius induftriam cadere non poterat. neque enim eft ulla difciplina aut
ars, quae fingulari confummata fit ingenio. Quapropter ut in magna fyl-
va boni venatoris eft indaganter feras quam plurimas capere ; neccui-
quam culpse fuit , non omnes cepiffe : ita mibi fatis abundeque eft , tam
difFufae,quam fufcep»mus,materi2emagnam partem tradidiffe; prasfertim
quum in fylva, ubi haec captanda, tenebrae fint non mediocres ; neque fe-
mita trita eo quo pervenire volumus , ferri liceat j fed in ipfis tramitibus

Rr 3 ' plurima

31« DE PICTVRA VETERVM

plurima objiciantur, qu^e euntem retinere poflint. Abfint ergo male cu-
riofi, quos nofter hic minime nobis injucundus labor ofFendet, etenim fi
deledamur, cum haec fcribimus ; quis eft tam invidus,ut ab eo nos abdu-
cat ? fin autem laboramus ac fudamus j quis eft qui alienae modum ftatuat
induftriae ? Quilquis autem operam noftram elevari poffe putabit, quod
nonnuUa Tullii , Horatii , Quintiliani verba mutatione levicula ab Ora-
toria & Poetica arte ad Piduram deflexerims nae illc profedo parum in-
telligens adfinitatis illius, quse artes has mutuo fibi alligavit. cseterum hi
pauciores forte futuri funt,ac facile patientur fibi fatisfieri. Illorum cla-
moribus magis obnoxius erit hic nofter qualilcunque labor, qui poft pri-
ma imperfedse adhuc artis nidimenta vana quadam artis perfuafione tu-
mentes, omnem eruditse antiquitatis mentionem reformidant ; tanquam
quse defidiae fu^ indormientes importune molefta excitet, atque operam
male collocatam veluti exprobret. At quam hic tandem noftris conati-
bus aflignabunt culpam ? quodcrimen invenient ? ex limpidis nempe
incorruptae antiquitatis fontibus hiftoricd fide primi tyrocinii gradus
fummis olim artificibus ciim cura calcatos , & a prascipiti noftrorum ho-
minum feftinatione plurimum remotos recenfeo ; fi forte aliqui repe-
riantur , qui faniora confilia admittere , ac veftigiis eorum infifteretanti
putent. Pueros certe per delicias pedes male ponentes,ac vacias iraitan-
tes , jamqueinconfuetudineambulandi vaciasfados , corrigi oportere
omnes confentiunt 3 alligant itaque iis ferperaftra in geniculis , ut eorum
depravata corrigantcrura,eofque e longinqua mala confuetudinein me-
liorem traducant : quamobrem neque reprehenfionem videtur mereri ,
qui Piduram, proptermalam confuetudinem minus valentem,ad melio-
ra traducere conatur. Plerifque vero hoc meum inftitutum improbari ,
mirandum non eft. t/? 7-atp r aTi^yov Treid^ri vTrip -^l' k^ litxi riyylat y Maxi-
mus Tyrius Differtat.xxxix. wagm ars efl, contra artifices loqui ; G? apHcl il-
los aliqHidagere^ejHi fe pHtant omma pravidere. Cafliod. variarum 11,6. Non
habeo itaque propofitum plura verba incafi^um apud furdas aures efFun-
dendi. Totamrem in pauca conferam. Quifquis errantium confenfu
nondum vidus, ciim reliquis elegantiflimae antiquitatis amatoribus qua-
licunque adhuc bonae mentis amore capitur , illud imprimis curare fem-
per debet , ut adtiones eorum ferio imitetur , quorum gloriam fiifpicit ;
putetqueauribus fuis nunquam non infufurrari illud Ifocratis ad Nico-
clem , av rai4 <^o^a.c, ^tiXoTg^ juiju^ rug ntfoJijHc,» QuorHm gloriam ojfeUas , eornm
opera imitare.

F I N I S.

"" \

1

• V

m

,'i

-i^^pr^.-^r

F

25-6